वायुपुराणम्

भृगुमङ्गिरसं दक्षं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठञ्च महातेजाः ससृजे सप्त मानसान् ।। २५.

त्यांनी भृगु, अंगिरस, दक्ष, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ—हे सात तेजस्वी मानसपुत्र निर्माण केले.

पुत्रानात्मसमानन्यान् सोऽसृजद्विश्वसम्भवान् । तेषां भूयोऽनुमार्गेण गावो वक्राद्विजज्ञिरे ।। २५.

त्यांनी स्वतःसारखे, विश्वातून उत्पन्न झालेले इतर पुत्र निर्माण केले. त्यांच्या मार्गाने, पुन्हा वक्रातून गायी उत्पन्न झाल्या.

ओङ्कारप्रमुखान् वेदानभिमान्याश्च देवताः। एवमेतान् यताप्रोक्तान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २५.

ओंकारापासून सुरू होणारे वेद आणि त्यांचा अभिमान असणाऱ्या देवता—असे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, ब्रह्मा, जगाचा पितामह, यांनी त्यांची निर्मिती केली.

दक्षाद्यान् मानसान् पुत्रान् प्रोवाच भगवान् प्रभुः। प्रजाः सृजत भद्रं वो रुद्रेण सह धीमता ।। २५.

भगवंत प्रभूने दक्षादी मानसपुत्रांना सांगितले—'रुद्र या बुद्धिमानासह, तुम्ही सर्व प्रजांची निर्मिती करा. तुम्हाला शुभ होवो.'

अनुगम्य महात्मानं प्रजानां पतयस्तदा। वयमिच्छामहे देव प्रजाः स्रष्टुं त्वया सह। ब्रह्मणस्त्वेष सन्देशस्तव चैव महेश्वर ।। २५.

मग, त्या महात्म्याचे अनुसरण करून, प्रजापती म्हणाले—'देवा, आम्हाला तुझ्यासोबत प्रजांची निर्मिती करायची आहे. हे ब्रह्माचे आणि तुझेही आदेश आहे, महेश्वरा.'

तैरेवमुक्तो भगवान् रुद्रः प्रोवाच तान् प्रभुः। ब्रह्मणश्चात्मजा मह्यं प्राणान् गृह्य च वै सुराः ।। २५.

त्यावेळी त्या भगवंत रुद्रांनी त्या सर्वांना म्हणाले, "देवतांनो, ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांचे प्राण घेऊन मला द्या."

कृत्वाग्रजाग्रजानेतान् ब्राह्मणानात्मजान्मम। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान् सप्तलोकान्ममात्मकान्। भवन्तः स्रष्टुमर्हन्ति वचनान्मम स्वस्ति वः ।। २५.

माझ्या स्वतःच्या मनातून उत्पन्न झालेले हे मोठे आणि लहान ब्राह्मण, तसेच ब्रह्मादि ते स्थंभापर्यंतचे सातही लोक माझीच संतती आहेत. माझ्या आज्ञेने तुम्ही सर्व सृष्टी निर्माण करायला पात्र आहात. तुम्हाला शुभेच्छा!

तेनैवमुक्ताः प्रत्यूचुः रुद्रमाद्यन्त्रिशूलिनम्। यथाज्ञापयसे देव तथा तद्वै भविष्यति ।। २५.

रुद्रांनी असे सांगितल्यावर, त्या त्रिशूळधारी प्रथम देवतेला त्यांनी उत्तर दिले, "देवा, जशी तुझी आज्ञा, तशीच ती गोष्ट घडेल."

अनुमान्य महादेवं प्रजानां पतयस्तदा। ऊचुर्दक्षं महात्मानं भवान् श्रेष्ठः प्रजापतिः। त्वां पुरस्कृत्य भद्रन्ते प्रजाः स्रक्ष्यामहे वयम् ।। २५.

महालोकनाथ महादेवांना परवानगी घेऊन, त्या प्रजापतींनी मोठ्या आत्म्याच्या दक्षाला म्हटले, "तुम्हीच श्रेष्ठ प्रजापती आहात. आम्ही तुमच्या पुढे राहून, तुमच्या कल्याणासाठी, प्रजा निर्माण करू."

