वायुपुराणम्

भवस्य या द्वितीया तु तनुरापः स्मृता तु वै । तस्योषाऽत्र स्मृता पत्नी पुत्रश्चाप्युशना स्मृतः ।। २७.

भवाचं दुसरं रूप पाण्याचं आहे असं मानलं जातं. त्याची पत्नी उषा आणि त्यांचा मुलगा उशनास म्हणून ओळखला जातो.

शर्वस्य या तृतीया तु नाम भूमिस्तनुः स्मृता। पत्नी तस्य विकेशीति पुत्रश्चाङ्गारकः स्मृतः ।। २७.

शर्वाचं तिसरं रूप म्हणजे पृथ्वी असं मानलं जातं. त्याची पत्नी विकेशी आणि त्यांचा मुलगा अङ्गारक म्हणून प्रसिद्ध आहे.

ईशानस्य चतुर्थस्य स्वर्गतस्य च या तनुः। तस्य पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्य मनोजवः ।। २७.

ईशानाचं चौथं, स्वर्गातलं रूप, त्याची पत्नी शिवा आणि त्यांचा मुलगा मनोजव आहे.

नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता। तस्य पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दश्चापि सुतः स्मृतः ।। २७.

द्विजांनी स्मरणात ठेवलेली पशुपतीची जी मूर्ती आहे, ती अग्नी म्हणून ओळखली जाते. त्यांची पत्नी स्वाहा आहे आणि स्कंद हा त्यांचा मुलगा मानला जातो.

नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाश उच्यते। दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चास्य सुतः स्मृतः ।। २७.

सहाव्या रूपाला भीमा असे नाव आहे, ते आकाश म्हणून ओळखले जाते. दिशा या त्याच्या पत्नी आहेत आणि स्वर्ग हा त्याचा मुलगा मानला जातो.

उग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितैर्ब्राह्मणैः स्मृता। दीक्षा पत्नी स्मृता तस्य सन्तानः पुत्र उच्यते ।। २७.

सप्तम रूप उग्र आहे, ते दीक्षित ब्राह्मणांनी स्मरणात ठेवले आहे. दीक्षा ही त्याची पत्नी आहे आणि संतती हा त्याचा मुलगा म्हणून ओळखला जातो.

नाम्नाऽष्टमस्य महतस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः। पत्नी तु रोहिणी तस्य पुत्रश्चास्य बुधः स्मृतः ।। २७.

आठवे महान रूप चंद्रमा म्हणून ओळखले जाते. रोहिणी ही त्याची पत्नी आहे आणि बुध हा त्याचा मुलगा मानला जातो.

इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः परिकीर्तिताः। तास्तु वन्द्य नमस्याश्च प्रतिनाम तनूषु वै ।। २७.

त्याच्या या सर्व रूपांची नावे सांगितली गेली आहेत. प्रत्येक रूप त्याच्या नावानुसार वंदनीय आणि नमस्कार करण्याजोगे आहे.

भक्तेः सूर्येऽप्सु पृथिव्यां वाय्वग्निव्योमदीक्षिते। तथा च वै चन्द्रमसि तनुभिर्नामभिः सह। प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य नरो हि सः ।। २७.

जो माणूस सूर्य, पाणी, पृथ्वी, वायू, अग्नी, आकाश, दीक्षा आणि चंद्र या सर्वांच्या रूपांना व नावांना भक्तीने स्मरतो, तो सर्वांचा जनक असलेल्या ईश्वराशी एकरूप होतो.

इत्येतद्वो मयाख्यातं गुह्यं भीमस्य तद्यशः। शन्नोऽस्तु द्विपदे नित्यं शन्नोऽस्तु च चतुष्पदे ।। २७.

हे भीमाचे गुपित आणि प्रसिद्ध यश मी तुम्हाला सांगितले. नेहमीच द्विपाद आणि चतुष्पाद प्राण्यांचे कल्याण होवो.

एतत् प्रोक्तं निदानं वस्तनूनां नामभिः सह। महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु श्रृणुत प्रजाः ।। २७.

या सर्व रूपांची उत्पत्ती आणि त्यांची नावे सांगितली गेली आहेत. आता महादेव आणि भृगू यांच्या वंशाबद्दल ऐका, हे लोकहो.

