वायुपुराणम्

अथास्य सप्तमेऽतीते कल्पे वै सम्बभूवतुः। ऋभुः सनत्कुमारश्च तपो लोकनिवासिनौ। ततौ महर्षीनन्यान् स मानसानसृजत् प्रभुः ।। २५.

सातवा कल्प संपल्यानंतर, ऋभु आणि सनत्कुमार हे तपस्वी लोकांमध्ये प्रकट झाले; आणि त्या प्रभूंनी मनातून इतर महान ऋषी निर्माण केले.

अहो विस्मयनीयानि रहस्यानि महामते। त्वयोक्तानि यथातत्त्वं लोकानुग्रहकारणात् ।। २६.

अहो, किती अद्भुत आणि गूढ गोष्टी आहेत या! हे सर्व तू अगदी खरीखुरी सांगितलीस, जगाच्या कल्याणासाठी.

तत्र वै संशयो मह्यमवता (वा) रेषु शूलिनः। किं कारणं महादेवः कलिं प्राप्य सुदारुणम्। हित्वा युगानि पूर्वाणि अवतारं करोति वै ।। २६.

माझ्या मनात एक शंका आहे, त्रिशूळधारी प्रभूच्या अवतारांबद्दल. महादेवाने पूर्वीची युगे सोडून, या भयंकर कलियुगात अवतार का घेतला, याचे कारण काय?

अस्मिन्मन्वन्तरे चैव प्राप्ते वैवस्वते प्रभो। अवतारं कथञ्चक्रे एतदिच्छामि वेदितुम् ।। २६.

आणि या वैवस्वत मन्वंतरात, प्रभो, त्यांनी कसा अवतार घेतला? हे मला जाणून घ्यायचे आहे.

न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिदिह लोके परत्र च। भक्तानामुपदेशार्थं विनयात् पृच्छतो मम। कथयस्व महाप्राज्ञ यदि श्राव्यं महामतम् ।। २६.

या जगात किंवा पुढच्या जगात तुला काहीही अज्ञात नाही. भक्तांना शिकवण्यासाठी, आणि मी नम्रतेने विचारल्यामुळे, हे महान तत्त्व ऐकण्यासारखे असेल तर सांग, हे महाज्ञानी.

एवं पृष्टोऽथ भगवान् वायुर्लोकहिते रतः। इदमाह महातेजा वायुर्लोकनमस्कृतः ।। २६.

अशा प्रकारे विचारल्यावर, जगाच्या हितासाठी नेहमीच तत्पर असलेल्या वायूने, ज्यांना सर्व लोक वंदन करतात, तेजस्वी वचन सांगितली.

एतद्घुप्ततमं लोके यन्मान्त्वं परिपृच्छसि। तत्सर्वं श्रृणु गाधेय उच्यमानं यथाक्रमम् ।। २६.

तू जे विचारतोस, ते या जगातील सर्वांत गुप्त रहस्य आहे. गाधीपुत्रा, मी जसे सांगतो तसे सर्व नीट ऐक.

पुरा ह्येकार्णवे वृत्ते दिव्ये वर्षसहस्रके। स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःशितः ।। २६.

पूर्वी, एकाच महासागरात हजार दिव्य वर्षे पूर्ण झाल्यावर, ब्रह्मदेवाने प्रजांची सृष्टी करायची इच्छा धरली, पण त्यांचे मन अस्वस्थ झाले.

तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतः कुमारकः। दिव्यगन्धः सुधापेक्षी दिव्यां श्रुतिमुदीरयन् ।। २६.

तो विचार करत असताना, एक दिव्य सुगंध असलेला, अमृताची इच्छा करणारा, आणि दिव्य ध्वनी उच्चारणारा मुलगा प्रकट झाला.

अशब्दस्पर्शरूपान्तामगन्धां रसवर्ज्जिताम्। श्रुतिं ह्युदीरयन् देवो यामविन्दच्चतुर्म्मुखः ।। २६.

त्या देवाने असा एक शब्द उच्चारला, जो शब्द, स्पर्श, रूप, गंध आणि रस यांच्या पलीकडचा होता—आणि तो चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने जाणला.

ततस्तु ध्यानसंयुक्तस्तप आस्थाय भैरवम्। चिन्तयामास मनसा त्रितयं कोऽन्वयन्त्विति ।। २६.

