वायुपुराणम्

ततस्तु ध्यानसंयुक्तस्तप आस्थाय भैरवम्। चिन्तयामास मनसा त्रितयं कोऽन्वयन्त्विति ।। २६.

मग ध्यानात मग्न होऊन, भैरव स्वरूपाचे कठोर तप सुरू केले आणि मनात विचार करू लागला, 'ही तिन्ही जगात कोण व्यापून आहे?'

तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतं तदक्षरम्। अशब्दस्पर्शरूपञ्च रसगन्धविवर्ज्जितम् ।। २६.

तो विचार करत असताना, ते अक्षर प्रकट झाले—जे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध यांपासून पूर्णपणे वेगळे होते.

अथोत्तमं स लोकेषु स्वमूर्त्तिञ्चापि पश्यति। ध्यायन्वै स तदा देवमथैनं पश्यते पुनः ।। २६.

मग त्या श्रेष्ठाने सर्व लोकांत आपलेच सर्वोच्च रूप पाहिले; ध्यान करत असताना, त्याने पुन्हा त्या देवाचे दर्शन घेतले.

तं श्वेतमथ रक्तञ्च पीतं कृष्णं तदा पुनः। वर्णस्थं तत्र पश्येत न स्त्री न च नपुंसकम् ।। २६.

तेथे तो कधी पांढरा, कधी लाल, कधी पिवळा, कधी काळा असा दिसतो; तो रंगातच ठाम आहे, आणि तो ना स्त्री आहे, ना नपुंसक.

तत्सर्वं सुचिरं ज्ञात्वा चिन्तयन् हि तदक्षरम् । तस्य चिन्तयमानस्य कण्ठादुत्तिष्ठतेऽक्षरः ।। २६.

हे सर्व बराच काळ समजून घेतल्यावर, जो त्या अक्षराचा विचार करतो, त्याच्या ध्यानात ते अक्षर गळ्यातून वर येते.

एकमात्रो महाघोषः श्वेतवर्णः सुनिर्मलः। स ओङ्कारो भवेद्वेदः अक्षरं वै महेश्वरः ।। २६.

ते एकच मात्रेचे, मोठ्या नादाचे, पांढऱ्या रंगाचे, अगदी निर्मळ आहे; तेच ओंकार अक्षर वेद आहे, आणि ते अक्षर म्हणजेच महेश्वर आहे.

ततश्चिन्तयमानस्य त्वक्षरं वै स्वयम्भुवः। प्रादुर्भूतन्तु रक्तन्तु स देवः प्रथमः स्मृतः ।। २६.

मग ध्यान करत असताना, स्वयंभूचे ते अक्षर प्रकट होते; ते लाल असते, आणि तो देव पहिला म्हणून ओळखला जातो.

ऋग्वेदं प्रथमं तस्य त्वग्निमीळे पुरोहितम्। एतां दृष्ट्वा ऋचं ब्रह्मा चिन्तयामास वै पुनः। तदक्षरं महातेजाः किमेतदिति लोककृत् ।। २६.

त्याच्यासाठी ऋग्वेद प्रथम आहे — 'मी अग्नीचे स्तवन करतो, तो पुरोहित आहे'; ही ऋचा पाहून ब्रह्मदेव पुन्हा विचार करू लागला — 'हे अक्षर काय आहे, हे जग निर्माण करणाऱ्या तेजस्वी प्रभो?'

तस्य चिन्तयमानस्य तस्मिन्नथ महेश्वरः । द्विमात्रमक्षरं जज्ञे ईशित्वेन द्विमात्रिकम् ।। २६.

त्याच्या ध्यानात असताना, तेव्हा महेश्वराने दोन मात्रांचे अक्षर निर्माण केले, आणि त्याच्या इच्छेने ते द्विमात्रिक झाले.

ततः पुनर्द्विमात्रं तु चिन्तयामास चाक्षरम्। प्रादुर्भूतं च रक्तं तच्छेदने गृह्य सा यजुः ।। २६.

मग पुन्हा त्याने त्या दोन मात्रांच्या अक्षराचा विचार केला; ते लाल रंगाचे प्रकट झाले, आणि त्याच्या विभागणीतून यजुर्वेद मिळाला.

इषे त्वोर्ज्जेत्वा वायवस्थ देवो वः सविता पुनः। ऋग्वेद एकमात्रस्तु द्विमात्रन्तु यजुः स्मृतम् ।। २६.

