वायुपुराणम्

अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्। आभूतसंप्लवात्सर्वे पतङ्गसहचारिणः ।। २८.

हे सर्वजण अरुणाच्या पुढे जाऊन, दिवाकरास वेढा घालतात. महाप्रलयानंतर हे सगळे सूर्याच्या किरणांचे सोबती झाले आहेत.

स्वसारौ तु यवीयस्यौ पुण्यात्मसुमती च ते। पर्वसस्य स्नुषे ते वै पूर्णमाससुतस्य वै ।। २८.

त्याच्या दोन धाकट्या बहिणी, पुण्यात्मा आणि सुमती, या पूर्णमासाचा पुत्र पर्वस यांच्या सून म्हणून ओळखल्या जातात.

ऊर्जायान्तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे। ज्यायसी च स्वसा तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा ।। २८.

ऊर्जेपासून वसिष्ठांना सात पुत्र झाले; त्यांची मोठी बहीण म्हणजे सुंदर बांध्याची पुंडरीका.

जननी सा द्युतिमतः पाण्डोस्तु महिषी प्रिया । अस्यां त्विमे यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः ।। २८.

तीच द्युतिमताची आई आणि पांडूची प्रिय राणी झाली. तिच्यातच हे प्रसिद्ध सात धाकटे वसिष्ठ जन्मले.

रजः पुत्रोऽर्द्धबाहुश्च सवनश्चाधनश्च यः। सुतपाः शुक्ल इत्येते सर्वे सप्तर्षयः स्मृताः ।। २८.

रज, अर्धबाहू, सवन, आधन, सुतपा आणि शुक्ल—हे सर्व सात ऋषी म्हणून ओळखले जातात.

रजसो वाप्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी। प्रतीच्यां दिशि राजन्यं केतुमन्तं प्रजापतिम् ।। २८.

रजापासून मार्कंडेयी ही कीर्तीशाली कन्या झाली, तिने पश्चिम दिशेला केतुमंत या क्षत्रिय प्रजापतीला जन्म दिला.

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्। स्वायम्भुवेन्तरेऽतीतास्त्वग्नेस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २८.

या महान वसिष्ठांच्या गोत्रांची आणि नावांची माहिती ऐका; स्वायंभुव मन्वंतरात हे सर्व झाले. आता अग्नीच्या संतती ऐका.

इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः। विस्तरेणानुपूर्व्या चाप्यग्नेस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २८.

असा हा ऋषींचा आणि त्यांच्या वंशाचा सृष्टीवर्णन सांगितला. आता सविस्तर आणि योग्य क्रमाने अग्नीच्या संततीचे वर्णन ऐका.

योऽसावग्निरभिमानी ह्यासीत् स्वायम्भुवेऽन्तरे। ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत ।। २९.

स्वायंभुव मन्वंतरात जो अग्नी होता, तो ब्रह्माचा मानसपुत्र होता. त्याच्यापासून स्वाहा जन्मली.

पावकः पवमानश्च पावमानश्च यः स्मृतः। शुचिः शौरस्तु विज्ञेयः स्वाहापुत्रास्त्रयस्तु ते ।। २९.

पावक, पवमान आणि पावमान—हे त्याचे पुत्र म्हणून ओळखले जातात. शुचि आणि शौरि हे देखील त्याचेच पुत्र आहेत. हे तिघे स्वाहेचे पुत्र आहेत.

निर्म्मथ्य पवमानस्तु शुचिः शौरस्तु यः स्मृतः. पावका वैद्युताश्चैव तेषां स्थानानि यानि वै ।। २९.

पवमान हा मंथन करून शुचि आणि शौरि म्हणून ओळखला जातो. पावक आणि वैद्युत हे त्यांचे स्थान आहेत.

पवमानात्मजश्चैव कव्यवाहन उच्यते। पावकात् सहरक्षस्तु हव्यवाहः शुचेः सुतः ।। २९.

पवमानाचा पुत्र काव्यवाहन म्हणून ओळखला जातो. पावकापासून सहरक्षक जन्मला, आणि शुचिचा पुत्र हव्यवाह आहे.

