वायुपुराणम्

ततस्तेभ्यः स्वरेभ्यस्तु चतुर्द्दश महामुखाः। मनवः सम्प्रसूयन्ते दिव्या मन्वन्तरे स्वराः ।। २६.

मग त्या स्वरांपासून चौदा महान मुखांचे जन्म झाले; दिव्य मनु मन्वंतरात उत्पन्न झाले, आणि ते स्वरही दिव्य आहेत.

चतुर्द्दशमुखो यश्च अकारो ब्रह्मसंज्ञितः। ब्रह्मकल्पः समाख्यातः सर्ववर्णः प्रजापतिः ।। २६.

चौदा मुखांचा जो आहे, ज्याचा पहिला ध्वनी 'अ' आहे, त्याला ब्रह्मा म्हणतात. ब्रह्माचा काळ सांगितला आहे आणि तो सर्व रंगांच्या (सर्व जातींच्या) उत्पत्तीचा कर्ता आहे.

मुखात्तु प्रथमात्तस्य मनुः स्वायम्भुवः स्मृतः। अकारस्तु स विज्ञेयः श्वेतवर्णः स्वयम्भुवः ।। २६.

त्याच्या पहिल्या मुखातून स्वयंभू मनू उत्पन्न झाला असे मानले जाते. 'अ' हा ध्वनी पांढऱ्या रंगाचा आहे आणि तो स्वतः जन्मलेला आहे.

द्वितीयात्तु मुखात्तस्य आकारो वै मुखः स्मृतः। नाम्ना स्वारोचिषो नाम वर्णः पाण्डुर उच्यते ।। २६.

त्याच्या दुसऱ्या मुखातून 'आ' हा ध्वनी उत्पन्न होतो, ज्याला मुख असे म्हणतात. त्याचे नाव स्वारोचिष असून त्याचा रंग फिकट (पांडुर) आहे असे सांगितले आहे.

तृतीयात्तु मुखात्तस्य इकारो यजुषां वरः। यजुर्मयः स चादित्यो यजुर्वेदो यतः स्मृतः ।। २६.

त्याच्या तिसऱ्या मुखातून 'इ' हा यजुर्वेदातील श्रेष्ठ ध्वनी आहे. तो यजुर्मय आहे, त्याला आदित्य म्हणतात आणि त्याच्यापासून यजुर्वेदाची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते.

ईकारः स मनुर्ज्ञेयो रक्तवर्णः प्रतापवान्। ततः क्षत्रं प्रवर्त्तन्त तस्माद्रक्तस्तु क्षत्रियः ।। २६.

'ई' हा मनू म्हणून ओळखावा, तो लाल रंगाचा आणि तेजस्वी आहे. त्याच्यापासून क्षत्रियांची उत्पत्ती झाली, म्हणून क्षत्रिय लाल रंगाचा मानला जातो.

चतुर्थात्तु मुखात्तस्य उकारः स्वर उच्यते। वर्णतस्तु स्मृतस्ताम्रः स मनुस्तामसः स्मृतः ।। २६.

त्याच्या चौथ्या मुखातून 'उ' हा स्वर उत्पन्न होतो. रंगाने तो तांबडा आहे आणि त्या मनूला तामस म्हणतात.

पञ्चमात्तु मुखात्तस्य ऊकारो नाम जायते। पीतको वर्णतश्चैव मनुश्चापि चरिष्णवः ।। २६.

त्याच्या पाचव्या मुखातून 'ऊ' हा ध्वनी जन्मतो. रंगाने तो पिवळा आहे आणि त्या मनूचे नाव चरिष्णु आहे.

ततः षष्ठान्मुखात्तस्य ओङ्कारः कपिलः स्मृतः। वरिष्ठश्च ततः षष्ठो विजयः स महातपाः ।। २६.