मग ध्यानात मग्न होऊन, भैरव स्वरूपाचे कठोर तप सुरू केले आणि मनात विचार करू लागला, 'ही तिन्ही जगात कोण व्यापून आहे?'

तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतं तदक्षरम्। अशब्दस्पर्शरूपञ्च रसगन्धविवर्ज्जितम् ।। २६.

तो विचार करत असताना, ते अक्षर प्रकट झाले—जे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध यांपासून पूर्णपणे वेगळे होते.

अथोत्तमं स लोकेषु स्वमूर्त्तिञ्चापि पश्यति। ध्यायन्वै स तदा देवमथैनं पश्यते पुनः ।। २६.

मग त्या श्रेष्ठाने सर्व लोकांत आपलेच सर्वोच्च रूप पाहिले; ध्यान करत असताना, त्याने पुन्हा त्या देवाचे दर्शन घेतले.

तं श्वेतमथ रक्तञ्च पीतं कृष्णं तदा पुनः। वर्णस्थं तत्र पश्येत न स्त्री न च नपुंसकम् ।। २६.

तेथे तो कधी पांढरा, कधी लाल, कधी पिवळा, कधी काळा असा दिसतो; तो रंगातच ठाम आहे, आणि तो ना स्त्री आहे, ना नपुंसक.

तत्सर्वं सुचिरं ज्ञात्वा चिन्तयन् हि तदक्षरम् । तस्य चिन्तयमानस्य कण्ठादुत्तिष्ठतेऽक्षरः ।। २६.

हे सर्व बराच काळ समजून घेतल्यावर, जो त्या अक्षराचा विचार करतो, त्याच्या ध्यानात ते अक्षर गळ्यातून वर येते.

एकमात्रो महाघोषः श्वेतवर्णः सुनिर्मलः। स ओङ्कारो भवेद्वेदः अक्षरं वै महेश्वरः ।। २६.

ते एकच मात्रेचे, मोठ्या नादाचे, पांढऱ्या रंगाचे, अगदी निर्मळ आहे; तेच ओंकार अक्षर वेद आहे, आणि ते अक्षर म्हणजेच महेश्वर आहे.

ततश्चिन्तयमानस्य त्वक्षरं वै स्वयम्भुवः। प्रादुर्भूतन्तु रक्तन्तु स देवः प्रथमः स्मृतः ।। २६.

मग ध्यान करत असताना, स्वयंभूचे ते अक्षर प्रकट होते; ते लाल असते, आणि तो देव पहिला म्हणून ओळखला जातो.

ऋग्वेदं प्रथमं तस्य त्वग्निमीळे पुरोहितम्। एतां दृष्ट्वा ऋचं ब्रह्मा चिन्तयामास वै पुनः। तदक्षरं महातेजाः किमेतदिति लोककृत् ।। २६.

त्याच्यासाठी ऋग्वेद प्रथम आहे — 'मी अग्नीचे स्तवन करतो, तो पुरोहित आहे'; ही ऋचा पाहून ब्रह्मदेव पुन्हा विचार करू लागला — 'हे अक्षर काय आहे, हे जग निर्माण करणाऱ्या तेजस्वी प्रभो?'

तस्य चिन्तयमानस्य तस्मिन्नथ महेश्वरः । द्विमात्रमक्षरं जज्ञे ईशित्वेन द्विमात्रिकम् ।। २६.

त्याच्या ध्यानात असताना, तेव्हा महेश्वराने दोन मात्रांचे अक्षर निर्माण केले, आणि त्याच्या इच्छेने ते द्विमात्रिक झाले.

ततः पुनर्द्विमात्रं तु चिन्तयामास चाक्षरम्। प्रादुर्भूतं च रक्तं तच्छेदने गृह्य सा यजुः ।। २६.

मग पुन्हा त्याने त्या दोन मात्रांच्या अक्षराचा विचार केला; ते लाल रंगाचे प्रकट झाले, आणि त्याच्या विभागणीतून यजुर्वेद मिळाला.

इषे त्वोर्ज्जेत्वा वायवस्थ देवो वः सविता पुनः। ऋग्वेद एकमात्रस्तु द्विमात्रन्तु यजुः स्मृतम् ।। २६.