शक्ती आणि पोषणासाठी, देव सविता पुन्हा तुमच्यासाठी आहे; ऋग्वेद एक मात्रेचा, आणि यजुर्वेद दोन मात्रांचा मानला जातो.

ततो वेदं द्विमात्रं तु दृष्ट्वा चैव तदक्षरम्। द्विमात्रं चिन्तयन् ब्रह्म त्वक्षरं पुनरीश्वरः ।। २६.

मग दोन मात्रांचा वेद आणि ते अक्षर पाहून, ब्रह्मदेवाने त्या दोन मात्रांच्या अक्षराचा विचार केला, आणि पुन्हा प्रभूचे ध्यान केले.

तस्य चिन्तयमानस्य चोङ्कारः सम्बभूव ह। ततस्तदक्षरं ब्रह्मा ओङ्कारं समचिन्तयत् ।। २६.

त्याच्या ध्यानात असताना ओंकार प्रकट झाला; मग ब्रह्मदेवाने त्या ओंकार अक्षराचा विचार केला.

अथापश्यत्ततः पीतामृचं चैव समुत्थिताम्। अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये ।। २६.

मग त्याने पिवळ्या रंगाची एक ऋचा वर येताना पाहिली — 'अग्ने, तू यज्ञासाठी ये, आम्ही तुझे स्तवन करतो, तू हविर्दानासाठी योग्य आहेस.'

ततस्तु स महातेजा दृष्ट्वा वेदानुपस्थितान्। चिन्तयित्वा च भगवांस्त्रिसन्ध्यं यत्र्रिरक्षरम्। त्रिवर्णं यत् त्रिषवणमोङ्कारं ब्रह्मसंज्ञितम् ।। २६.

मग त्या तेजस्वी देवाने, वेद उपस्थित पाहून, आणि विचार करून, भगवंताने त्रिसंध्या, म्हणजे तीन वेळा उच्चारायचे, तीन अक्षरी, तीन रंगाचे, आणि तीन वेळा म्हणायचे ओंकार — ज्याला ब्रह्म असे नाव आहे — याचा विचार केला.

ततश्वैव त्रिसंयोगात् त्रिवर्णं तु तदक्षरम्। लक्ष्यालक्ष्यप्रदृश्यं च सहितं त्रिदिवं त्रिकम् ।। २६.

मग त्या त्रिसंयोगातून ते अक्षर तीन रंगाचे झाले; ते कधी दिसते, कधी दिसत नाही, आणि ते त्रैविक, म्हणजे तीन स्वर्ग आणि त्रिकाशी एकरूप आहे.

त्रिमात्रं त्रिपदं चैव त्रियोगं चैव शाश्वतम्। तस्मात्तदक्षरं ब्रह्मा चिन्तयामास वै प्रभुः ।। २६.

तीन मात्रांचे, तीन पावलांचे, आणि शाश्वत त्रियुक्त असे आहे; म्हणून ब्रह्मदेवाने त्या अक्षराचा विचार केला.

तस्मात्तदक्षरं सोऽथ ब्रह्मरूपं स्वयम्भुवः। चतुर्द्दशमुखं देवं पश्यते दीप्ततेजसम्। तमोङ्कारं स कृत्वादौ विज्ञेयः स स्वयम्भुवः ।। २६.

मग त्या अक्षरातून स्वयंभूने त्याला ब्रह्मरूप दिले; तो देव चौदा मुखांचा, तेजाने उजळलेला दिसतो; सुरुवातीला ओंकार निर्माण करून, तो स्वयंभू ओळखावा.

चतुर्मुखमुखात्तस्मादजायन्त चतुर्द्दश। नानावर्णाः स्वरा दिव्यमाद्यं तच्च तदक्षरम्। तस्मात् त्रिषष्टिवर्णा वै अकारप्रभवाः स्मृताः ।। २६.

त्या चतुर्मुख ब्रह्माच्या मुखातून चौदा जण जन्मले; विविध रंगांचे दिव्य स्वर आणि ते अक्षर, त्यामुळे त्रिसष्ट अक्षरे 'अ' पासून उत्पन्न झाली असे मानले जाते.

ततः साधारणार्थाय वर्णानान्तु स्वयम्भुवः। अकाररूप आदौ तु स्थितः स प्रथमः स्वरः ।। २६.

