वायुपुराणम्

तस्मात् कुर्वीत नो विद्वान् पुरीषम्मूत्रमेव वा। न च्छायायां न सोपाने स्वच्छायां नापि मेहयेत् ।। २७.

म्हणून ज्ञानी माणसाने कधीही पृथ्वीवर, सावलीवर, पायऱ्यांवर किंवा स्वतःच्या सावलीवर मलमूत्र करू नये.

शिरः प्रापृत्य कुर्वीत अन्तर्द्धाय तृणैर्महीम्। य एवं वर्त्तते भूमौ तं शर्वो न हिनस्ति वै ।। २७.

डोके झाकून, गवताने पृथ्वी झाकून मगच हे करावे; जो असे वागतो त्याला शर्व देव त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्। ईशान इति यत्‌प्रोक्तं चतुर्थं नाम ते मया ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्या नीललोहित देवतेला सांगितले, "ईशान हे चौथे नाव मी तुला दिले आहे."

चतुर्थस्य चतुर्थी स्याद्वायुर्नाम्ना तनुस्तव। इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम् ।। २७.

तुझे चौथे रूप म्हणजे वायू, असे नाव आहे; हे ऐकल्यावर, शरीरातील पाच प्रकारचे प्राण त्यात प्रवेशले.

विवेश तं तदा वायुरीशानो वायुरुच्यते। तस्मादेनं परिवदेदायतं वायुमीश्वरम्। एवं युक्तमथेशानो नैव देवो हिनस्ति तम् ।। २७.

मग वायू त्याच्यात प्रवेशला; म्हणून वायूला 'ईशान' असे म्हणतात. म्हणून वायूला प्रभू मानून त्याचा सन्मान करावा; असे केल्यास ईशान देव त्याला कधीही त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं धूम्रलोहितम्। यत्ते पशुपतीत्युक्तं मया नामेह पञ्चमम्। पञ्चमी पञ्चमस्यैव तनुर्नाम्नाऽग्निरस्तु ते ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा धूम्रलोहित या देवतेला सांगितले, "मी तुला इथे दिलेले पाशुपती हे पाचवे नाव आहे. तुझ्या पाचव्या रूपाला 'अग्नी' हे नाव असू दे."

इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योपसंज्ञितम्। विवेश तत्तदा ह्यग्निस्तस्मात्पशुपतिः पतिः ।। २७.

असं म्हटल्यावर, त्याच्या शरीरात असलेलं तेज अग्नी म्हणून ओळखलं गेलं आणि त्या वेळी अग्नी त्यात प्रवेश केला. म्हणून पाशुपती हा सर्वांचा स्वामी आहे.

चन्द्रमास्तु स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्योषधीगणः। एवं यो वर्त्तते विद्वान् सदा पर्वणि पर्वणि। न हन्ति तं महादेव एवं वन्देत तं प्रभुम् ।। २७.

चंद्र म्हणजे सोम, ज्याचं मूळ औषधींमध्ये आहे, असं मानलं जातं. जो ज्ञानी माणूस नेहमी, प्रत्येक सणाला असं वागतो, त्याला महादेव कधीही त्रास देत नाहीत. म्हणून त्या प्रभूची नेहमी भक्ती करावी.

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तन्तु चन्द्रमाः। एकरात्रे समेयातां सूर्य्याचन्द्रमसावुभौ। अमावास्यानिशायान्तु तस्यां युक्तः सदा वसेत् ।। २७.

दिवसा सूर्य प्रजांची रक्षा करतो आणि रात्री चंद्र. सूर्य आणि चंद्र एका रात्री एकत्र येतात; अमावस्येच्या रात्री तो नेहमी तिथे एकत्रित राहतो.

तत्राविष्टं सर्वमिदन्तनुभिर्नामभिः सह। एकाकी यश्चरत्येषः सूर्य्याऽसौ चन्द्र उच्यते ।। २७.

त्या ठिकाणी सर्व काही नाव आणि रूपांसह स्थिर आहे. जो एकटाच फिरतो, तोच सूर्य आणि तोच चंद्र म्हणून ओळखला जातो.

सूर्य्यस्य यत् प्रकाशेन वीक्ष्यन्ते चक्षुषा प्रजाः। शुक्लात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यम्भो गभस्तिभिः ।। २७.

सूर्याच्या प्रकाशामुळे प्राणी डोळ्यांनी दिसतात. शुद्ध स्वरूपाचा रुद्र तिथे स्थिर आहे आणि आपल्या किरणांनी पाणी पितो.

अद्यते पीयते चैवाप्यन्नपानात्मकानिया। तनुरात्मभवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते ।। २७.

जे खाल्लं आणि प्यायलं जातं, जे अन्न आणि पाणी असतं, ती स्वतःपासून उत्पन्न झालेली रूपं शरीरात वाढत जातात.

यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन चेतसा। पार्थिवी सा तनुस्तस्य शार्वी धारयति प्रजाः ।। २७.

ज्याच्या स्थिर मनामुळे तो सर्व प्रजांना धरून ठेवतो, तीच शर्वाची पृथ्वीस्वरूप रूप प्रजांना आधार देते.

यावत् स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः। वाय्वात्मिका तु ऐशानी सा प्राणाः प्राणिना सह ।। २७.

जितका काळ प्राण्यांच्या शरीरात प्राणांची क्रिया चालू असते, तितका काळ ईशानाचे वायुरूप, प्राण्यांसोबत प्राणरूपाने राहते.

