वायुपुराणम्

विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः। सुधामसुतवैराजः प्राच्यान्दिशि सममाश्रितः ।। २८.

विरजाचा विद्वान पुत्र सुधामा म्हणून प्रसिद्ध झाला. सुधामाचा पुत्र वैराज पूर्व दिशेला स्थिरावला.

लोकपालः सुधर्म्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान् । पर्वसः सर्वगणानां प्रविष्टः स महायशाः ।। २८.

गौरीचा पुत्र, जो धर्मशील आणि पराक्रमी आहे, तो लोकांचे रक्षण करणारा म्हणून सर्व गणांमध्ये प्रवेशला; त्याची कीर्ती मोठी आहे.

पर्वसः पर्वसायान्तु जनयामास वै सुतौ। यज्ञवामञ्च श्रीमन्तं सुतं काश्यपमेव च। तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ तौ जातौ धर्मनिश्वितौ ।। २८.

परवस आणि परवसा यांनी दोन पुत्र जन्मास घातले—यज्ञवाम, जो तेजस्वी आहे, आणि कश्यप. हे दोघे धर्मानुसार जन्मलेले आणि आपल्या कुळाचे मूळ मानले जातात.

स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नी जज्ञे तावात्मसम्भवौ। पुत्रौ कन्याश्वतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः ।। २८.

स्मृती, अंगिरसांची पत्नी, हिने हे दोन पुत्र आणि काही कन्या जन्माला घातल्या; त्या पुण्यवान कन्या सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहेत.

सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा। तथैव भरताग्निञ्च कीर्त्तिमन्तञ्च तावुभौ ।। २८.

सिनीवाळी, कुहू, राका आणि अनुमती, तसेच भरताग्नी आणि कीर्तिमंत—हे दोघेही.

अग्नेः पुत्रन्तु पर्जन्यं संहूती सुषुवे प्रभुम्। हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपादयत्। आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः सवै स्मृतः ।। २८.

अग्नीचा पुत्र म्हणून परजन्य, जो प्रभू आहे, जन्माला आला; हिरण्यरोम नावाचा परजन्य मारीचीपासून उत्पन्न झाला; तो महाप्रलयाच्या वेळी लोकांचा रक्षक म्हणून ओळखला जातो.

जज्ञे कीर्तिमतश्चापि धेनुका तावकल्मषौ। वरिष्ठं धृतिमन्तञ्चाप्युभावङ्गिरसां वरौ ।। २८.

कीर्तिमंतापासून धेनुका हे दोघे दोषयुक्त पुत्र जन्मले; तसेच वरिष्ठ आणि धृतिमंत हे दोघे अंगिरसांमध्ये श्रेष्ठ मानले गेले.

तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च येऽतीता वै सहस्रशः। अनसूयापि जज्ञे तान् पुलहस्य प्रजापतेः ।। २८.

त्यांच्या हजारो पुत्र आणि नातवंडे, जे आता नाहीत, असे होते; अनसूया हिनेही पुलह या प्रजापतीसाठी त्यांना जन्म दिला.

कन्याञ्चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य या। कर्दमस्य तु या पत्नी पुलहस्य प्रजापतेः ।। २८.

श्रुती नावाची कन्या, जिला शंखपदाची आई आणि कर्दमाची तसेच पुलह प्रजापतीची पत्नी म्हणतात.

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिः शनीवरः। सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत् स्वायम्भुवेऽन्तरे। यामेऽतीते सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः ।। २८.

सत्यनेत्र, हव्या, आपोमूर्ती, शनिवर आणि सोम—हे पाच जण स्वायंभुव काळात होते; त्या काळानंतर पाच आत्रेय प्रसिद्ध झाले.

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यत्रिणा वै महात्मना। स्वायम्भुवेऽन्तरे यामे शतशोऽथ सहस्रशः ।। २८.

महात्मा अत्री यांच्या माध्यमातून, स्वायंभुव काळात, त्यांच्या शेकडो-हजारो पुत्र आणि नातवंडे झाले.

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तालिस्तत्सूतोऽभवत्। पूर्वजन्मनि सोऽगस्त्यः स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे। मध्यमो देवबाहुश्च विनीतो नाम ते त्रयः ।। २८.

प्रीती या पुलस्त्याच्या पत्नीपासून दत्ताली हा पुत्र जन्मला; पूर्वजन्मी तो स्वायंभुव काळात अगस्त्य म्हणून ओळखला जात होता; मध्यम, देवबाहू आणि विनीत—हे तिघेही त्याची नावे आहेत.

स्वसा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता। पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी त्वग्नेः स्मृता शुभा पौलस्त्यस्य ऋषेश्चापि प्रीतिपुत्रस्य धीमतः। दत्तालेः सुषुवे पत्नी सुजङ्घादीन् बहून् सुतान्। पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। २८.

त्यांची धाकटी बहीण सद्वती म्हणून प्रसिद्ध आहे; ती परजन्याची उज्ज्वल माता आणि अग्नीची शुभ पत्नी म्हणून ओळखली जाते. ती प्रीतीपुत्र ऋषी पुलस्त्याचीही पत्नी होती. दत्तालीच्या पत्नीने सुजंघ व इतर अनेक पुत्रांना जन्म दिला; हे सर्व पुलस्त्य म्हणून स्वायंभुव काळात प्रसिद्ध आहेत.

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः। ते नाग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता ।। २८.

क्षमाने पुलह प्रजापतीसाठी पुत्र जन्माला घातले; ते सर्व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असून त्यांची कीर्ती अढळ आहे.

कर्दमश्चाम्बरीषश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । ऋषिर्धनकपीवांश्च शुभा कन्या च पीवरी ।। २८.

