वायुपुराणम्

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम् । द्वितीयं नामधेयन्ते मया प्रोक्तं भवेति यत्। एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भविष्यति ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्या नीललोहित देवतेला सांगितले, "दुसरे नाव मी तुला 'भव' दिले आहे; तुझे दुसरे रूप पाण्याचे असेल आणि त्याला हे नाव मिळेल."

इत्युक्ते यत् स्थिरं तस्य शरीरस्थं रसात्मकम्। तद्विवेश ततस्तोयं तस्मादापो भवः स्मृतः ।। २७.

हे ऐकल्यावर, त्याच्या शरीरातील जे स्थिर आणि रसयुक्त होते, ते पाण्यात विलीन झाले; म्हणून पाण्याशी संबंध असताना त्याला 'भव' म्हणून ओळखले जाते.

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च। भवनाद्भावनाच्चैव भूतानां सम्भवः स्मृतः ।। २७.

कारण या तत्त्वांपासून सर्व जीव निर्माण होतात आणि त्यांच्यामुळे पोसले जातात, म्हणून 'भव' आणि 'भावना' या शब्दांमुळे जीवांची उत्पत्ती सांगितली आहे.

तस्मान्मूत्रं पुरीषञ्च नाप्सु कुर्वीत सर्वदा। न स्नायेदप्सु नग्नश्च न निष्ठीवेत् कदाचन ।। २७.

म्हणून कधीही पाण्यात लघवी किंवा मल विसर्जन करू नये; पाण्यात नग्न स्नान करू नये, किंवा त्यात थुंकू नये.

मैथुनं नैव सेवेत शिरःस्नानञ्च वर्जयेत्। न प्रीतः परिचक्षीत वहन्न संस्थितोऽपि वा ।। २७.

पाण्यात मैथुन करू नये, डोके धुवू नये; तसेच पाण्यात चालताना किंवा उभे असताना कधीही तिरस्काराने बोलू नये.

मेध्यामेध्यशरीरत्वान्नैव दुष्यन्त्यपः क्वचित् । विवर्णरसगन्धाश्च अल्पाश्च परिवर्जयेत् ।। २७.

शरीर शुद्ध किंवा अशुद्ध असले तरी पाणी कधीही दूषित होत नाही; पण जी पाणी रंग बदललेली, चवीला किंवा वासाला वाईट, किंवा फारच थोडी असतील ती टाळावीत.

अपां योनिः समुद्रश्च तस्मात्तं कामयन्ति ताः। मेध्याश्चैवामृताश्चैव भवन्ति प्राप्य सागरम् ।। २७.

समुद्र हा पाण्याचा मूळ आहे, म्हणून सर्व नद्या त्याच्याकडे धाव घेतात; समुद्राला मिळाल्यावर त्या शुद्ध आणि अमृतासमान होतात.

तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः। न हिनस्ति भवो देवः सदैवं योऽप्सु वर्त्तते ।। २७.

म्हणून पाण्याचा प्रवाह थांबवू नये, कारण त्यांना समुद्र गाठायचा असतो; जो पाण्यात राहतो त्याला भव देव कधीही त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं कृष्णलोहितम्। शर्वस्त्वमिति यन्नाम तृतीयं समुदाहृतम्। तस्य भूमिस्तृतीया तु तनुर्नाम्ना भवत्वियम् ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा कृष्णलोहित देवतेला सांगितले, "तुझे तिसरे नाव 'शर्व' आहे; पृथ्वी तुझे तिसरे रूप म्हणून ओळखले जाईल."

इत्युक्ते यत् स्थिरं तस्य शरीरस्यास्थिसंज्ञितम्। तद्विवेश ततो भूमिस्तस्माद्भूः शर्व उच्यते ।। २७.

हे ऐकल्यावर, त्याच्या शरीरातील जे स्थिर, म्हणजे हाड, ते पृथ्वीत प्रवेशले; म्हणून पृथ्वीला 'शर्व' असे म्हणतात.

तस्मात् कुर्वीत नो विद्वान् पुरीषम्मूत्रमेव वा। न च्छायायां न सोपाने स्वच्छायां नापि मेहयेत् ।। २७.

म्हणून ज्ञानी माणसाने कधीही पृथ्वीवर, सावलीवर, पायऱ्यांवर किंवा स्वतःच्या सावलीवर मलमूत्र करू नये.

शिरः प्रापृत्य कुर्वीत अन्तर्द्धाय तृणैर्महीम्। य एवं वर्त्तते भूमौ तं शर्वो न हिनस्ति वै ।। २७.

डोके झाकून, गवताने पृथ्वी झाकून मगच हे करावे; जो असे वागतो त्याला शर्व देव त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्। ईशान इति यत्‌प्रोक्तं चतुर्थं नाम ते मया ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्या नीललोहित देवतेला सांगितले, "ईशान हे चौथे नाव मी तुला दिले आहे."

चतुर्थस्य चतुर्थी स्याद्वायुर्नाम्ना तनुस्तव। इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम् ।। २७.

तुझे चौथे रूप म्हणजे वायू, असे नाव आहे; हे ऐकल्यावर, शरीरातील पाच प्रकारचे प्राण त्यात प्रवेशले.

विवेश तं तदा वायुरीशानो वायुरुच्यते। तस्मादेनं परिवदेदायतं वायुमीश्वरम्। एवं युक्तमथेशानो नैव देवो हिनस्ति तम् ।। २७.

