वायुपुराणम्

एतत् प्रोक्तं निदानं वस्तनूनां नामभिः सह। महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २७.

या सर्व रूपांची उत्पत्ती आणि त्यांची नावे सांगितली गेली आहेत. आता महादेव आणि भृगू यांच्या वंशाबद्दल ऐका, हे लोकहो.

भृगोः ख्यातिर्विजज्ञेऽथ ईश्वरौ सुखदुःखयोः। शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह। देवौ धाताविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ ।। २८.

भृगूची कन्या ख्याति जन्माला आली. त्यानंतर सुख-दुःख देणारे, सर्व प्राण्यांना शुभ-अशुभ फळ देणारे, मन्वंतरांचा विचार करणारे, धाता आणि विधाता हे दोन देव जन्मले.

तयोर्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी। सा तु नारायणं देवं पतिमासाद्य शोभनम्। नारायणात्मजौ साध्वी बलोत्साहौ व्यजायत ।। २८.

त्यांची मोठी बहीण श्री ही आहे, जी लोकांची निर्माती आहे. तिने नारायण या सुंदर देवास पती म्हणून मिळवले आणि नारायणापासून तिने बलोत्साह आणि उत्साह या दोन पुत्रांना जन्म दिला.

तस्यास्तु मानसाः पुत्रा ये चान्ये दिव्यचारिणः। ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् ।। २८.

श्रीच्या मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र आणि इतर दिव्य जीव, जे पुण्यवान देवांचे विमान वाहतात.

द्वे तु कन्ये स्मृते भार्य्ये विधातुर्धातुरेव च। आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ ।। २८.

विधाता आणि धाता यांच्या दोन कन्या त्यांच्या पत्नी म्हणून ओळखल्या जातात. आयति आणि नियति हे त्यांचे दृढव्रती पुत्र आहेत.

पाण्डुश्चैव मृकण्डुश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ। मनस्विन्यां मृकण्जोश्च मार्क्कण्डेयो बभूव ह ।। २८.

पांडू आणि मृकंडु हे सनातन ब्रह्मकोश जन्मले. मनस्विनी आणि मृकंडु यांच्यापासून मार्कंडेय उत्पन्न झाला.

सुतो वे दशिरास्तस्य मूर्द्धन्यायामजायत। पीवर्य्यां वेदशिरसः पुत्रा वंशकराः स्मृताः। मार्क्कण्डेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः ।। २८.

मूर्धन्या या पत्नीपासून मार्कंडेयाला वेदशिरा हा पुत्र झाला. पीवरीपासून वेदशिराचे पुत्र वंशवर्धक म्हणून ओळखले जातात, ते मार्कंडेय ऋषी, वेदपारंगत आहेत.

पाण्डोश्च पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजोऽभवत्। उत्पन्नौ द्युतिमन्तश्च सृजवानश्च तावुभौ। तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परम्। स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीते मरीचेः श्रृणुत प्रजाः ।। २८.

पांडू आणि पुण्डरीका यांच्यापासून द्युतिमान हा पुत्र झाला. द्युतिमान आणि सृजवान हे दोघे जन्मले. त्यांच्या पुत्र-नातवंडांमधून भार्गव वंश निर्माण झाला. स्वायंभुव मन्वंतरात, आता मरीचि यांच्या वंशाचे ऐका.

पत्नी मरीचेः सम्भूतिर्विजज्ञे सात्मसम्भवम्। प्रजायते पूर्णमासं कन्याश्वेमा विबोधत। कुष्टिः पृष्टिस्त्विषा चैव तथा चापचितिः शुभा ।। २८.

मरीचि यांच्या पत्नी संभूति या आत्मसंबंधातून जन्मल्या. त्यांच्यापासून पूर्णिमा जन्मली आणि कु्ष्टि, पृष्ठि, त्विषा आणि शुभा अशी अपचिति या कन्या झाल्या.

पूर्णमासः सरस्वत्यां द्वौ पुत्रावुदपादयत्। विरजञ्चैव धर्मिष्ठं पर्व्वसञ्चैव तावुभौ ।। २८.

