वायुपुराणम्

भविष्यन्ति यथाशैलं वर्णाश्च न्यायतोऽर्थतः। अभ्यासात्सन्धयश्चैव तस्माज्ज्ञेयाः स्वरा इति ।। २६.

जशा वर्णा योग्यतेनं आणि अर्थानुसार निर्माण होतात, आणि जसे सरावाने संबंध तयार होतात, तसंच स्वर समजावेत.

अस्मिन् कल्पे त्वया चोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः। महादेवस्य रुद्रस्य साधकैर्मुनिभिः सह ।। २७.

या कल्पात, तुझ्या सांगण्यानुसार, महात्मा महादेव रुद्र यांचा आणि सिद्ध झालेल्या ऋषींचा प्रादुर्भाव झाला.

उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्त समासतः। विस्तरेणास्य वक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह ।। २७.

मी या आदिसृष्टीची उत्पत्ती थोडक्यात सांगितली आहे; आता मी ती सविस्तरपणे, नावांसह आणि त्यांच्या रूपांसह सांगतो.

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान् बहून्। कल्पेऽष्टमे व्यतीते तु यस्मिन् कल्पे तु तच्छृणु ।। २७.

महादेवांनी आपल्या पत्नींपासून अनेक पुत्रांना जन्म दिला; हे कधी घडलं, म्हणजे आठवा कल्प संपल्यानंतर, ते ऐक.

कल्पादौ चात्मानस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतः प्रभोः। प्रादुरासीत्ततोङ्केऽस्य कुमारो नीललोहितः। तं दधे सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा ।। २७.

कल्पाच्या सुरुवातीला, प्रभूंनी स्वतःसारखा पुत्र व्हावा म्हणून चिंतन केलं आणि आपल्या अंगातून निळ्या-तांबड्या रंगाचा कुमार प्रकट केला; तो तेजाने जणू जळत असल्यासारखा आणि भीषण स्वराचा होता.

दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्। व्क रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत ।। २७.

तो निळा-तांबडा कुमार अचानक रडताना पाहून ब्रह्मदेव म्हणाले, 'कुमार, तू का रडतोस?'

सोऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं वै पितामह। रुद्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं पहिलं नाव द्या, पितामह.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव रुद्र आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयम्भुवम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो म्हणाला, 'माझं दुसरं नाव द्या,' असं त्याने स्वयंभूला सांगितलं.

भवस्त्वं देव नाम्नासि ङ्त्युक्तः सोऽरुदत्पुनः। किं रोदिषीति तं ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ शङ्करम् ।। २७.

'देवा, तुझं नाव भव आहे,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. मग ब्रह्मदेव शंकराला विचारले, 'तू का रडतोस?'

तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। शिवस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। शिवस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं तिसरं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव शिव आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। चतुर्थं देहि मे नाम इत्युवाच स्वयम्भुवम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं चौथं नाव द्या,' असं त्याने स्वयंभूला सांगितलं.

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः। किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।। २७.

'देवा, तू पशूंचा स्वामी आहेस,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. ब्रह्मदेव त्याला विचारले, 'तू का रडतोस?'

पञ्चमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। ईशस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं पाचवं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव ईशान आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। षष्ठं मे नाम देहीति इत्युवाचाथ तं प्रभुम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं सहावं नाव द्या,' असं त्याने प्रभूला सांगितलं.

भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः । किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।। २७.

'देवा, तुझं नाव भीम आहे,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. ब्रह्मदेव त्याला विचारले, 'तू का रडतोस?'

सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं सातवं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव उग्र आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। अष्ठमं देहि मे नाम त्वं विभो पुनरब्रवीत्। महादेवस्तु नाम्नासि इत्युक्तो विरराम ह ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं आठवं नाव द्या, प्रभो.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'तुझं नाव महादेव आहे.' तेव्हा तो थांबला.

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्मणो नीललोहितः। प्रोवाच नाम्नामेतेषां भूतानि प्रदिशेति ह ।। २७.

ब्रह्मदेवांनी ही नावे दिल्यावर नीललोहिताने असे सांगितले, "ही नावे या सर्व जीवांना लावा."

ततोऽभिशृष्टास्तनव एषां नाम्नां स्वयम्भुवा। सूर्यो मही जलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ।। २७.

