वायुपुराणम्

उपयाचस्व मां ब्रह्मन् स्मर्त्तुमर्हसि चात्मनः। मां च वेत्थात्मजं रुद्रं प्रसादं कुरु मे प्रभो ।। २५.

ब्रह्मा, माझ्याकडे ये आणि स्वतःला आठव. मी तुझा पुत्र रुद्र आहे, हे जाण. प्रभू, मला कृपा कर.

श्रुत्वा त्विदं वचस्तस्य प्रभूतञ्च मनोगतम्। पितामहः प्रसन्नात्मा नेत्रे फुल्लाम्बुजप्रभैः ।। २५.

ही वचने आणि मनातील भरपूर विचार ऐकून, पितामह ब्रह्मा प्रसन्न मनाने, फुललेल्या कमळासारख्या तेजस्वी डोळ्यांनी पाहू लागले.

ततः प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा। उवाच भगवान् ब्रह्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।। २५.

मग, प्राण पुन्हा मिळवून, कोमल आणि गंभीर स्वरात, शुद्ध सोन्यासारखा तेजस्वी असलेला भगवंत ब्रह्मा बोलू लागला.

भो भो वद महाभाग आनन्दयसि मे मनः। को भवान् विश्वभूतिस्त्वं स्थित एकादशात्मकः ।। २५.

अरे, महाभागा, बोल! तू माझे मन आनंदित केलेस. तू कोण आहेस, हे विश्वरूप असलेले, एकादश रूपांमध्ये स्थित असलेले?

एवमुक्तो भगवता ब्रह्मणाऽनन्ततेजसा। ततः प्रत्यवदद्रुद्रो ह्यभिवाद्यात्मजैः सह ।। २५.

अनंत तेज असलेल्या भगवंत ब्रह्माने असे विचारल्यावर, रुद्राने आपल्या पुत्रांसह वंदन करून उत्तर दिले.

यत्ते वरमहं ब्रह्मन् याचितो विष्णुना सह। पुत्रो मे भव देवेति त्वत्तुल्यो वापि धूर्वहः ।। २५.

ब्रह्मा, मी तुझ्याकडे विष्णूसह मागितलेला वर असा होता—'माझा पुत्र देव होवो, किंवा निदान तुझ्यासारखा महान होवो.'

लोकेषु विश्रुतैः कार्यं सर्वैर्विश्वात्मसम्भवैः। विषादन्त्यज देवेश लोकांस्त्वं स्रष्टुमर्हसि ।। २५.

सर्व जगात प्रसिद्ध असलेल्या कार्याची पूर्तता, विश्वात्म्यापासून उत्पन्न झालेल्यांनी करावी. देवाधिदेव, जगाचा अंत झाल्यावर, तू पुन्हा जगांची निर्मिती करावी.

एवं स भगवानुक्तो ब्रह्मा प्रीतमनाभवत् । रुद्रं प्रत्यवदद्भूयो लोकान्ते नीललोहितम् ।। २५.

असे ऐकून, भगवंत ब्रह्मा प्रसन्न झाला आणि पुन्हा, जगाच्या अंताला निळ्या व तांबड्या रंगाचा असलेल्या रुद्राशी बोलला.

साहाय्यं मम कार्यार्थं प्रजाः सृज मया सह। बीजी त्वं सर्वभूतानां तत्प्रपन्नस्तथा भव। बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शङ्करः ।। २५.

माझ्या कार्यात मला मदत कर; माझ्यासोबत जीवांची निर्मिती कर. तू सर्व सृष्टीचा बीज आहेस; म्हणून त्यात स्थिर हो. 'तसेच होईल,' असे म्हणून शंकराने ती वाणी स्वीकारली.

ततः स भगवान् ब्रह्मा कृष्णाजिनविभूषितः। मनोऽग्रे सोऽसृजद्देवो भूतानां धारणां ततः। जिह्वां सरस्वतीञ्चैव ततस्तां विश्वरूपिणीम् ।। २५.

मग, कृष्णमृगचर्म परिधान केलेल्या भगवंत ब्रह्माने प्रथम मनाची निर्मिती केली, त्यानंतर जीवांची धारणा निर्माण केली; मग जिभेची आणि सरस्वतीची निर्मिती केली, आणि नंतर तिला, विश्वरूप असलेल्या सरस्वतीला निर्माण केले.