पूर्णिमेने सरस्वतीपासून दोन पुत्र उत्पन्न केले – विरज आणि धर्मिष्ठ, तसेच पर्वस हे दोघे.

विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः। सुधामसुतवैराजः प्राच्यान्दिशि सममाश्रितः ।। २८.

विरजाचा विद्वान पुत्र सुधामा म्हणून प्रसिद्ध झाला. सुधामाचा पुत्र वैराज पूर्व दिशेला स्थिरावला.

लोकपालः सुधर्म्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान् । पर्वसः सर्वगणानां प्रविष्टः स महायशाः ।। २८.

गौरीचा पुत्र, जो धर्मशील आणि पराक्रमी आहे, तो लोकांचे रक्षण करणारा म्हणून सर्व गणांमध्ये प्रवेशला; त्याची कीर्ती मोठी आहे.

पर्वसः पर्वसायान्तु जनयामास वै सुतौ। यज्ञवामञ्च श्रीमन्तं सुतं काश्यपमेव च। तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ तौ जातौ धर्मनिश्वितौ ।। २८.

परवस आणि परवसा यांनी दोन पुत्र जन्मास घातले—यज्ञवाम, जो तेजस्वी आहे, आणि कश्यप. हे दोघे धर्मानुसार जन्मलेले आणि आपल्या कुळाचे मूळ मानले जातात.

स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नी जज्ञे तावात्मसम्भवौ। पुत्रौ कन्याश्वतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः ।। २८.

स्मृती, अंगिरसांची पत्नी, हिने हे दोन पुत्र आणि काही कन्या जन्माला घातल्या; त्या पुण्यवान कन्या सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहेत.

सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा। तथैव भरताग्निञ्च कीर्त्तिमन्तञ्च तावुभौ ।। २८.

सिनीवाळी, कुहू, राका आणि अनुमती, तसेच भरताग्नी आणि कीर्तिमंत—हे दोघेही.

अग्नेः पुत्रन्तु पर्जन्यं संहूती सुषुवे प्रभुम्। हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपादयत्। आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः सवै स्मृतः ।। २८.

अग्नीचा पुत्र म्हणून परजन्य, जो प्रभू आहे, जन्माला आला; हिरण्यरोम नावाचा परजन्य मारीचीपासून उत्पन्न झाला; तो महाप्रलयाच्या वेळी लोकांचा रक्षक म्हणून ओळखला जातो.

जज्ञे कीर्तिमतश्चापि धेनुका तावकल्मषौ। वरिष्ठं धृतिमन्तञ्चाप्युभावङ्गिरसां वरौ ।। २८.

कीर्तिमंतापासून धेनुका हे दोघे दोषयुक्त पुत्र जन्मले; तसेच वरिष्ठ आणि धृतिमंत हे दोघे अंगिरसांमध्ये श्रेष्ठ मानले गेले.

तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च येऽतीता वै सहस्रशः। अनसूयापि जज्ञे तान् पुलहस्य प्रजापतेः ।। २८.

त्यांच्या हजारो पुत्र आणि नातवंडे, जे आता नाहीत, असे होते; अनसूया हिनेही पुलह या प्रजापतीसाठी त्यांना जन्म दिला.

कन्याञ्चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य या। कर्दमस्य तु या पत्नी पुलहस्य प्रजापतेः ।। २८.

श्रुती नावाची कन्या, जिला शंखपदाची आई आणि कर्दमाची तसेच पुलह प्रजापतीची पत्नी म्हणतात.

सत्यनेत्रश्च हव्यश्च आपोमूर्तिः शनीवरः। सोमश्च पञ्चमस्तेषामासीत् स्वायम्भुवेऽन्तरे। यामेऽतीते सहातीताः पञ्चात्रेयाः प्रकीर्तिताः ।। २८.

सत्यनेत्र, हव्या, आपोमूर्ती, शनिवर आणि सोम—हे पाच जण स्वायंभुव काळात होते; त्या काळानंतर पाच आत्रेय प्रसिद्ध झाले.

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च ह्यत्रिणा वै महात्मना। स्वायम्भुवेऽन्तरे यामे शतशोऽथ सहस्रशः ।। २८.