एवमस्त्विति वै दक्षः प्रत्यपद्यत भाषितम्। तैः सह स्रष्टुमारेभे प्रजाकामः प्रजापतिः। सर्गस्थिते ततः स्थाणौ ब्रह्मा सर्गमथासृजत् ।। २५.

दक्षाने "तसेच होवो" असे म्हणून त्यांचे बोलणे मान्य केले. प्रजेला इच्छिणारा तो प्रजापती त्यांच्या सोबत सृष्टी निर्माण करू लागला. नंतर, सृष्टी स्थिर झाल्यावर, ब्रह्मदेवाने स्थंभाजवळ सृष्टी निर्माण केली.

अथास्य सप्तमेऽतीते कल्पे वै सम्बभूवतुः। ऋभुः सनत्कुमारश्च तपो लोकनिवासिनौ। ततौ महर्षीनन्यान् स मानसानसृजत् प्रभुः ।। २५.

सातवा कल्प संपल्यानंतर, ऋभु आणि सनत्कुमार हे तपस्वी लोकांमध्ये प्रकट झाले; आणि त्या प्रभूंनी मनातून इतर महान ऋषी निर्माण केले.

अहो विस्मयनीयानि रहस्यानि महामते। त्वयोक्तानि यथातत्त्वं लोकानुग्रहकारणात् ।। २६.

अहो, किती अद्भुत आणि गूढ गोष्टी आहेत या! हे सर्व तू अगदी खरीखुरी सांगितलीस, जगाच्या कल्याणासाठी.

तत्र वै संशयो मह्यमवता (वा) रेषु शूलिनः। किं कारणं महादेवः कलिं प्राप्य सुदारुणम्। हित्वा युगानि पूर्वाणि अवतारं करोति वै ।। २६.

माझ्या मनात एक शंका आहे, त्रिशूळधारी प्रभूच्या अवतारांबद्दल. महादेवाने पूर्वीची युगे सोडून, या भयंकर कलियुगात अवतार का घेतला, याचे कारण काय?

अस्मिन्मन्वन्तरे चैव प्राप्ते वैवस्वते प्रभो। अवतारं कथञ्चक्रे एतदिच्छामि वेदितुम् ।। २६.

आणि या वैवस्वत मन्वंतरात, प्रभो, त्यांनी कसा अवतार घेतला? हे मला जाणून घ्यायचे आहे.

न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिदिह लोके परत्र च। भक्तानामुपदेशार्थं विनयात् पृच्छतो मम। कथयस्व महाप्राज्ञ यदि श्राव्यं महामतम् ।। २६.

या जगात किंवा पुढच्या जगात तुला काहीही अज्ञात नाही. भक्तांना शिकवण्यासाठी, आणि मी नम्रतेने विचारल्यामुळे, हे महान तत्त्व ऐकण्यासारखे असेल तर सांग, हे महाज्ञानी.

एवं पृष्टोऽथ भगवान् वायुर्लोकहिते रतः। इदमाह महातेजा वायुर्लोकनमस्कृतः ।। २६.

अशा प्रकारे विचारल्यावर, जगाच्या हितासाठी नेहमीच तत्पर असलेल्या वायूने, ज्यांना सर्व लोक वंदन करतात, तेजस्वी वचन सांगितली.

एतद्घुप्ततमं लोके यन्मान्त्वं परिपृच्छसि। तत्सर्वं श्रृणु गाधेय उच्यमानं यथाक्रमम् ।। २६.

तू जे विचारतोस, ते या जगातील सर्वांत गुप्त रहस्य आहे. गाधीपुत्रा, मी जसे सांगतो तसे सर्व नीट ऐक.

पुरा ह्येकार्णवे वृत्ते दिव्ये वर्षसहस्रके। स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःशितः ।। २६.

पूर्वी, एकाच महासागरात हजार दिव्य वर्षे पूर्ण झाल्यावर, ब्रह्मदेवाने प्रजांची सृष्टी करायची इच्छा धरली, पण त्यांचे मन अस्वस्थ झाले.

तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतः कुमारकः। दिव्यगन्धः सुधापेक्षी दिव्यां श्रुतिमुदीरयन् ।। २६.

तो विचार करत असताना, एक दिव्य सुगंध असलेला, अमृताची इच्छा करणारा, आणि दिव्य ध्वनी उच्चारणारा मुलगा प्रकट झाला.