शक्ती आणि पोषणासाठी, देव सविता पुन्हा तुमच्यासाठी आहे; ऋग्वेद एक मात्रेचा, आणि यजुर्वेद दोन मात्रांचा मानला जातो.

ततो वेदं द्विमात्रं तु दृष्ट्वा चैव तदक्षरम्। द्विमात्रं चिन्तयन् ब्रह्म त्वक्षरं पुनरीश्वरः ।। २६.

मग दोन मात्रांचा वेद आणि ते अक्षर पाहून, ब्रह्मदेवाने त्या दोन मात्रांच्या अक्षराचा विचार केला, आणि पुन्हा प्रभूचे ध्यान केले.

तस्य चिन्तयमानस्य चोङ्कारः सम्बभूव ह। ततस्तदक्षरं ब्रह्मा ओङ्कारं समचिन्तयत् ।। २६.

त्याच्या ध्यानात असताना ओंकार प्रकट झाला; मग ब्रह्मदेवाने त्या ओंकार अक्षराचा विचार केला.

अथापश्यत्ततः पीतामृचं चैव समुत्थिताम्। अग्न आयाहि वीतये गृणानो हव्यदातये ।। २६.

मग त्याने पिवळ्या रंगाची एक ऋचा वर येताना पाहिली — 'अग्ने, तू यज्ञासाठी ये, आम्ही तुझे स्तवन करतो, तू हविर्दानासाठी योग्य आहेस.'

ततस्तु स महातेजा दृष्ट्वा वेदानुपस्थितान्। चिन्तयित्वा च भगवांस्त्रिसन्ध्यं यत्र्रिरक्षरम्। त्रिवर्णं यत् त्रिषवणमोङ्कारं ब्रह्मसंज्ञितम् ।। २६.

मग त्या तेजस्वी देवाने, वेद उपस्थित पाहून, आणि विचार करून, भगवंताने त्रिसंध्या, म्हणजे तीन वेळा उच्चारायचे, तीन अक्षरी, तीन रंगाचे, आणि तीन वेळा म्हणायचे ओंकार — ज्याला ब्रह्म असे नाव आहे — याचा विचार केला.

ततश्वैव त्रिसंयोगात् त्रिवर्णं तु तदक्षरम्। लक्ष्यालक्ष्यप्रदृश्यं च सहितं त्रिदिवं त्रिकम् ।। २६.

मग त्या त्रिसंयोगातून ते अक्षर तीन रंगाचे झाले; ते कधी दिसते, कधी दिसत नाही, आणि ते त्रैविक, म्हणजे तीन स्वर्ग आणि त्रिकाशी एकरूप आहे.

त्रिमात्रं त्रिपदं चैव त्रियोगं चैव शाश्वतम्। तस्मात्तदक्षरं ब्रह्मा चिन्तयामास वै प्रभुः ।। २६.

तीन मात्रांचे, तीन पावलांचे, आणि शाश्वत त्रियुक्त असे आहे; म्हणून ब्रह्मदेवाने त्या अक्षराचा विचार केला.

तस्मात्तदक्षरं सोऽथ ब्रह्मरूपं स्वयम्भुवः। चतुर्द्दशमुखं देवं पश्यते दीप्ततेजसम्। तमोङ्कारं स कृत्वादौ विज्ञेयः स स्वयम्भुवः ।। २६.

मग त्या अक्षरातून स्वयंभूने त्याला ब्रह्मरूप दिले; तो देव चौदा मुखांचा, तेजाने उजळलेला दिसतो; सुरुवातीला ओंकार निर्माण करून, तो स्वयंभू ओळखावा.

चतुर्मुखमुखात्तस्मादजायन्त चतुर्द्दश। नानावर्णाः स्वरा दिव्यमाद्यं तच्च तदक्षरम्। तस्मात् त्रिषष्टिवर्णा वै अकारप्रभवाः स्मृताः ।। २६.

त्या चतुर्मुख ब्रह्माच्या मुखातून चौदा जण जन्मले; विविध रंगांचे दिव्य स्वर आणि ते अक्षर, त्यामुळे त्रिसष्ट अक्षरे 'अ' पासून उत्पन्न झाली असे मानले जाते.