महात्मा अत्री यांच्या माध्यमातून, स्वायंभुव काळात, त्यांच्या शेकडो-हजारो पुत्र आणि नातवंडे झाले.

प्रीत्यां पुलस्त्यभार्यायां दत्तालिस्तत्सूतोऽभवत्। पूर्वजन्मनि सोऽगस्त्यः स्मृतः स्वायम्भुवेऽन्तरे। मध्यमो देवबाहुश्च विनीतो नाम ते त्रयः ।। २८.

प्रीती या पुलस्त्याच्या पत्नीपासून दत्ताली हा पुत्र जन्मला; पूर्वजन्मी तो स्वायंभुव काळात अगस्त्य म्हणून ओळखला जात होता; मध्यम, देवबाहू आणि विनीत—हे तिघेही त्याची नावे आहेत.

स्वसा यवीयसी तेषां सद्वती नाम विश्रुता। पर्जन्यजननी शुभ्रा पत्नी त्वग्नेः स्मृता शुभा पौलस्त्यस्य ऋषेश्चापि प्रीतिपुत्रस्य धीमतः। दत्तालेः सुषुवे पत्नी सुजङ्घादीन् बहून् सुतान्। पौलस्त्या इति विख्याताः स्मृताः स्वायम्भुवेऽन्तरे ।। २८.

त्यांची धाकटी बहीण सद्वती म्हणून प्रसिद्ध आहे; ती परजन्याची उज्ज्वल माता आणि अग्नीची शुभ पत्नी म्हणून ओळखली जाते. ती प्रीतीपुत्र ऋषी पुलस्त्याचीही पत्नी होती. दत्तालीच्या पत्नीने सुजंघ व इतर अनेक पुत्रांना जन्म दिला; हे सर्व पुलस्त्य म्हणून स्वायंभुव काळात प्रसिद्ध आहेत.

क्षमा तु सुषुवे पुत्रान् पुलहस्य प्रजापतेः। ते नाग्निवर्चसः सर्वे येषां कीर्तिः प्रतिष्ठिता ।। २८.

क्षमाने पुलह प्रजापतीसाठी पुत्र जन्माला घातले; ते सर्व अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असून त्यांची कीर्ती अढळ आहे.

कर्दमश्चाम्बरीषश्च सहिष्णुश्चेति ते त्रयः । ऋषिर्धनकपीवांश्च शुभा कन्या च पीवरी ।। २८.

कर्दम, अंबरिष आणि सहिष्णु—हे तिघे; ऋषी धनकपीव आणि शुभ कन्या पीवरी.

कर्दमस्य श्रुतिः पत्नी आत्रेय्य जनयत्सुतान्। पुत्रं शङ्खपदञ्चैव कन्यां काम्यां तथैव च ।। २८.

कर्दमाची पत्नी श्रुती हिने आत्रेय्यासाठी पुत्र जन्माला घातला—शंखपद नावाचा पुत्र आणि काम्या नावाची कन्या.

स वै शह्खपदः श्रीमान् लोकपालः प्रजापतिः। दक्षिणस्यां दिशि रतः साम्यां दत्त्वा प्रियव्रते ।। २८.

शंखपद हा तेजस्वी, लोकपाल आणि प्रजापती झाला; तो दक्षिण दिशेला स्थिर झाला आणि पश्चिम दिशा प्रियव्रताला दिली.

काम्या प्रियव्रताल्लेभे स्वायम्भुवसमान् सुतान्। दशकन्याद्वयञ्चैव यैः क्षत्रं सम्प्रवर्तितम् ।। २८.

काम्येला प्रियव्रतापासून स्वायंभुवासारखे पुत्र मिळाले; दहा कन्या आणि दोन पुत्र, ज्यांच्यामुळे क्षत्रिय वंश सुरू झाला.

पुत्रो धनकपीवांश्च सहिष्णुर्नाम विश्रुतः। यशोधारी विजज्ञे वै कामदेवः सुमध्यमः ।। २८.

धनकपीवांचा पुत्र सहिष्णु म्हणून प्रसिद्ध झाला; यशोधारीने सुंदर आणि मध्यम मार्गी कामदेवाला जन्म दिला.