अशब्दस्पर्शरूपान्तामगन्धां रसवर्ज्जिताम्। श्रुतिं ह्युदीरयन् देवो यामविन्दच्चतुर्म्मुखः ।। २६.

त्या देवाने असा एक शब्द उच्चारला, जो शब्द, स्पर्श, रूप, गंध आणि रस यांच्या पलीकडचा होता—आणि तो चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने जाणला.

ततस्तु ध्यानसंयुक्तस्तप आस्थाय भैरवम्। चिन्तयामास मनसा त्रितयं कोऽन्वयन्त्विति ।। २६.

मग ध्यानात मग्न होऊन, भैरव स्वरूपाचे कठोर तप सुरू केले आणि मनात विचार करू लागला, 'ही तिन्ही जगात कोण व्यापून आहे?'

तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतं तदक्षरम्। अशब्दस्पर्शरूपञ्च रसगन्धविवर्ज्जितम् ।। २६.

तो विचार करत असताना, ते अक्षर प्रकट झाले—जे शब्द, स्पर्श, रूप, रस आणि गंध यांपासून पूर्णपणे वेगळे होते.

अथोत्तमं स लोकेषु स्वमूर्त्तिञ्चापि पश्यति। ध्यायन्वै स तदा देवमथैनं पश्यते पुनः ।। २६.

मग त्या श्रेष्ठाने सर्व लोकांत आपलेच सर्वोच्च रूप पाहिले; ध्यान करत असताना, त्याने पुन्हा त्या देवाचे दर्शन घेतले.

तं श्वेतमथ रक्तञ्च पीतं कृष्णं तदा पुनः। वर्णस्थं तत्र पश्येत न स्त्री न च नपुंसकम् ।। २६.

तेथे तो कधी पांढरा, कधी लाल, कधी पिवळा, कधी काळा असा दिसतो; तो रंगातच ठाम आहे, आणि तो ना स्त्री आहे, ना नपुंसक.

तत्सर्वं सुचिरं ज्ञात्वा चिन्तयन् हि तदक्षरम् । तस्य चिन्तयमानस्य कण्ठादुत्तिष्ठतेऽक्षरः ।। २६.

हे सर्व बराच काळ समजून घेतल्यावर, जो त्या अक्षराचा विचार करतो, त्याच्या ध्यानात ते अक्षर गळ्यातून वर येते.

एकमात्रो महाघोषः श्वेतवर्णः सुनिर्मलः। स ओङ्कारो भवेद्वेदः अक्षरं वै महेश्वरः ।। २६.

ते एकच मात्रेचे, मोठ्या नादाचे, पांढऱ्या रंगाचे, अगदी निर्मळ आहे; तेच ओंकार अक्षर वेद आहे, आणि ते अक्षर म्हणजेच महेश्वर आहे.

ततश्चिन्तयमानस्य त्वक्षरं वै स्वयम्भुवः। प्रादुर्भूतन्तु रक्तन्तु स देवः प्रथमः स्मृतः ।। २६.

मग ध्यान करत असताना, स्वयंभूचे ते अक्षर प्रकट होते; ते लाल असते, आणि तो देव पहिला म्हणून ओळखला जातो.

ऋग्वेदं प्रथमं तस्य त्वग्निमीळे पुरोहितम्। एतां दृष्ट्वा ऋचं ब्रह्मा चिन्तयामास वै पुनः। तदक्षरं महातेजाः किमेतदिति लोककृत् ।। २६.

त्याच्यासाठी ऋग्वेद प्रथम आहे — 'मी अग्नीचे स्तवन करतो, तो पुरोहित आहे'; ही ऋचा पाहून ब्रह्मदेव पुन्हा विचार करू लागला — 'हे अक्षर काय आहे, हे जग निर्माण करणाऱ्या तेजस्वी प्रभो?'

तस्य चिन्तयमानस्य तस्मिन्नथ महेश्वरः । द्विमात्रमक्षरं जज्ञे ईशित्वेन द्विमात्रिकम् ।। २६.

त्याच्या ध्यानात असताना, तेव्हा महेश्वराने दोन मात्रांचे अक्षर निर्माण केले, आणि त्याच्या इच्छेने ते द्विमात्रिक झाले.