भृगुमङ्गिरसं दक्षं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठञ्च महातेजाः ससृजे सप्त मानसान् ।। २५.

त्यांनी भृगु, अंगिरस, दक्ष, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ—हे सात तेजस्वी मानसपुत्र निर्माण केले.

पुत्रानात्मसमानन्यान् सोऽसृजद्विश्वसम्भवान् । तेषां भूयोऽनुमार्गेण गावो वक्राद्विजज्ञिरे ।। २५.

त्यांनी स्वतःसारखे, विश्वातून उत्पन्न झालेले इतर पुत्र निर्माण केले. त्यांच्या मार्गाने, पुन्हा वक्रातून गायी उत्पन्न झाल्या.

ओङ्कारप्रमुखान् वेदानभिमान्याश्च देवताः। एवमेतान् यताप्रोक्तान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २५.

ओंकारापासून सुरू होणारे वेद आणि त्यांचा अभिमान असणाऱ्या देवता—असे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, ब्रह्मा, जगाचा पितामह, यांनी त्यांची निर्मिती केली.

दक्षाद्यान् मानसान् पुत्रान् प्रोवाच भगवान् प्रभुः। प्रजाः सृजत भद्रं वो रुद्रेण सह धीमता ।। २५.

भगवंत प्रभूने दक्षादी मानसपुत्रांना सांगितले—'रुद्र या बुद्धिमानासह, तुम्ही सर्व प्रजांची निर्मिती करा. तुम्हाला शुभ होवो.'

अनुगम्य महात्मानं प्रजानां पतयस्तदा। वयमिच्छामहे देव प्रजाः स्रष्टुं त्वया सह। ब्रह्मणस्त्वेष सन्देशस्तव चैव महेश्वर ।। २५.

मग, त्या महात्म्याचे अनुसरण करून, प्रजापती म्हणाले—'देवा, आम्हाला तुझ्यासोबत प्रजांची निर्मिती करायची आहे. हे ब्रह्माचे आणि तुझेही आदेश आहे, महेश्वरा.'

तैरेवमुक्तो भगवान् रुद्रः प्रोवाच तान् प्रभुः। ब्रह्मणश्चात्मजा मह्यं प्राणान् गृह्य च वै सुराः ।। २५.

त्यावेळी त्या भगवंत रुद्रांनी त्या सर्वांना म्हणाले, "देवतांनो, ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांचे प्राण घेऊन मला द्या."

कृत्वाग्रजाग्रजानेतान् ब्राह्मणानात्मजान्मम। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान् सप्तलोकान्ममात्मकान्। भवन्तः स्रष्टुमर्हन्ति वचनान्मम स्वस्ति वः ।। २५.

माझ्या स्वतःच्या मनातून उत्पन्न झालेले हे मोठे आणि लहान ब्राह्मण, तसेच ब्रह्मादि ते स्थंभापर्यंतचे सातही लोक माझीच संतती आहेत. माझ्या आज्ञेने तुम्ही सर्व सृष्टी निर्माण करायला पात्र आहात. तुम्हाला शुभेच्छा!

तेनैवमुक्ताः प्रत्यूचुः रुद्रमाद्यन्त्रिशूलिनम्। यथाज्ञापयसे देव तथा तद्वै भविष्यति ।। २५.

रुद्रांनी असे सांगितल्यावर, त्या त्रिशूळधारी प्रथम देवतेला त्यांनी उत्तर दिले, "देवा, जशी तुझी आज्ञा, तशीच ती गोष्ट घडेल."

अनुमान्य महादेवं प्रजानां पतयस्तदा। ऊचुर्दक्षं महात्मानं भवान् श्रेष्ठः प्रजापतिः। त्वां पुरस्कृत्य भद्रन्ते प्रजाः स्रक्ष्यामहे वयम् ।। २५.

महालोकनाथ महादेवांना परवानगी घेऊन, त्या प्रजापतींनी मोठ्या आत्म्याच्या दक्षाला म्हटले, "तुम्हीच श्रेष्ठ प्रजापती आहात. आम्ही तुमच्या पुढे राहून, तुमच्या कल्याणासाठी, प्रजा निर्माण करू."

एवमस्त्विति वै दक्षः प्रत्यपद्यत भाषितम्। तैः सह स्रष्टुमारेभे प्रजाकामः प्रजापतिः। सर्गस्थिते ततः स्थाणौ ब्रह्मा सर्गमथासृजत् ।। २५.