भृगोः ख्यातिर्विजज्ञेऽथ ईश्वरौ सुखदुःखयोः। शुभाशुभप्रदातारौ सर्वप्राणभृतामिह। देवौ धाताविधातारौ मन्वन्तरविचारिणौ ।। २८.

भृगूची कन्या ख्याति जन्माला आली. त्यानंतर सुख-दुःख देणारे, सर्व प्राण्यांना शुभ-अशुभ फळ देणारे, मन्वंतरांचा विचार करणारे, धाता आणि विधाता हे दोन देव जन्मले.

तयोर्ज्येष्ठा तु भगिनी देवी श्रीर्लोकभाविनी। सा तु नारायणं देवं पतिमासाद्य शोभनम्। नारायणात्मजौ साध्वी बलोत्साहौ व्यजायत ।। २८.

त्यांची मोठी बहीण श्री ही आहे, जी लोकांची निर्माती आहे. तिने नारायण या सुंदर देवास पती म्हणून मिळवले आणि नारायणापासून तिने बलोत्साह आणि उत्साह या दोन पुत्रांना जन्म दिला.

तस्यास्तु मानसाः पुत्रा ये चान्ये दिव्यचारिणः। ये वहन्ति विमानानि देवानां पुण्यकर्मणाम् ।। २८.

श्रीच्या मनातून उत्पन्न झालेले पुत्र आणि इतर दिव्य जीव, जे पुण्यवान देवांचे विमान वाहतात.

द्वे तु कन्ये स्मृते भार्य्ये विधातुर्धातुरेव च। आयतिर्नियतिश्चैव तयोः पुत्रौ दृढव्रतौ ।। २८.

विधाता आणि धाता यांच्या दोन कन्या त्यांच्या पत्नी म्हणून ओळखल्या जातात. आयति आणि नियति हे त्यांचे दृढव्रती पुत्र आहेत.

पाण्डुश्चैव मृकण्डुश्च ब्रह्मकोशौ सनातनौ। मनस्विन्यां मृकण्जोश्च मार्क्कण्डेयो बभूव ह ।। २८.

पांडू आणि मृकंडु हे सनातन ब्रह्मकोश जन्मले. मनस्विनी आणि मृकंडु यांच्यापासून मार्कंडेय उत्पन्न झाला.

सुतो वे दशिरास्तस्य मूर्द्धन्यायामजायत। पीवर्य्यां वेदशिरसः पुत्रा वंशकराः स्मृताः। मार्क्कण्डेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः ।। २८.

मूर्धन्या या पत्नीपासून मार्कंडेयाला वेदशिरा हा पुत्र झाला. पीवरीपासून वेदशिराचे पुत्र वंशवर्धक म्हणून ओळखले जातात, ते मार्कंडेय ऋषी, वेदपारंगत आहेत.

पाण्डोश्च पुण्डरीकायां द्युतिमानात्मजोऽभवत्। उत्पन्नौ द्युतिमन्तश्च सृजवानश्च तावुभौ। तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च भार्गवाणां परस्परम्। स्वायम्भुवेऽन्तरेऽतीते मरीचेः श्रृणुत प्रजाः ।। २८.

पांडू आणि पुण्डरीका यांच्यापासून द्युतिमान हा पुत्र झाला. द्युतिमान आणि सृजवान हे दोघे जन्मले. त्यांच्या पुत्र-नातवंडांमधून भार्गव वंश निर्माण झाला. स्वायंभुव मन्वंतरात, आता मरीचि यांच्या वंशाचे ऐका.

पत्नी मरीचेः सम्भूतिर्विजज्ञे सात्मसम्भवम्। प्रजायते पूर्णमासं कन्याश्वेमा विबोधत। कुष्टिः पृष्टिस्त्विषा चैव तथा चापचितिः शुभा ।। २८.

मरीचि यांच्या पत्नी संभूति या आत्मसंबंधातून जन्मल्या. त्यांच्यापासून पूर्णिमा जन्मली आणि कु्ष्टि, पृष्ठि, त्विषा आणि शुभा अशी अपचिति या कन्या झाल्या.