देवानां हव्यवाहोऽग्निः पितॄणां कव्यवाहनः। सहरक्षोऽसुराणान्तु त्रयाणान्तु त्रयोऽग्नयः ।। २९.

देवतांसाठी हव्यवाह हा अग्नी आहे; पितरांसाठी काव्यवाहन; असुरांसाठी सहरक्षक—अशा प्रकारे तिघांसाठी तिघे अग्नी आहेत.

एतेषां पुत्रपौत्रास्तु चत्वारिंशन्नवैव तु। वक्ष्यामि नामतस्तेषां प्रविभागं पृथक् पृथक् ।। २९.

त्यांच्या पुत्र-पौत्रांची संख्या एकुणे एकोणपन्नास आहे. मी आता त्यांच्या नावांचे आणि विभागांचे वर्णन करतो.

वैद्युतो लौकिकाग्निस्तु प्रथमो ब्रह्मणः सुतः। ब्रह्मौदनाग्निस्तत्पुत्रो भरतो नाम विश्रुतः ।। २९.

वैद्युत, लौकिक अग्नी हा ब्रह्माचा पहिला पुत्र आहे. त्याचा पुत्र ब्रह्मौदनाग्नी, आणि त्याचा प्रसिद्ध पुत्र म्हणजे भरत.

अथर्वा तु भृगुर्ज्ञेयोऽप्यङ्गिराऽथर्वणः सुतः। तस्मात् स लौकिकाग्निस्तु दध्यङ्चाथर्वणः सुतः ।। २९.

अथर्वा हा भृगु म्हणून ओळखावा, आणि अङ्गिरा हा अथर्वाचा पुत्र आहे. त्याच्यापासून लौकिक अग्नी झाला, आणि दध्यांच हा अथर्वाचा पुत्र आहे.

अथ यः पवमानोऽग्निर्निर्मन्थाः कविभिः स्मृतः। स ज्ञेयो गार्हपत्योऽग्निस्ततः पुत्रद्वयं स्मृतम् ।। २९.

पवमान अग्नी, जो कविंनी निर्मंथ म्हणून ओळखला आहे, तोच गार्हपत्य अग्नी आहे. त्याच्यापासून दोन पुत्र जन्मले.

शंस्यस्त्वाहवनीयोऽग्निर्यः स्मृतो हव्यवाहनः। द्वितीयस्तु सुतः प्रोक्तः शुक्रोऽग्निर्यः प्रणीयते ।। २९.

आहवनीय म्हणून ओळखला जाणारा, जो हविर्वाहन आहे, तो अग्नी नेहमी गौरवावा. दुसरा, सुत नावाचा, तेजस्वी अग्नी आहे, जो पुढे नेला जातो.

तथा सभ्यावसथ्यौ वै शंस्यस्याग्नेः सुतावुभौ। शंस्यास्तु षोडश नदीश्वकमे हव्यवाहनः। योऽसावाहवनीयोऽग्निरभिमानी द्विजैः स्मृतः ।। २९.

त्याचप्रमाणे सभ्य आणि अवसथ्य हे दोघेही गौरवण्याजोग्या अग्नीचे पुत्र मानले जातात. सोळा नद्यांमध्ये हविर्वाहन नावाचा अग्नी एक आहे आणि हा आहवनीय अग्नी द्विजांमध्ये त्याचा अधिपती मानला जातो.

कावेरीं कृष्णवेणीञ्च नर्मदां यमुनान्तथा। गोदावरीं वितस्ताञ्च चन्द्रभागामिरावतीम् ।। २९.

कावेरी, कृष्णवेणी, नर्मदा आणि यमुनाही; गोदावरी, वितस्ता, चंद्रभागा आणि इरावती—

विपाशां कौशिकीञ्चैव शतद्रुं सरयून्तथा। सीतां सरस्वतीञ्चैव ह्रादिनीं पावनीं तथा ।। २९.