दक्षाने "तसेच होवो" असे म्हणून त्यांचे बोलणे मान्य केले. प्रजेला इच्छिणारा तो प्रजापती त्यांच्या सोबत सृष्टी निर्माण करू लागला. नंतर, सृष्टी स्थिर झाल्यावर, ब्रह्मदेवाने स्थंभाजवळ सृष्टी निर्माण केली.

अथास्य सप्तमेऽतीते कल्पे वै सम्बभूवतुः। ऋभुः सनत्कुमारश्च तपो लोकनिवासिनौ। ततौ महर्षीनन्यान् स मानसानसृजत् प्रभुः ।। २५.

सातवा कल्प संपल्यानंतर, ऋभु आणि सनत्कुमार हे तपस्वी लोकांमध्ये प्रकट झाले; आणि त्या प्रभूंनी मनातून इतर महान ऋषी निर्माण केले.

अहो विस्मयनीयानि रहस्यानि महामते। त्वयोक्तानि यथातत्त्वं लोकानुग्रहकारणात् ।। २६.

अहो, किती अद्भुत आणि गूढ गोष्टी आहेत या! हे सर्व तू अगदी खरीखुरी सांगितलीस, जगाच्या कल्याणासाठी.

तत्र वै संशयो मह्यमवता (वा) रेषु शूलिनः। किं कारणं महादेवः कलिं प्राप्य सुदारुणम्। हित्वा युगानि पूर्वाणि अवतारं करोति वै ।। २६.

माझ्या मनात एक शंका आहे, त्रिशूळधारी प्रभूच्या अवतारांबद्दल. महादेवाने पूर्वीची युगे सोडून, या भयंकर कलियुगात अवतार का घेतला, याचे कारण काय?

अस्मिन्मन्वन्तरे चैव प्राप्ते वैवस्वते प्रभो। अवतारं कथञ्चक्रे एतदिच्छामि वेदितुम् ।। २६.

आणि या वैवस्वत मन्वंतरात, प्रभो, त्यांनी कसा अवतार घेतला? हे मला जाणून घ्यायचे आहे.

न तेऽस्त्यविदितं किञ्चिदिह लोके परत्र च। भक्तानामुपदेशार्थं विनयात् पृच्छतो मम। कथयस्व महाप्राज्ञ यदि श्राव्यं महामतम् ।। २६.

या जगात किंवा पुढच्या जगात तुला काहीही अज्ञात नाही. भक्तांना शिकवण्यासाठी, आणि मी नम्रतेने विचारल्यामुळे, हे महान तत्त्व ऐकण्यासारखे असेल तर सांग, हे महाज्ञानी.

एवं पृष्टोऽथ भगवान् वायुर्लोकहिते रतः। इदमाह महातेजा वायुर्लोकनमस्कृतः ।। २६.

अशा प्रकारे विचारल्यावर, जगाच्या हितासाठी नेहमीच तत्पर असलेल्या वायूने, ज्यांना सर्व लोक वंदन करतात, तेजस्वी वचन सांगितली.

एतद्घुप्ततमं लोके यन्मान्त्वं परिपृच्छसि। तत्सर्वं श्रृणु गाधेय उच्यमानं यथाक्रमम् ।। २६.

तू जे विचारतोस, ते या जगातील सर्वांत गुप्त रहस्य आहे. गाधीपुत्रा, मी जसे सांगतो तसे सर्व नीट ऐक.

पुरा ह्येकार्णवे वृत्ते दिव्ये वर्षसहस्रके। स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःशितः ।। २६.

पूर्वी, एकाच महासागरात हजार दिव्य वर्षे पूर्ण झाल्यावर, ब्रह्मदेवाने प्रजांची सृष्टी करायची इच्छा धरली, पण त्यांचे मन अस्वस्थ झाले.

तस्य चिन्तयमानस्य प्रादुर्भूतः कुमारकः। दिव्यगन्धः सुधापेक्षी दिव्यां श्रुतिमुदीरयन् ।। २६.

तो विचार करत असताना, एक दिव्य सुगंध असलेला, अमृताची इच्छा करणारा, आणि दिव्य ध्वनी उच्चारणारा मुलगा प्रकट झाला.