वायुपुराणम्

इषे त्वोर्ज्जेत्वा वायवस्थ देवो वः सविता पुनः। ऋग्वेद एकमात्रस्तु द्विमात्रन्तु यजुः स्मृतम् ।। २६.

शक्ती आणि पोषणासाठी, देव सविता पुन्हा तुमच्यासाठी आहे; ऋग्वेद एक मात्रेचा, आणि यजुर्वेद दोन मात्रांचा मानला जातो.

ततो वेदं द्विमात्रं तु दृष्ट्वा चैव तदक्षरम्। द्विमात्रं चिन्तयन् ब्रह्म त्वक्षरं पुनरीश्वरः ।। २६.

मग दोन मात्रांचा वेद आणि ते अक्षर पाहून, ब्रह्मदेवाने त्या दोन मात्रांच्या अक्षराचा विचार केला, आणि पुन्हा प्रभूचे ध्यान केले.

तस्य चिन्तयमानस्य चोङ्कारः सम्बभूव ह। ततस्तदक्षरं ब्रह्मा ओङ्कारं समचिन्तयत् ।। २६.

त्याच्या ध्यानात असताना ओंकार प्रकट झाला; मग ब्रह्मदेवाने त्या ओंकार अक्षराचा विचार केला.

अथापश्यत्ततः पीतामृचं चैव समुत्थिताम्। अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये ।। २६.

मग त्याने पिवळ्या रंगाची एक ऋचा वर येताना पाहिली — 'अग्ने, तू यज्ञासाठी ये, आम्ही तुझे स्तवन करतो, तू हविर्दानासाठी योग्य आहेस.'

ततस्तु स महातेजा दृष्ट्वा वेदानुपस्थितान्। चिन्तयित्वा च भगवांस्त्रिसन्ध्यं यत्र्रिरक्षरम्। त्रिवर्णं यत् त्रिषवणमोङ्कारं ब्रह्मसंज्ञितम् ।। २६.

मग त्या तेजस्वी देवाने, वेद उपस्थित पाहून, आणि विचार करून, भगवंताने त्रिसंध्या, म्हणजे तीन वेळा उच्चारायचे, तीन अक्षरी, तीन रंगाचे, आणि तीन वेळा म्हणायचे ओंकार — ज्याला ब्रह्म असे नाव आहे — याचा विचार केला.

ततश्वैव त्रिसंयोगात् त्रिवर्णं तु तदक्षरम्। लक्ष्यालक्ष्यप्रदृश्यं च सहितं त्रिदिवं त्रिकम् ।। २६.

मग त्या त्रिसंयोगातून ते अक्षर तीन रंगाचे झाले; ते कधी दिसते, कधी दिसत नाही, आणि ते त्रैविक, म्हणजे तीन स्वर्ग आणि त्रिकाशी एकरूप आहे.

त्रिमात्रं त्रिपदं चैव त्रियोगं चैव शाश्वतम्। तस्मात्तदक्षरं ब्रह्मा चिन्तयामास वै प्रभुः ।। २६.

तीन मात्रांचे, तीन पावलांचे, आणि शाश्वत त्रियुक्त असे आहे; म्हणून ब्रह्मदेवाने त्या अक्षराचा विचार केला.

तस्मात्तदक्षरं सोऽथ ब्रह्मरूपं स्वयम्भुवः। चतुर्द्दशमुखं देवं पश्यते दीप्ततेजसम्। तमोङ्कारं स कृत्वादौ विज्ञेयः स स्वयम्भुवः ।। २६.

मग त्या अक्षरातून स्वयंभूने त्याला ब्रह्मरूप दिले; तो देव चौदा मुखांचा, तेजाने उजळलेला दिसतो; सुरुवातीला ओंकार निर्माण करून, तो स्वयंभू ओळखावा.

चतुर्मुखमुखात्तस्मादजायन्त चतुर्द्दश। नानावर्णाः स्वरा दिव्यमाद्यं तच्च तदक्षरम्। तस्मात् त्रिषष्टिवर्णा वै अकारप्रभवाः स्मृताः ।। २६.

त्या चतुर्मुख ब्रह्माच्या मुखातून चौदा जण जन्मले; विविध रंगांचे दिव्य स्वर आणि ते अक्षर, त्यामुळे त्रिसष्ट अक्षरे 'अ' पासून उत्पन्न झाली असे मानले जाते.