कर्दम, अंबरिष आणि सहिष्णु—हे तिघे; ऋषी धनकपीव आणि शुभ कन्या पीवरी.

कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्य जनयत्सुतान्। पुत्रं शङ्खपदञ्चैव कन्यां काम्यां तथैव च ।। २८.

कर्दमाची पत्नी श्रुती हिने आत्रेय्यासाठी पुत्र जन्माला घातला—शंखपद नावाचा पुत्र आणि काम्या नावाची कन्या.

स वै शह्खपदः श्रीमान् लोकपालः प्रजापतिः। दक्षिणस्यां दिशि रतः साम्यां दत्त्वा प्रियव्रते ।। २८.

शंखपद हा तेजस्वी, लोकपाल आणि प्रजापती झाला; तो दक्षिण दिशेला स्थिर झाला आणि पश्चिम दिशा प्रियव्रताला दिली.

काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायम्भुवसमान् सुतान्। दशकन्याद्वयञ्चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्तितम् ।। २८.

काम्येला प्रियव्रतापासून स्वायंभुवासारखे पुत्र मिळाले; दहा कन्या आणि दोन पुत्र, ज्यांच्यामुळे क्षत्रिय वंश सुरू झाला.

पुत्रो धनकपीवांश्च सहिष्णुर्नाम विश्रुतः। यशोधारी विजज्ञे वै कामदेवः सुमध्यमः ।। २८.

धनकपीवांचा पुत्र सहिष्णु म्हणून प्रसिद्ध झाला; यशोधारीने सुंदर आणि मध्यम मार्गी कामदेवाला जन्म दिला.

ऋतोः क्रतुसमः पुत्रो विजज्ञे सन्ततिः शुभा। नैषां भार्यस्ति पुत्रो वा सर्वे ते ह्यूर्द्ध्व रेतसः। षष्ट्येतानि सहस्राणि वालखिल्या इति श्रुताः ।। २८.

ऋतापासून एक पुत्र जन्माला आला, तोही पवित्र संकल्पासारखा होता, आणि त्याच्या वंशात शुभ संतती झाली. त्यांच्यात कुणालाही पत्नी किंवा मुलगा नव्हता, कारण सगळेच उर्ध्वरेता होते. हेच ते साठ हजार वालखिल्य ऋषी म्हणून ओळखले जातात.

अरुणस्याग्रतो यान्ति परिवार्य दिवाकरम्। आभूतसंप्लवात्सर्वे पतङ्गसहचारिणः ।। २८.

हे सर्वजण अरुणाच्या पुढे जाऊन, दिवाकरास वेढा घालतात. महाप्रलयानंतर हे सगळे सूर्याच्या किरणांचे सोबती झाले आहेत.

स्वसारौ तु यवीयस्यौ पुण्यात्मसुमती च ते। पर्वसस्य स्नुषे ते वै पूर्णमाससुतस्य वै ।। २८.

त्याच्या दोन धाकट्या बहिणी, पुण्यात्मा आणि सुमती, या पूर्णमासाचा पुत्र पर्वस यांच्या सून म्हणून ओळखल्या जातात.

ऊर्जायान्तु वसिष्ठस्य पुत्रा वै सप्त जज्ञिरे। ज्यायसी च स्वसा तेषां पुण्डरीका सुमध्यमा ।। २८.

ऊर्जेपासून वसिष्ठांना सात पुत्र झाले; त्यांची मोठी बहीण म्हणजे सुंदर बांध्याची पुंडरीका.

जननी सा द्युतिमतः पाण्डोस्तु महिषी प्रिया । अस्यां त्विमे यवीयांसो वासिष्ठाः सप्त विश्रुताः ।। २८.

तीच द्युतिमताची आई आणि पांडूची प्रिय राणी झाली. तिच्यातच हे प्रसिद्ध सात धाकटे वसिष्ठ जन्मले.

रजः पुत्रोऽर्द्धबाहुश्च सवनश्चाधनश्च यः। सुतपाः शुक्ल इत्येते सर्वे सप्तर्षयः स्मृताः ।। २८.

रज, अर्धबाहू, सवन, आधन, सुतपा आणि शुक्ल—हे सर्व सात ऋषी म्हणून ओळखले जातात.

रजसो वाप्यजनयन्मार्कण्डेयी यशस्विनी। प्रतीच्यां दिशि राजन्यं केतुमन्तं प्रजापतिम् ।। २८.

रजापासून मार्कंडेयी ही कीर्तीशाली कन्या झाली, तिने पश्चिम दिशेला केतुमंत या क्षत्रिय प्रजापतीला जन्म दिला.

गोत्राणि नामभिस्तेषां वासिष्ठानां महात्मनाम्। स्वायम्भुवेन्तरेऽतीतास्त्वग्नेस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २८.

या महान वसिष्ठांच्या गोत्रांची आणि नावांची माहिती ऐका; स्वायंभुव मन्वंतरात हे सर्व झाले. आता अग्नीच्या संतती ऐका.

इत्येष ऋषिसर्गस्तु सानुबन्धः प्रकीर्त्तितः। विस्तरेणानुपूर्व्या चाप्यग्नेस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २८.

असा हा ऋषींचा आणि त्यांच्या वंशाचा सृष्टीवर्णन सांगितला. आता सविस्तर आणि योग्य क्रमाने अग्नीच्या संततीचे वर्णन ऐका.

योऽसावग्निरभिमानी ह्यासीत् स्वायम्भुवेऽन्तरे। ब्रह्मणो मानसः पुत्रस्तस्मात्स्वाहा व्यजायत ।। २९.

स्वायंभुव मन्वंतरात जो अग्नी होता, तो ब्रह्माचा मानसपुत्र होता. त्याच्यापासून स्वाहा जन्मली.