वायुपुराणम्

अष्टमात्तु मुखात्तस्य ॠकारः श्यामवर्णतः। श्यामाक्षरसवर्णश्च ततः सावर्णिरुच्यते ।। २६.

त्याच्या आठव्या मुखातून 'ॠ' हा ध्वनी काळ्या रंगाचा आहे. अक्षर आणि रंग दोन्ही काळे असून, त्याच्यापासून सावर्णी मनूचे नाव पडले.

मुखात्तु नवमात्तस्य लृकारो नवमः स्मृतः। धूम्रो वै वर्णतश्चापि धूम्रस्व मनुरुच्यते ।। २६.

त्याच्या नवव्या मुखातून 'ऌ' हा नववा ध्वनी मानला जातो. रंगाने तो धुरकट आहे आणि त्या मनूचे नाव धूम्र आहे.

दशमात्तु मुखात्तस्य लृकारः प्रभुरुच्यते। समश्चैव सवर्णश्च बभौ सावर्णिको मनुः ।। २६.

त्याच्या दहाव्या मुखातून 'ॡ' हा ध्वनी प्रमुख मानला जातो. तो सम आणि त्याच रंगाचा आहे, आणि त्या मनूचे नाव सावर्णिक आहे.

मुखादेकादशात्तस्य एकारो मनुरुच्यते। पिशङ्गो वर्णतश्चैव पिशङ्गो वर्ण उच्यते ।। २६.

त्याच्या अकराव्या मुखातून 'ए' हा मनू म्हणून ओळखला जातो. रंगाने तो पिंगट आहे आणि त्याचा रंगही पिंगट आहे असे सांगितले जाते.

द्वादशात्तु मुखात्तस्य ऐकारो नाम उच्यते। पिशङ्गो भस्मवर्णाभः पिशङ्गो मनुरुच्यते ।। २६.

त्याच्या बाराव्या मुखातून 'ऐ' हा ध्वनी नावाने ओळखला जातो. तो पिंगट असून राखेसारखा रंगाचा आहे आणि त्या मनूचे नाव पिशंग आहे.

त्रयोदशान्मुखात्तस्य ओकारो वर्ण उच्यते। पञ्चवर्णसमायुक्त ओकारो वर्ण उत्तमः ।। २६.

त्याच्या तेराव्या मुखातून 'ओ' हा रंग म्हणून ओळखला जातो. तो पाच रंगांनी युक्त आहे आणि 'ओ' हा सर्वात श्रेष्ठ रंग आहे.

चतुर्द्दशमुखात्तस्य औकारो वर्ण उच्यते। कर्बूरो वर्णतश्चैव मनुः सावर्णिरुच्यते ।। २६.

त्याच्या चौदाव्या मुखातून 'औ' हा रंग म्हणून ओळखला जातो. रंगाने तो मिश्र (कर्बूर) आहे आणि त्या मनूचे नाव सावर्णी आहे.

इत्येते मनवश्चैव स्वरा वर्णाश्च कल्पतः। विज्ञेया हि यथातत्त्वं स्वरतो वर्णतस्तथा ।। २६.

या प्रकारे हे सर्व मनू, स्वर आणि त्यांचे रंग प्रत्येक युगात कसे आहेत हे त्यांच्या ध्वनी आणि रंगानुसार खरेखुरे समजावे.

परस्परसवर्णाश्च स्वरा यस्माद् वृता हि वै । तस्मात्तेषां सवर्णत्वादन्वयस्तु प्रकीर्तितः ।। २६.

कारण स्वर एकमेकांसारख्या रंगाचे आहेत, म्हणून त्यांची परंपरा किंवा अनुक्रम रंगाच्या एकसारखेपणामुळे सांगितली आहे.

सवर्णाः सदृशाश्चैव यस्माज्जातास्तु कल्पजाः। तस्मात् प्रजानां लोकेऽस्मिन् सवर्णाः सर्वसन्धयः ।। २६.

या कल्पात जन्माला आलेली माणसं एकाच जातीची आणि एकसारखी असल्यामुळे, या जगात सर्व लोकांचे संबंध एकाच जातीचे असतात.

भविष्यन्ति यथाशैलं वर्णाश्च न्यायतोऽर्थतः। अभ्यासात्सन्धयश्चैव तस्माज्ज्ञेयाः स्वरा इति ।। २६.