ततः साधारणार्थाय वर्णानान्तु स्वयम्भुवः। अकाररूप आदौ तु स्थितः स प्रथमः स्वरः ।। २६.

मग सर्व वर्णांचा सामान्य अर्थासाठी, स्वयंभू 'अ' रूपात सुरुवातीला स्थिर झाला, आणि तोच पहिला स्वर आहे.

ततस्तेभ्यः स्वरेभ्यस्तु चतुर्द्दश महामुखाः। मनवः सम्प्रसूयन्ते दिव्या मन्वन्तरे स्वराः ।। २६.

मग त्या स्वरांपासून चौदा महान मुखांचे जन्म झाले; दिव्य मनु मन्वंतरात उत्पन्न झाले, आणि ते स्वरही दिव्य आहेत.

चतुर्द्दशमुखो यश्च अकारो ब्रह्मसंज्ञितः। ब्रह्मकल्पः समाख्यातः सर्ववर्णः प्रजापतिः ।। २६.

चौदा मुखांचा जो आहे, ज्याचा पहिला ध्वनी 'अ' आहे, त्याला ब्रह्मा म्हणतात. ब्रह्माचा काळ सांगितला आहे आणि तो सर्व रंगांच्या (सर्व जातींच्या) उत्पत्तीचा कर्ता आहे.

मुखात्तु प्रथमात्तस्य मनुः स्वायम्भुवः स्मृतः। अकारस्तु स विज्ञेयः श्वेतवर्णः स्वयम्भुवः ।। २६.

त्याच्या पहिल्या मुखातून स्वयंभू मनू उत्पन्न झाला असे मानले जाते. 'अ' हा ध्वनी पांढऱ्या रंगाचा आहे आणि तो स्वतः जन्मलेला आहे.

द्वितीयात्तु मुखात्तस्य आकारो वै मुखः स्मृतः। नाम्ना स्वारोचिषो नाम वर्णः पाण्डुर उच्यते ।। २६.

त्याच्या दुसऱ्या मुखातून 'आ' हा ध्वनी उत्पन्न होतो, ज्याला मुख असे म्हणतात. त्याचे नाव स्वारोचिष असून त्याचा रंग फिकट (पांडुर) आहे असे सांगितले आहे.

तृतीयात्तु मुखात्तस्य इकारो यजुषां वरः। यजुर्मयः स चादित्यो यजुर्वेदो यतः स्मृतः ।। २६.

त्याच्या तिसऱ्या मुखातून 'इ' हा यजुर्वेदातील श्रेष्ठ ध्वनी आहे. तो यजुर्मय आहे, त्याला आदित्य म्हणतात आणि त्याच्यापासून यजुर्वेदाची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते.

ईकारः स मनुर्ज्ञेयो रक्तवर्णः प्रतापवान्। ततः क्षत्रं प्रवर्त्तन्त तस्माद्रक्तस्तु क्षत्रियः ।। २६.

'ई' हा मनू म्हणून ओळखावा, तो लाल रंगाचा आणि तेजस्वी आहे. त्याच्यापासून क्षत्रियांची उत्पत्ती झाली, म्हणून क्षत्रिय लाल रंगाचा मानला जातो.

चतुर्थात्तु मुखात्तस्य उकारः स्वर उच्यते। वर्णतस्तु स्मृतस्ताम्रः स मनुस्तामसः स्मृतः ।। २६.

त्याच्या चौथ्या मुखातून 'उ' हा स्वर उत्पन्न होतो. रंगाने तो तांबडा आहे आणि त्या मनूला तामस म्हणतात.

पञ्चमात्तु मुखात्तस्य ऊकारो नाम जायते। पीतको वर्णतश्चैव मनुश्चापि चरिष्णवः ।। २६.

त्याच्या पाचव्या मुखातून 'ऊ' हा ध्वनी जन्मतो. रंगाने तो पिवळा आहे आणि त्या मनूचे नाव चरिष्णु आहे.

ततः षष्ठान्मुखात्तस्य ओङ्कारः कपिलः स्मृतः। वरिष्ठश्च ततः षष्ठो विजयः स महातपाः ।। २६.