पीताशितानि पचति भूतानां जठरेषु या। ततः पाशुपती तस्य पाचिका शक्तिरुच्यते ।। २७.

जे काही खाल्लं आणि प्यायलं जातं, ते प्राण्यांच्या पोटात पचवणारी शक्ती म्हणजे पाशुपतीची पाचिका शक्ती म्हणतात.

यानीह सुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै। वायोः सञ्चरणार्थाय सा भीमा चोच्यते तनुः ।। २७.

शरीरात जी पोकळी असते, जिच्यातून वायू फिरतो, ती रूप भीमा म्हणून ओळखली जाते.

वैतानदीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्। तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः ।। २७.

वैतान दीक्षा घेतलेल्या आणि ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्यांची जी स्थिती आहे, ती उग्र स्वरूपाची रूप आहे, म्हणून तो दीक्षित उग्र म्हणून ओळखला जातो.

यत्तु सङ्कल्पकं तस्य प्रजास्विह समं स्थितम्। सा तनुर्म्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः ।। २७.

त्याचं जे संकल्पशक्तीचं रूप आहे, जे सर्व प्राण्यांमध्ये सारखं असतं, ती त्याची मानसिक रूप आहे आणि चंद्र प्राण्यांमध्ये तसाच स्थिर आहे.

नवो नवो भवति हि जायमानः पुनः पुनः। नीयते यो यथाकामं विभुधैः पितृभिः सह। महादेवोऽमृतात्माऽसौ ह्यम्मयश्चन्द्रमाः स्मृतः ।। २७.

तो पुन्हा पुन्हा नवा जन्म घेतो, वारंवार नवा होतो; देव आणि पितरांच्या इच्छेनुसार तो नेला जातो. अमृतस्वरूप महादेवच चंद्र म्हणून ओळखला जातो.

तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्तिता। पत्नी सुवर्चला तस्य पुत्रस्तस्याः शनैश्चरः ।। २७.

त्याचं पहिलं रूप 'रौद्री' नावाने प्रसिद्ध आहे. त्याची पत्नी सुवर्चला आणि त्यांचा मुलगा शनैश्चर आहे.

भवस्य या द्वितीया तु तनुरापः स्मृता तु वै । तस्योषाऽत्र स्मृता पत्नी पुत्रश्चाप्युशना स्मृतः ।। २७.

भवाचं दुसरं रूप पाण्याचं आहे असं मानलं जातं. त्याची पत्नी उषा आणि त्यांचा मुलगा उशनास म्हणून ओळखला जातो.

शर्वस्य या तृतीया तु नाम भूमिस्तनुः स्मृता। पत्नी तस्य विकेशीति पुत्रश्चाङ्गारकः स्मृतः ।। २७.

शर्वाचं तिसरं रूप म्हणजे पृथ्वी असं मानलं जातं. त्याची पत्नी विकेशी आणि त्यांचा मुलगा अङ्गारक म्हणून प्रसिद्ध आहे.

ईशानस्य चतुर्थस्य स्वर्गतस्य च या तनुः। तस्य पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्य मनोजवः ।। २७.

ईशानाचं चौथं, स्वर्गातलं रूप, त्याची पत्नी शिवा आणि त्यांचा मुलगा मनोजव आहे.

नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता। तस्य पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दश्चापि सुतः स्मृतः ।। २७.

द्विजांनी स्मरणात ठेवलेली पशुपतीची जी मूर्ती आहे, ती अग्नी म्हणून ओळखली जाते. त्यांची पत्नी स्वाहा आहे आणि स्कंद हा त्यांचा मुलगा मानला जातो.

नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाश उच्यते। दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चास्य सुतः स्मृतः ।। २७.

सहाव्या रूपाला भीमा असे नाव आहे, ते आकाश म्हणून ओळखले जाते. दिशा या त्याच्या पत्नी आहेत आणि स्वर्ग हा त्याचा मुलगा मानला जातो.

उग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितैर्ब्राह्मणैः स्मृता। दीक्षा पत्नी स्मृता तस्य सन्तानः पुत्र उच्यते ।। २७.

सप्तम रूप उग्र आहे, ते दीक्षित ब्राह्मणांनी स्मरणात ठेवले आहे. दीक्षा ही त्याची पत्नी आहे आणि संतती हा त्याचा मुलगा म्हणून ओळखला जातो.

नाम्नाऽष्टमस्य महतस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः। पत्नी तु रोहिणी तस्य पुत्रश्चास्य बुधः स्मृतः ।। २७.

आठवे महान रूप चंद्रमा म्हणून ओळखले जाते. रोहिणी ही त्याची पत्नी आहे आणि बुध हा त्याचा मुलगा मानला जातो.

इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः परिकीर्तिताः। तास्तु वन्द्य नमस्याश्च प्रतिनाम तनूषु वै ।। २७.

त्याच्या या सर्व रूपांची नावे सांगितली गेली आहेत. प्रत्येक रूप त्याच्या नावानुसार वंदनीय आणि नमस्कार करण्याजोगे आहे.

भक्तेः सूर्येऽप्सु पृथिव्यां वाय्वग्निव्योमदीक्षिते। तथा च वै चन्द्रमसि तनुभिर्नामभिः सह। प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य नरो हि सः ।। २७.

जो माणूस सूर्य, पाणी, पृथ्वी, वायू, अग्नी, आकाश, दीक्षा आणि चंद्र या सर्वांच्या रूपांना व नावांना भक्तीने स्मरतो, तो सर्वांचा जनक असलेल्या ईश्वराशी एकरूप होतो.