मग त्याच्या सहाव्या मुखातून 'ओं' हा ध्वनी कपिला (गव्हाळ) रंगाचा आहे असे मानले जाते. सहावा मनू, ज्याचे नाव विजय आहे, तो श्रेष्ठ आणि मोठा तपस्वी आहे.

सप्तमात्तु मुखात्तस्य ततो वैवस्वतो मनुः। ऋकारश्च स्वरस्तत्र वर्णतः कुष्ण उच्यते ।। २६.

त्याच्या सातव्या मुखातून वैवस्वत मनू उत्पन्न होतो. तिथे 'ऋ' हा स्वर आहे आणि रंगाने तो काळसर आहे.

अष्टमात्तु मुखात्तस्य ॠकारः श्यामवर्णतः। श्यामाक्षरसवर्णश्च ततः सावर्णिरुच्यते ।। २६.

त्याच्या आठव्या मुखातून 'ॠ' हा ध्वनी काळ्या रंगाचा आहे. अक्षर आणि रंग दोन्ही काळे असून, त्याच्यापासून सावर्णी मनूचे नाव पडले.

मुखात्तु नवमात्तस्य लृकारो नवमः स्मृतः। धूम्रो वै वर्णतश्चापि धूम्रस्व मनुरुच्यते ।। २६.

त्याच्या नवव्या मुखातून 'ऌ' हा नववा ध्वनी मानला जातो. रंगाने तो धुरकट आहे आणि त्या मनूचे नाव धूम्र आहे.

दशमात्तु मुखात्तस्य लृकारः प्रभुरुच्यते। समश्चैव सवर्णश्च बभौ सावर्णिको मनुः ।। २६.

त्याच्या दहाव्या मुखातून 'ॡ' हा ध्वनी प्रमुख मानला जातो. तो सम आणि त्याच रंगाचा आहे, आणि त्या मनूचे नाव सावर्णिक आहे.

मुखादेकादशात्तस्य एकारो मनुरुच्यते। पिशङ्गो वर्णतश्चैव पिशङ्गो वर्ण उच्यते ।। २६.

त्याच्या अकराव्या मुखातून 'ए' हा मनू म्हणून ओळखला जातो. रंगाने तो पिंगट आहे आणि त्याचा रंगही पिंगट आहे असे सांगितले जाते.

द्वादशात्तु मुखात्तस्य ऐकारो नाम उच्यते। पिशङ्गो भस्मवर्णाभः पिशङ्गो मनुरुच्यते ।। २६.

त्याच्या बाराव्या मुखातून 'ऐ' हा ध्वनी नावाने ओळखला जातो. तो पिंगट असून राखेसारखा रंगाचा आहे आणि त्या मनूचे नाव पिशंग आहे.

त्रयोदशान्मुखात्तस्य ओकारो वर्ण उच्यते। पञ्चवर्णसमायुक्त ओकारो वर्ण उत्तमः ।। २६.

त्याच्या तेराव्या मुखातून 'ओ' हा रंग म्हणून ओळखला जातो. तो पाच रंगांनी युक्त आहे आणि 'ओ' हा सर्वात श्रेष्ठ रंग आहे.

चतुर्द्दशमुखात्तस्य औकारो वर्ण उच्यते। कर्बूरो वर्णतश्चैव मनुः सावर्णिरुच्यते ।। २६.

त्याच्या चौदाव्या मुखातून 'औ' हा रंग म्हणून ओळखला जातो. रंगाने तो मिश्र (कर्बूर) आहे आणि त्या मनूचे नाव सावर्णी आहे.

इत्येते मनवश्चैव स्वरा वर्णाश्च कल्पतः। विज्ञेया हि यथातत्त्वं स्वरतो वर्णतस्तथा ।। २६.

या प्रकारे हे सर्व मनू, स्वर आणि त्यांचे रंग प्रत्येक युगात कसे आहेत हे त्यांच्या ध्वनी आणि रंगानुसार खरेखुरे समजावे.