मग त्याच्या सहाव्या मुखातून 'ओं' हा ध्वनी कपिला (गव्हाळ) रंगाचा आहे असे मानले जाते. सहावा मनू, ज्याचे नाव विजय आहे, तो श्रेष्ठ आणि मोठा तपस्वी आहे.

सप्तमात्तु मुखात्तस्य ततो वैवस्वतो मनुः। ऋकारश्च स्वरस्तत्र वर्णतः कुष्ण उच्यते ।। २६.

त्याच्या सातव्या मुखातून वैवस्वत मनू उत्पन्न होतो. तिथे 'ऋ' हा स्वर आहे आणि रंगाने तो काळसर आहे.

अष्टमात्तु मुखात्तस्य ॠकारः श्यामवर्णतः। श्यामाक्षरसवर्णश्च ततः सावर्णिरुच्यते ।। २६.

त्याच्या आठव्या मुखातून 'ॠ' हा ध्वनी काळ्या रंगाचा आहे. अक्षर आणि रंग दोन्ही काळे असून, त्याच्यापासून सावर्णी मनूचे नाव पडले.

मुखात्तु नवमात्तस्य लृकारो नवमः स्मृतः। धूम्रो वै वर्णतश्चापि धूम्रस्व मनुरुच्यते ।। २६.

त्याच्या नवव्या मुखातून 'ऌ' हा नववा ध्वनी मानला जातो. रंगाने तो धुरकट आहे आणि त्या मनूचे नाव धूम्र आहे.

दशमात्तु मुखात्तस्य लृकारः प्रभुरुच्यते। समश्चैव सवर्णश्च बभौ सावर्णिको मनुः ।। २६.

त्याच्या दहाव्या मुखातून 'ॡ' हा ध्वनी प्रमुख मानला जातो. तो सम आणि त्याच रंगाचा आहे, आणि त्या मनूचे नाव सावर्णिक आहे.

मुखादेकादशात्तस्य एकारो मनुरुच्यते। पिशङ्गो वर्णतश्चैव पिशङ्गो वर्ण उच्यते ।। २६.

त्याच्या अकराव्या मुखातून 'ए' हा मनू म्हणून ओळखला जातो. रंगाने तो पिंगट आहे आणि त्याचा रंगही पिंगट आहे असे सांगितले जाते.

द्वादशात्तु मुखात्तस्य ऐकारो नाम उच्यते। पिशङ्गो भस्मवर्णाभः पिशङ्गो मनुरुच्यते ।। २६.

त्याच्या बाराव्या मुखातून 'ऐ' हा ध्वनी नावाने ओळखला जातो. तो पिंगट असून राखेसारखा रंगाचा आहे आणि त्या मनूचे नाव पिशंग आहे.

त्रयोदशान्मुखात्तस्य ओकारो वर्ण उच्यते। पञ्चवर्णसमायुक्त ओकारो वर्ण उत्तमः ।। २६.

त्याच्या तेराव्या मुखातून 'ओ' हा रंग म्हणून ओळखला जातो. तो पाच रंगांनी युक्त आहे आणि 'ओ' हा सर्वात श्रेष्ठ रंग आहे.

चतुर्द्दशमुखात्तस्य औकारो वर्ण उच्यते। कर्बूरो वर्णतश्चैव मनुः सावर्णिरुच्यते ।। २६.

त्याच्या चौदाव्या मुखातून 'औ' हा रंग म्हणून ओळखला जातो. रंगाने तो मिश्र (कर्बूर) आहे आणि त्या मनूचे नाव सावर्णी आहे.

इत्येते मनवश्चैव स्वरा वर्णाश्च कल्पतः। विज्ञेया हि यथातत्त्वं स्वरतो वर्णतस्तथा ।। २६.

या प्रकारे हे सर्व मनू, स्वर आणि त्यांचे रंग प्रत्येक युगात कसे आहेत हे त्यांच्या ध्वनी आणि रंगानुसार खरेखुरे समजावे.

परस्परसवर्णाश्च स्वरा यस्माद् वृता हि वै । तस्मात्तेषां सवर्णत्वादन्वयस्तु प्रकीर्तितः ।। २६.

कारण स्वर एकमेकांसारख्या रंगाचे आहेत, म्हणून त्यांची परंपरा किंवा अनुक्रम रंगाच्या एकसारखेपणामुळे सांगितली आहे.