विपाशा, कौशिकी, शतद्रू आणि सरयू; सीता, सरस्वती, ह्रादिनी आणि पावनी—

तासु षोडशधात्मानं प्रविभज्य पृथक् पृथक् । आत्मानं व्यदधात्तासु धिष्णीष्वथ बभूव सः ।। २९.

या सर्व नद्यांमध्ये, त्याने स्वतःचे सोळा रूपे वेगवेगळी विभागून ठेवली; त्यामुळे तो यज्ञकुंडांमध्ये वास करू लागला.

धिष्णयो दिव्यभिचारिण्यस्तासूत्पन्नास्तु धिष्णयः। धिष्णीषु जज्ञिरे यस्माद्धिष्णयस्तेन कीर्त्तिताः ।। २९.

देवतांमध्ये संचार करणाऱ्या या यज्ञकुंडांमध्येच त्या यज्ञकुंडांचा जन्म झाला; म्हणूनच त्यांना 'यज्ञकुंड' असे नाव पडले.

इत्येते वै नदीपुत्रा धिष्णीष्वेव विजज्ञिरे। तेषां विहरणीया ये उपस्थेयाश्च येऽग्नयः। तान् श्रृणुध्वं समासेन कीर्त्यमानान् यथा तथा ।। २९.

अशा प्रकारे या नद्यांचे पुत्र यज्ञकुंडांमध्येच जन्मले; त्यामध्ये जे अग्नी उपभोगायोग्य किंवा ठेवण्याजोगे आहेत, त्यांची नावे आणि त्यांची मोजणी ऐका.

thumb|400px|उत्तरवेदी 400px|thumb|सदोमण्डपम् thumb|400px|धिष्ण्य ऋतुः प्रवाहणोऽग्नीध्रः पुरस्ताद्धिष्णयोऽपरो। विधीयन्ते यथास्थानं सौत्येऽह्नि सवनक्रमात् ।। २९.

ऋतु, प्रवाहण, अग्नीध्र हे यज्ञकुंड पुढच्या बाजूला ठेवले जातात; उर्वरित कुंड योग्य त्या जागी, सोमयज्ञाच्या दिवशी, अनुक्रमे मांडले जातात.

अनिर्द्देश्यान्यवाच्यानामग्नीनां श्रृणुत क्रमम्। सम्राडग्निः कृशानुर्यो द्वितीयोत्तरवेदिकः ।। २९.

आता ऐका, जे अग्नी वर्णन करता येत नाहीत किंवा उच्चारता येत नाहीत, त्यांची मांडणी कशी आहे: सम्राट अग्नी, जो तेजस्वी आहे, तो दुसऱ्या क्रमांकावर, उत्तर वेदीवर ठेवला जातो.

सम्राडग्निः स्मृता ह्यष्टौ उपतिष्ठन्ति तान् द्विजाः. अधस्तात्पर्षदन्यस्तु द्वितीयः सोऽत्र दृश्यते ।। २९.

सम्राट अग्नी आठ प्रकारचा सांगितला आहे; द्विज त्यांची सेवा करतात. त्याखाली पार्षद नावाचा दुसरा अग्नी आहे, जो तिथे दिसतो.

प्रतद्वोचे नभो नाम चत्वारि स विभाव्यते। ब्रह्मज्योतिर्वसुर्नाम ब्रह्मस्थाने स उच्यते ।। २९.

आता मी नभ नावाच्या अग्नीबद्दल सांगतो, जो चार प्रकारचा आहे; ब्रह्मज्योती, वसुर नावाचा, तो ब्रह्मस्थानात आहे असे म्हटले जाते.

हव्यसूर्य्याद्यसंसृष्टः शामित्रे स विभाव्यते। विश्वस्याथ समुद्रोग्निर्ब्रह्मस्थाने स कीर्त्त्यते ।। २९.

जो अग्नी हविसूर्याशी मिसळत नाही, तो शमित्र म्हणून ओळखला जातो; आणि विश्वाचा समुद्रासारखा अग्नी ब्रह्मस्थानात आहे असेही म्हटले जाते.