जशा वर्णा योग्यतेनं आणि अर्थानुसार निर्माण होतात, आणि जसे सरावाने संबंध तयार होतात, तसंच स्वर समजावेत.

अस्मिन् कल्पे त्वया चोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः। महादेवस्य रुद्रस्य साधकैर्मुनिभिः सह ।। २७.

या कल्पात, तुझ्या सांगण्यानुसार, महात्मा महादेव रुद्र यांचा आणि सिद्ध झालेल्या ऋषींचा प्रादुर्भाव झाला.

उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्त समासतः। विस्तरेणास्य वक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह ।। २७.

मी या आदिसृष्टीची उत्पत्ती थोडक्यात सांगितली आहे; आता मी ती सविस्तरपणे, नावांसह आणि त्यांच्या रूपांसह सांगतो.

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान् बहून्। कल्पेऽष्टमे व्यतीते तु यस्मिन् कल्पे तु तच्छृणु ।। २७.

महादेवांनी आपल्या पत्नींपासून अनेक पुत्रांना जन्म दिला; हे कधी घडलं, म्हणजे आठवा कल्प संपल्यानंतर, ते ऐक.

कल्पादौ चात्मानस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतः प्रभोः। प्रादुरासीत्ततोङ्केऽस्य कुमारो नीललोहितः। तं दधे सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा ।। २७.

कल्पाच्या सुरुवातीला, प्रभूंनी स्वतःसारखा पुत्र व्हावा म्हणून चिंतन केलं आणि आपल्या अंगातून निळ्या-तांबड्या रंगाचा कुमार प्रकट केला; तो तेजाने जणू जळत असल्यासारखा आणि भीषण स्वराचा होता.

दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्। व्क रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत ।। २७.

तो निळा-तांबडा कुमार अचानक रडताना पाहून ब्रह्मदेव म्हणाले, 'कुमार, तू का रडतोस?'

सोऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं वै पितामह। रुद्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं पहिलं नाव द्या, पितामह.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव रुद्र आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयम्भुवम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो म्हणाला, 'माझं दुसरं नाव द्या,' असं त्याने स्वयंभूला सांगितलं.

भवस्त्वं देव नाम्नासि ङ्त्युक्तः सोऽरुदत्पुनः। किं रोदिषीति तं ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ शङ्करम् ।। २७.

'देवा, तुझं नाव भव आहे,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. मग ब्रह्मदेव शंकराला विचारले, 'तू का रडतोस?'

तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। शिवस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। शिवस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं तिसरं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव शिव आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। चतुर्थं देहि मे नाम इत्युवाच स्वयम्भुवम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं चौथं नाव द्या,' असं त्याने स्वयंभूला सांगितलं.

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः। किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।। २७.

'देवा, तू पशूंचा स्वामी आहेस,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. ब्रह्मदेव त्याला विचारले, 'तू का रडतोस?'

पञ्चमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। ईशस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं पाचवं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव ईशान आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। षष्ठं मे नाम देहीति इत्युवाचाथ तं प्रभुम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं सहावं नाव द्या,' असं त्याने प्रभूला सांगितलं.

भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः । किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् ।। २७.

'देवा, तुझं नाव भीम आहे,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. ब्रह्मदेव त्याला विचारले, 'तू का रडतोस?'

सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम्। उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं सातवं नाव द्या.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव उग्र आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्। अष्ठमं देहि मे नाम त्वं विभो पुनरब्रवीत्। महादेवस्तु नाम्नासि इत्युक्तो विरराम ह ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो पुन्हा म्हणाला, 'माझं आठवं नाव द्या, प्रभो.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'तुझं नाव महादेव आहे.' तेव्हा तो थांबला.

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्मणो नीललोहितः। प्रोवाच नाम्नामेतेषां भूतानि प्रदिशेति ह ।। २७.

ब्रह्मदेवांनी ही नावे दिल्यावर नीललोहिताने असे सांगितले, "ही नावे या सर्व जीवांना लावा."

ततोऽभिशृष्टास्तनव एषां नाम्नां स्वयम्भुवा। सूर्यो मही जलं वह्निर्वायुराकाशमेव च ।। २७.

मग सूर्य, पृथ्वी, पाणी, अग्नी, वायू आणि आकाश या सर्व रूपांना स्वयंभूने ही नावे दिली.