वायुपुराणम्

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। चतुर्थं देहि मे नाम इत्युवाच स्वयम्भुवम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं चौथं नाव द्या,' असं त्याने स्वयंभूला सांगितलं.

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः। किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।। २७.

'देवा, तू पशूंचा स्वामी आहेस,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. ब्रह्मदेव त्याला विचारले, 'तू का रडतोस?'

पञ्चमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। ईशस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं पाचवं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव ईशान आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। षष्ठं मे नाम देहीति इत्युवाचाथ तं प्रभुम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं सहावं नाव द्या,' असं त्याने प्रभूला सांगितलं.

भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः । किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।। २७.

'देवा, तुझं नाव भीम आहे,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. ब्रह्मदेव त्याला विचारले, 'तू का रडतोस?'

सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं सातवं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव उग्र आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। अष्ठमं देहि मे नाम त्वं विभो पुनरब्रवीत्। महादेवस्तु नाम्नासि इत्युक्तो विरराम ह ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं आठवं नाव द्या, प्रभो.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'तुझं नाव महादेव आहे.' तेव्हा तो थांबला.

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्मणो नीललोहितः। प्रोवाच नाम्नामेतेषां भूतानि प्रदिशेति ह ।। २७.

ब्रह्मदेवांनी ही नावे दिल्यावर नीललोहिताने असे सांगितले, "ही नावे या सर्व जीवांना लावा."

ततोऽभिशृष्टास्तनव एषां नाम्नां स्वयम्भुवा। सूर्यो मही जलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ।। २७.

मग सूर्य, पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश या सर्व रूपांना स्वयंभूने ही नावे दिली.

दीक्षितो ब्रह्मणश्चन्द्र इत्येते ब्रह्मधातवः। तेषु पूज्यश्च वन्द्यः स्याद्रुद्रस्तान् हिनस्ति वै ।। २७.

चंद्र, जो ब्रह्मदेवांनी अभिषिक्त केला, आणि ही सर्व ब्रह्माची तत्त्वे आहेत. त्यात रुद्र पूज्य आणि वंदनीय आहे, कारण तोच त्यांचा संहार करतो.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम् । द्वितीयं नामधेयन्ते मया प्रोक्तं भवेति यत्। एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भविष्यति ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्या नीललोहित देवतेला सांगितले, "दुसरे नाव मी तुला 'भव' दिले आहे; तुझे दुसरे रूप पाण्याचे असेल आणि त्याला हे नाव मिळेल."

इत्युक्ते यत् स्थिरं तस्य शरीरस्थं रसात्मकम्। तद्विवेश ततस्तोयं तस्मादापो भवः स्मृतः ।। २७.

हे ऐकल्यावर, त्याच्या शरीरातील जे स्थिर आणि रसयुक्त होते, ते पाण्यात विलीन झाले; म्हणून पाण्याशी संबंध असताना त्याला 'भव' म्हणून ओळखले जाते.

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च। भवनाद्भावनाच्चैव भूतानां सम्भवः स्मृतः ।। २७.

कारण या तत्त्वांपासून सर्व जीव निर्माण होतात आणि त्यांच्यामुळे पोसले जातात, म्हणून 'भव' आणि 'भावना' या शब्दांमुळे जीवांची उत्पत्ती सांगितली आहे.

तस्मान्मूत्रं पुरीषञ्च नाप्सु कुर्वीत सर्वदा। न स्नायेदप्सु नग्नश्च न निष्ठीवेत् कदाचन ।। २७.

म्हणून कधीही पाण्यात लघवी किंवा मल विसर्जन करू नये; पाण्यात नग्न स्नान करू नये, किंवा त्यात थुंकू नये.

मैथुनं नैव सेवेत शिरःस्नानञ्च वर्जयेत्। न प्रीतः परिचक्षीत वहन्न संस्थितोऽपि वा ।। २७.

पाण्यात मैथुन करू नये, डोके धुवू नये; तसेच पाण्यात चालताना किंवा उभे असताना कधीही तिरस्काराने बोलू नये.

मेध्यामेध्यशरीरत्वान्नैव दुष्यन्त्यपः क्वचित् । विवर्णरसगन्धाश्च अल्पाश्च परिवर्जयेत् ।। २७.

शरीर शुद्ध किंवा अशुद्ध असले तरी पाणी कधीही दूषित होत नाही; पण जी पाणी रंग बदललेली, चवीला किंवा वासाला वाईट, किंवा फारच थोडी असतील ती टाळावीत.

अपां योनिः समुद्रश्च तस्मात्तं कामयन्ति ताः। मेध्याश्चैवामृताश्चैव भवन्ति प्राप्य सागरम् ।। २७.

समुद्र हा पाण्याचा मूळ आहे, म्हणून सर्व नद्या त्याच्याकडे धाव घेतात; समुद्राला मिळाल्यावर त्या शुद्ध आणि अमृतासमान होतात.

तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः। न हिनस्ति भवो देवः सदैवं योऽप्सु वर्त्तते ।। २७.

म्हणून पाण्याचा प्रवाह थांबवू नये, कारण त्यांना समुद्र गाठायचा असतो; जो पाण्यात राहतो त्याला भव देव कधीही त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं कृष्णलोहितम्। शर्वस्त्वमिति यन्नाम तृतीयं समुदाहृतम्। तस्य भूमिस्तृतीया तु तनुर्नाम्ना भवत्वियम् ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा कृष्णलोहित देवतेला सांगितले, "तुझे तिसरे नाव 'शर्व' आहे; पृथ्वी तुझे तिसरे रूप म्हणून ओळखले जाईल."

इत्युक्ते यत् स्थिरं तस्य शरीरस्यास्थिसंज्ञितम्। तद्विवेश ततो भूमिस्तस्माद्भूः शर्व उच्यते ।। २७.

हे ऐकल्यावर, त्याच्या शरीरातील जे स्थिर, म्हणजे हाड, ते पृथ्वीत प्रवेशले; म्हणून पृथ्वीला 'शर्व' असे म्हणतात.

तस्मात् कुर्वीत नो विद्वान् पुरीषम्मूत्रमेव वा। न च्छायायां न सोपाने स्वच्छायां नापि मेहयेत् ।। २७.

म्हणून ज्ञानी माणसाने कधीही पृथ्वीवर, सावलीवर, पायऱ्यांवर किंवा स्वतःच्या सावलीवर मलमूत्र करू नये.

शिरः प्रापृत्य कुर्वीत अन्तर्द्धाय तृणैर्महीम्। य एवं वर्त्तते भूमौ तं शर्वो न हिनस्ति वै ।। २७.

डोके झाकून, गवताने पृथ्वी झाकून मगच हे करावे; जो असे वागतो त्याला शर्व देव त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्। ईशान इति यत्‌प्रोक्तं चतुर्थं नाम ते मया ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्या नीललोहित देवतेला सांगितले, "ईशान हे चौथे नाव मी तुला दिले आहे."

चतुर्थस्य चतुर्थी स्याद्वायुर्नाम्ना तनुस्तव। इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम् ।। २७.

तुझे चौथे रूप म्हणजे वायू, असे नाव आहे; हे ऐकल्यावर, शरीरातील पाच प्रकारचे प्राण त्यात प्रवेशले.

विवेश तं तदा वायुरीशानो वायुरुच्यते। तस्मादेनं परिवदेदायतं वायुमीश्वरम्। एवं युक्तमथेशानो नैव देवो हिनस्ति तम् ।। २७.

मग वायू त्याच्यात प्रवेशला; म्हणून वायूला 'ईशान' असे म्हणतात. म्हणून वायूला प्रभू मानून त्याचा सन्मान करावा; असे केल्यास ईशान देव त्याला कधीही त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं धूम्रलोहितम्। यत्ते पशुपतीत्युक्तं मया नामेह पञ्चमम्। पञ्चमी पञ्चमस्यैव तनुर्नाम्नाऽग्निरस्तु ते ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा धूम्रलोहित या देवतेला सांगितले, "मी तुला इथे दिलेले पाशुपती हे पाचवे नाव आहे. तुझ्या पाचव्या रूपाला 'अग्नी' हे नाव असू दे."

इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योपसंज्ञितम्। विवेश तत्तदा ह्यग्निस्तस्मात्पशुपतिः पतिः ।। २७.

असं म्हटल्यावर, त्याच्या शरीरात असलेलं तेज अग्नी म्हणून ओळखलं गेलं आणि त्या वेळी अग्नी त्यात प्रवेश केला. म्हणून पाशुपती हा सर्वांचा स्वामी आहे.

चन्द्रमास्तु स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्योषधीगणः। एवं यो वर्त्तते विद्वान् सदा पर्वणि पर्वणि। न हन्ति तं महादेव एवं वन्देत तं प्रभुम् ।। २७.

चंद्र म्हणजे सोम, ज्याचं मूळ औषधींमध्ये आहे, असं मानलं जातं. जो ज्ञानी माणूस नेहमी, प्रत्येक सणाला असं वागतो, त्याला महादेव कधीही त्रास देत नाहीत. म्हणून त्या प्रभूची नेहमी भक्ती करावी.

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तन्तु चन्द्रमाः। एकरात्रे समेयातां सूर्य्याचन्द्रमसावुभौ। अमावास्यानिशायान्तु तस्यां युक्तः सदा वसेत् ।। २७.

दिवसा सूर्य प्रजांची रक्षा करतो आणि रात्री चंद्र. सूर्य आणि चंद्र एका रात्री एकत्र येतात; अमावस्येच्या रात्री तो नेहमी तिथे एकत्रित राहतो.