मग सर्व वर्णांचा सामान्य अर्थासाठी, स्वयंभू 'अ' रूपात सुरुवातीला स्थिर झाला, आणि तोच पहिला स्वर आहे.

ततस्तेभ्यः स्वरेभ्यस्तु चतुर्द्दश महामुखाः। मनवः सम्प्रसूयन्ते दिव्या मन्वन्तरे स्वराः ।। २६.

मग त्या स्वरांपासून चौदा महान मुखांचे जन्म झाले; दिव्य मनु मन्वंतरात उत्पन्न झाले, आणि ते स्वरही दिव्य आहेत.

चतुर्द्दशमुखो यश्च अकारो ब्रह्मसंज्ञितः। ब्रह्मकल्पः समाख्यातः सर्ववर्णः प्रजापतिः ।। २६.

चौदा मुखांचा जो आहे, ज्याचा पहिला ध्वनी 'अ' आहे, त्याला ब्रह्मा म्हणतात. ब्रह्माचा काळ सांगितला आहे आणि तो सर्व रंगांच्या (सर्व जातींच्या) उत्पत्तीचा कर्ता आहे.

मुखात्तु प्रथमात्तस्य मनुः स्वायम्भुवः स्मृतः। अकारस्तु स विज्ञेयः श्वेतवर्णः स्वयम्भुवः ।। २६.

त्याच्या पहिल्या मुखातून स्वयंभू मनू उत्पन्न झाला असे मानले जाते. 'अ' हा ध्वनी पांढऱ्या रंगाचा आहे आणि तो स्वतः जन्मलेला आहे.

द्वितीयात्तु मुखात्तस्य आकारो वै मुखः स्मृतः। नाम्ना स्वारोचिषो नाम वर्णः पाण्डुर उच्यते ।। २६.

त्याच्या दुसऱ्या मुखातून 'आ' हा ध्वनी उत्पन्न होतो, ज्याला मुख असे म्हणतात. त्याचे नाव स्वारोचिष असून त्याचा रंग फिकट (पांडुर) आहे असे सांगितले आहे.

तृतीयात्तु मुखात्तस्य इकारो यजुषां वरः। यजुर्मयः स चादित्यो यजुर्वेदो यतः स्मृतः ।। २६.

त्याच्या तिसऱ्या मुखातून 'इ' हा यजुर्वेदातील श्रेष्ठ ध्वनी आहे. तो यजुर्मय आहे, त्याला आदित्य म्हणतात आणि त्याच्यापासून यजुर्वेदाची उत्पत्ती झाली असे मानले जाते.

ईकारः स मनुर्ज्ञेयो रक्तवर्णः प्रतापवान्। ततः क्षत्रं प्रवर्त्तन्त तस्माद्रक्तस्तु क्षत्रियः ।। २६.

'ई' हा मनू म्हणून ओळखावा, तो लाल रंगाचा आणि तेजस्वी आहे. त्याच्यापासून क्षत्रियांची उत्पत्ती झाली, म्हणून क्षत्रिय लाल रंगाचा मानला जातो.

चतुर्थात्तु मुखात्तस्य उकारः स्वर उच्यते। वर्णतस्तु स्मृतस्ताम्रः स मनुस्तामसः स्मृतः ।। २६.

त्याच्या चौथ्या मुखातून 'उ' हा स्वर उत्पन्न होतो. रंगाने तो तांबडा आहे आणि त्या मनूला तामस म्हणतात.

पञ्चमात्तु मुखात्तस्य ऊकारो नाम जायते। पीतको वर्णतश्चैव मनुश्चापि चरिष्णवः ।। २६.

त्याच्या पाचव्या मुखातून 'ऊ' हा ध्वनी जन्मतो. रंगाने तो पिवळा आहे आणि त्या मनूचे नाव चरिष्णु आहे.

ततः षष्ठान्मुखात्तस्य ओङ्कारः कपिलः स्मृतः। वरिष्ठश्च ततः षष्ठो विजयः स महातपाः ।। २६.

मग त्याच्या सहाव्या मुखातून 'ओं' हा ध्वनी कपिला (गव्हाळ) रंगाचा आहे असे मानले जाते. सहावा मनू, ज्याचे नाव विजय आहे, तो श्रेष्ठ आणि मोठा तपस्वी आहे.