पूर्णमासः सरस्वत्यां द्वौ पुत्रावुदपादयत्। विरजञ्चैव धर्मिष्ठं पर्व्वसञ्चैव तावुभौ ।। २८.

पूर्णिमेने सरस्वतीपासून दोन पुत्र उत्पन्न केले – विरज आणि धर्मिष्ठ, तसेच पर्वस हे दोघे.

विरजस्यात्मजो विद्वान् सुधामा नाम विश्रुतः। सुधामसुतवैराजः प्राच्यान्दिशि सममाश्रितः ।। २८.

विरजाचा विद्वान पुत्र सुधामा म्हणून प्रसिद्ध झाला. सुधामाचा पुत्र वैराज पूर्व दिशेला स्थिरावला.

लोकपालः सुधर्म्मात्मा गौरीपुत्रः प्रतापवान् । पर्वसः सर्वगणानां प्रविष्टः स महायशाः ।। २८.

गौरीचा पुत्र, जो धर्मशील आणि पराक्रमी आहे, तो लोकांचे रक्षण करणारा म्हणून सर्व गणांमध्ये प्रवेशला; त्याची कीर्ती मोठी आहे.

पर्वसः पर्वसायान्तु जनयामास वै सुतौ। यज्ञवामञ्च श्रीमन्तं सुतं काश्यपमेव च। तयोर्गोत्रकरौ पुत्रौ तौ जातौ धर्मनिश्वितौ ।। २८.

परवस आणि परवसा यांनी दोन पुत्र जन्मास घातले—यज्ञवाम, जो तेजस्वी आहे, आणि कश्यप. हे दोघे धर्मानुसार जन्मलेले आणि आपल्या कुळाचे मूळ मानले जातात.

स्मृतिश्चाङ्गिरसः पत्नी जज्ञे तावात्मसम्भवौ। पुत्रौ कन्याश्वतस्रश्च पुण्यास्ता लोकविश्रुताः ।। २८.

स्मृती, अंगिरसांची पत्नी, हिने हे दोन पुत्र आणि काही कन्या जन्माला घातल्या; त्या पुण्यवान कन्या सर्व लोकांत प्रसिद्ध आहेत.

सिनीवाली कुहूश्चैव राका चानुमतिस्तथा। तथैव भरताग्निञ्च कीर्त्तिमन्तञ्च तावुभौ ।। २८.

सिनीवाळी, कुहू, राका आणि अनुमती, तसेच भरताग्नी आणि कीर्तिमंत—हे दोघेही.

अग्नेः पुत्रन्तु पर्जन्यं संहूती सुषुवे प्रभुम्। हिरण्यरोमा पर्जन्यो मारीच्यामुदपादयत्। आभूतसंप्लवस्थायी लोकपालः सवै स्मृतः ।। २८.

अग्नीचा पुत्र म्हणून परजन्य, जो प्रभू आहे, जन्माला आला; हिरण्यरोम नावाचा परजन्य मारीचीपासून उत्पन्न झाला; तो महाप्रलयाच्या वेळी लोकांचा रक्षक म्हणून ओळखला जातो.

जज्ञे कीर्तिमतश्चापि धेनुका तावकल्मषौ। वरिष्ठं धृतिमन्तञ्चाप्युभावङ्गिरसां वरौ ।। २८.

कीर्तिमंतापासून धेनुका हे दोघे दोषयुक्त पुत्र जन्मले; तसेच वरिष्ठ आणि धृतिमंत हे दोघे अंगिरसांमध्ये श्रेष्ठ मानले गेले.

तयोः पुत्राश्च पौत्राश्च येऽतीता वै सहस्रशः। अनसूयापि जज्ञे तान् पुलहस्य प्रजापतेः ।। २८.

त्यांच्या हजारो पुत्र आणि नातवंडे, जे आता नाहीत, असे होते; अनसूया हिनेही पुलह या प्रजापतीसाठी त्यांना जन्म दिला.

कन्याञ्चैव श्रुतिं नाम माता शङ्खपदस्य या। कर्दमस्य तु या पत्नी पुलहस्य प्रजापतेः ।। २८.

श्रुती नावाची कन्या, जिला शंखपदाची आई आणि कर्दमाची तसेच पुलह प्रजापतीची पत्नी म्हणतात.