मग सूर्य, पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश या सर्व रूपांना स्वयंभूने ही नावे दिली.

दीक्षितो ब्रह्मणश्चन्द्र इत्येते ब्रह्मधातवः। तेषु पूज्यश्च वन्द्यः स्याद्रुद्रस्तान् हिनस्ति वै ।। २७.

चंद्र, जो ब्रह्मदेवांनी अभिषिक्त केला, आणि ही सर्व ब्रह्माची तत्त्वे आहेत. त्यात रुद्र पूज्य आणि वंदनीय आहे, कारण तोच त्यांचा संहार करतो.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम् । द्वितीयं नामधेयन्ते मया प्रोक्तं भवेति यत्। एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भविष्यति ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा त्या नीललोहित देवतेला सांगितले, "दुसरे नाव मी तुला 'भव' दिले आहे; तुझे दुसरे रूप पाण्याचे असेल आणि त्याला हे नाव मिळेल."

इत्युक्ते यत् स्थिरं तस्य शरीरस्थं रसात्मकम्। तद्विवेश ततस्तोयं तस्मादापो भवः स्मृतः ।। २७.

हे ऐकल्यावर, त्याच्या शरीरातील जे स्थिर आणि रसयुक्त होते, ते पाण्यात विलीन झाले; म्हणून पाण्याशी संबंध असताना त्याला 'भव' म्हणून ओळखले जाते.

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च। भवनाद्भावनाच्चैव भूतानां सम्भवः स्मृतः ।। २७.

कारण या तत्त्वांपासून सर्व जीव निर्माण होतात आणि त्यांच्यामुळे पोसले जातात, म्हणून 'भव' आणि 'भावना' या शब्दांमुळे जीवांची उत्पत्ती सांगितली आहे.

तस्मान्मूत्रं पुरीषञ्च नाप्सु कुर्वीत सर्वदा। न स्नायेदप्सु नग्नश्च न निष्ठीवेत् कदाचन ।। २७.

म्हणून कधीही पाण्यात लघवी किंवा मल विसर्जन करू नये; पाण्यात नग्न स्नान करू नये, किंवा त्यात थुंकू नये.

मैथुनं नैव सेवेत शिरःस्नानञ्च वर्जयेत्। न प्रीतः परिचक्षीत वहन्न संस्थितोऽपि वा ।। २७.

पाण्यात मैथुन करू नये, डोके धुवू नये; तसेच पाण्यात चालताना किंवा उभे असताना कधीही तिरस्काराने बोलू नये.

मेध्यामेध्यशरीरत्वान्नैव दुष्यन्त्यपः क्वचित् । विवर्णरसगन्धाश्च अल्पाश्च परिवर्जयेत् ।। २७.

शरीर शुद्ध किंवा अशुद्ध असले तरी पाणी कधीही दूषित होत नाही; पण जी पाणी रंग बदललेली, चवीला किंवा वासाला वाईट, किंवा फारच थोडी असतील ती टाळावीत.

अपां योनिः समुद्रश्च तस्मात्तं कामयन्ति ताः। मेध्याश्चैवामृताश्चैव भवन्ति प्राप्य सागरम् ।। २७.

समुद्र हा पाण्याचा मूळ आहे, म्हणून सर्व नद्या त्याच्याकडे धाव घेतात; समुद्राला मिळाल्यावर त्या शुद्ध आणि अमृतासमान होतात.

तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः। न हिनस्ति भवो देवः सदैवं योऽप्सु वर्त्तते ।। २७.

म्हणून पाण्याचा प्रवाह थांबवू नये, कारण त्यांना समुद्र गाठायचा असतो; जो पाण्यात राहतो त्याला भव देव कधीही त्रास देत नाही.

ततोऽब्रवीत् पुनर्ब्रह्मा तं देवं कृष्णलोहितम्। शर्वस्त्वमिति यन्नाम तृतीयं समुदाहृतम्। तस्य भूमिस्तृतीया तु तनुर्नाम्ना भवत्वियम् ।। २७.

मग ब्रह्मदेवांनी पुन्हा कृष्णलोहित देवतेला सांगितले, "तुझे तिसरे नाव 'शर्व' आहे; पृथ्वी तुझे तिसरे रूप म्हणून ओळखले जाईल."