परस्परसवर्णाश्च स्वरा यस्माद् वृता हि वै । तस्मात्तेषां सवर्णत्वादन्वयस्तु प्रकीर्तितः ।। २६.

कारण स्वर एकमेकांसारख्या रंगाचे आहेत, म्हणून त्यांची परंपरा किंवा अनुक्रम रंगाच्या एकसारखेपणामुळे सांगितली आहे.

सवर्णाः सदृशाश्चैव यस्माज्जातास्तु कल्पजाः। तस्मात् प्रजानां लोकेऽस्मिन् सवर्णाः सर्वसन्धयः ।। २६.

या कल्पात जन्माला आलेली माणसं एकाच जातीची आणि एकसारखी असल्यामुळे, या जगात सर्व लोकांचे संबंध एकाच जातीचे असतात.

भविष्यन्ति यथाशैलं वर्णाश्च न्यायतोऽर्थतः। अभ्यासात्सन्धयश्चैव तस्माज्ज्ञेयाः स्वरा इति ।। २६.

जशा वर्णा योग्यतेनं आणि अर्थानुसार निर्माण होतात, आणि जसे सरावाने संबंध तयार होतात, तसंच स्वर समजावेत.

अस्मिन् कल्पे त्वया चोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः। महादेवस्य रुद्रस्य साधकैर्मुनिभिः सह ।। २७.

या कल्पात, तुझ्या सांगण्यानुसार, महात्मा महादेव रुद्र यांचा आणि सिद्ध झालेल्या ऋषींचा प्रादुर्भाव झाला.

उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्त समासतः। विस्तरेणास्य वक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह ।। २७.

मी या आदिसृष्टीची उत्पत्ती थोडक्यात सांगितली आहे; आता मी ती सविस्तरपणे, नावांसह आणि त्यांच्या रूपांसह सांगतो.

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान् बहून्। कल्पेऽष्टमे व्यतीते तु यस्मिन् कल्पे तु तच्छृणु ।। २७.

महादेवांनी आपल्या पत्नींपासून अनेक पुत्रांना जन्म दिला; हे कधी घडलं, म्हणजे आठवा कल्प संपल्यानंतर, ते ऐक.

कल्पादौ चात्मानस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतः प्रभोः। प्रादुरासीत्ततोङ्केऽस्य कुमारो नीललोहितः। तं दधे सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा ।। २७.

कल्पाच्या सुरुवातीला, प्रभूंनी स्वतःसारखा पुत्र व्हावा म्हणून चिंतन केलं आणि आपल्या अंगातून निळ्या-तांबड्या रंगाचा कुमार प्रकट केला; तो तेजाने जणू जळत असल्यासारखा आणि भीषण स्वराचा होता.

दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्। व्क रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत ।। २७.

तो निळा-तांबडा कुमार अचानक रडताना पाहून ब्रह्मदेव म्हणाले, 'कुमार, तू का रडतोस?'

सोऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं वै पितामह। रुद्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सोऽरुदत्पुनः ।। २७.

तो म्हणाला, 'माझं पहिलं नाव द्या, पितामह.' ब्रह्मदेव म्हणाले, 'देवा, तुझं नाव रुद्र आहे.' तरीही तो पुन्हा रडला.

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् । नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयम्भुवम् ।। २७.

ब्रह्मदेव त्याला पुन्हा विचारले, 'तू का रडतोस?' त्यावर तो म्हणाला, 'माझं दुसरं नाव द्या,' असं त्याने स्वयंभूला सांगितलं.

भवस्त्वं देव नाम्नासि ङ्त्युक्तः सोऽरुदत्पुनः। किं रोदिषीति तं ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ शङ्करम् ।। २७.

'देवा, तुझं नाव भव आहे,' ब्रह्मदेव म्हणाले; तरीही तो पुन्हा रडला. मग ब्रह्मदेव शंकराला विचारले, 'तू का रडतोस?'