मग वायू त्याच्यात प्रवेशला; म्हणून वायूला 'ईशान' असे म्हणतात. म्हणून वायूला प्रभू मानून त्याचा सन्मान करावा; असे केल्यास ईशान देव त्याला कधीही त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं धूम्रलोहितम्। यत्ते पशुपतीत्युक्तं मया नामेह पञ्चमम्। पञ्चमी पञ्चमस्यैव तनुर्नाम्नाऽग्निरस्तु ते ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा धूम्रलोहित या देवतेला सांगितले, "मी तुला इथे दिलेले पाशुपती हे पाचवे नाव आहे. तुझ्या पाचव्या रूपाला 'अग्नी' हे नाव असू दे."

इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योपसंज्ञितम्। विवेश तत्तदा ह्यग्निस्तस्मात्पशुपतिः पतिः ।। २७.

असं म्हटल्यावर, त्याच्या शरीरात असलेलं तेज अग्नी म्हणून ओळखलं गेलं आणि त्या वेळी अग्नी त्यात प्रवेश केला. म्हणून पाशुपती हा सर्वांचा स्वामी आहे.

चन्द्रमास्तु स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्योषधीगणः। एवं यो वर्त्तते विद्वान् सदा पर्वणि पर्वणि। न हन्ति तं महादेव एवं वन्देत तं प्रभुम् ।। २७.

चंद्र म्हणजे सोम, ज्याचं मूळ औषधींमध्ये आहे, असं मानलं जातं. जो ज्ञानी माणूस नेहमी, प्रत्येक सणाला असं वागतो, त्याला महादेव कधीही त्रास देत नाहीत. म्हणून त्या प्रभूची नेहमी भक्ती करावी.

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तन्तु चन्द्रमाः। एकरात्रे समेयातां सूर्य्याचन्द्रमसावुभौ। अमावास्यानिशायान्तु तस्यां युक्तः सदा वसेत् ।। २७.

दिवसा सूर्य प्रजांची रक्षा करतो आणि रात्री चंद्र. सूर्य आणि चंद्र एका रात्री एकत्र येतात; अमावस्येच्या रात्री तो नेहमी तिथे एकत्रित राहतो.

तत्राविष्टं सर्वमिदन्तनुभिर्नामभिः सह। एकाकी यश्चरत्येषः सूर्य्याऽसौ चन्द्र उच्यते ।। २७.

त्या ठिकाणी सर्व काही नाव आणि रूपांसह स्थिर आहे. जो एकटाच फिरतो, तोच सूर्य आणि तोच चंद्र म्हणून ओळखला जातो.

सूर्य्यस्य यत् प्रकाशेन वीक्ष्यन्ते चक्षुषा प्रजाः। शुक्लात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यम्भो गभस्तिभिः ।। २७.

सूर्याच्या प्रकाशामुळे प्राणी डोळ्यांनी दिसतात. शुद्ध स्वरूपाचा रुद्र तिथे स्थिर आहे आणि आपल्या किरणांनी पाणी पितो.

अद्यते पीयते चैवाप्यन्नपानात्मकानिया। तनुरात्मभवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते ।। २७.

जे खाल्लं आणि प्यायलं जातं, जे अन्न आणि पाणी असतं, ती स्वतःपासून उत्पन्न झालेली रूपं शरीरात वाढत जातात.

यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन चेतसा। पार्थिवी सा तनुस्तस्य शार्वी धारयति प्रजाः ।। २७.

ज्याच्या स्थिर मनामुळे तो सर्व प्रजांना धरून ठेवतो, तीच शर्वाची पृथ्वीस्वरूप रूप प्रजांना आधार देते.

यावत् स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः। वाय्वात्मिका तु ऐशानी सा प्राणाः प्राणिना सह ।। २७.

जितका काळ प्राण्यांच्या शरीरात प्राणांची क्रिया चालू असते, तितका काळ ईशानाचे वायुरूप, प्राण्यांसोबत प्राणरूपाने राहते.

पीताशितानि पचति भूतानां जठरेषु या। ततः पाशुपती तस्य पाचिका शक्तिरुच्यते ।। २७.

जे काही खाल्लं आणि प्यायलं जातं, ते प्राण्यांच्या पोटात पचवणारी शक्ती म्हणजे पाशुपतीची पाचिका शक्ती म्हणतात.

यानीह सुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै। वायोः सञ्चरणार्थाय सा भीमा चोच्यते तनुः ।। २७.

शरीरात जी पोकळी असते, जिच्यातून वायू फिरतो, ती रूप भीमा म्हणून ओळखली जाते.

वैतानदीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्। तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः ।। २७.

वैतान दीक्षा घेतलेल्या आणि ब्रह्मज्ञान सांगणाऱ्यांची जी स्थिती आहे, ती उग्र स्वरूपाची रूप आहे, म्हणून तो दीक्षित उग्र म्हणून ओळखला जातो.

यत्तु सङ्कल्पकं तस्य प्रजास्विह समं स्थितम्। सा तनुर्म्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः ।। २७.

त्याचं जे संकल्पशक्तीचं रूप आहे, जे सर्व प्राण्यांमध्ये सारखं असतं, ती त्याची मानसिक रूप आहे आणि चंद्र प्राण्यांमध्ये तसाच स्थिर आहे.

नवो नवो भवति हि जायमानः पुनः पुनः। नीयते यो यथाकामं विभुधैः पितृभिः सह। महादेवोऽमृतात्माऽसौ ह्यम्मयश्चन्द्रमाः स्मृतः ।। २७.

तो पुन्हा पुन्हा नवा जन्म घेतो, वारंवार नवा होतो; देव आणि पितरांच्या इच्छेनुसार तो नेला जातो. अमृतस्वरूप महादेवच चंद्र म्हणून ओळखला जातो.