वायुपुराणम्

अवाप्य संज्ञाङ्गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः। प्रजाः स्रष्टुमनास्तेपे तप उग्रं ततो महत् ।। २५.

गोविंदाकडून आज्ञा मिळाल्यावर, कमळातून जन्मलेले पितामह प्रजांची निर्मिती करायच्या हेतूने मोठं आणि कठोर तप करू लागले.

तस्यैवन्तप्यमानस्य न किञ्चित्समवर्त्तत। ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधो व्यवर्द्धत ।। २५.

पण त्याच्या त्या कठोर तपातून काहीच घडलं नाही; खूप काळ गेला, दुःखामुळे त्याचा राग वाढू लागला.

सक्रोधाविष्टनेत्रभ्यामपतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्योऽश्रुबिन्दुभ्यो वातपित्तकफात्मकाः ।। २५.

रागानं भरलेल्या डोळ्यांतून त्याच्या अश्रूच्या थेंबांनी पडायला सुरुवात केली; त्या थेंबांपासून वायू, पित्त आणि कफ यांच्यापासून बनलेली जीव निर्माण झाली.

महाभागा महासत्त्वाः स्वस्तिकैरभ्यलङ्कृताः। प्रकीर्णकेशाः सर्पास्ते प्रादुर्भूता महाविषाः ।। २५.

ते सर्व अत्यंत भाग्यवान, बलवान, शुभचिन्हांनी सजलेले, विस्कटलेल्या केसांचे आणि महाविषारी असे सर्प होते.

सर्पांस्तथाग्रजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दत। अहो धिक् तपसा मह्यं फलमीदृशकं यदि। लोकवैनाशिकी जज्ञे आदावेव प्रजा मम ।। २५.

ते सर्प पाहून ब्रह्मानं स्वतःला दोष दिला – 'अरे, माझ्या तपाचं हेच फळ असेल तर लाज वाटावी! माझी पहिली सृष्टीच लोकांचा नाश करणारी झाली.'

तस्य तीव्राभवन्मूर्च्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा। मूर्च्छाभितापेन तदा जहौ प्राणान् प्रजापतिः ।। २५.

त्याला राग आणि खिन्नतेमुळे तीव्र मूर्छा आली; त्या मूर्छेच्या तापानं प्रजापतीनं प्राण सोडले.

तस्याप्रतिमवीर्यस्य देहात् कारुण्यपूर्वकम्। आत्मैकादश ते रुद्राः प्रोद्भूता रुदतस्तथा। रोदनात् खलु रुद्रास्ते रुद्रत्वं तेन तेषु तत् ।। २५.

त्या अतुलनीय सामर्थ्याच्या देहातून, करुणेने, त्याच्या रडण्यामुळे अकरा रुद्र जन्मले; त्या रडण्यामुळे त्यांना रुद्र असं नाव पडलं आणि त्यांचं रुद्रपण तिथून आलं.

ये रुद्राः खलु ते प्राणा ये प्राणास्ते तदात्मकाः। प्राणाः प्राणभृतां ज्ञेयाः सर्वभूतेष्ववस्थिताः ।। २५.

जे रुद्र आहेत, तेच प्राण आहेत; आणि हे प्राण त्याच स्वरूपाचे आहेत. सर्व जीवांत असणारे प्राण, हे सर्वत्र वास करणारे आहेत, असे ओळखावे.

अत्युग्रस्य महत्त्वस्य साधुना चरितस्य च। तस्य प्राणान् ददौ भूयस्त्रिशूली नीललोहितः। ललाटात् पद्मयोनेस्तु प्रभुरेकादशात्मकः ।। २५.

अत्यंत भयंकर, महान आणि सद्गुणी अशा त्या व्यक्तीसाठी त्रिशूळधारी, निळा व तांबडा रंग असलेला प्रभू, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्माच्या कपाळातून, पुन्हा पुन्हा आपले प्राण दिले.

ब्रह्मणः सोऽददात् प्राणानात्मजः स तदा प्रभुः। प्रहृष्टवदनो रुद्रः किंचित् प्रत्यागतासवम्। अभ्यभाषत्तदा देवो ब्रह्माणं परमं वचः ।। २५.

त्या वेळी ब्रह्माचा पुत्र असलेल्या त्या प्रभूंनी आपले प्राण दिले; आनंदी चेहरा असलेल्या रुद्राने, थोडेसे तेज पुन्हा मिळवून, त्या क्षणी ब्रह्माला श्रेष्ठ असे वचन सांगितले.

उपयाचस्व मां ब्रह्मन् स्मर्त्तुमर्हसि चात्मनः। मां च वेत्थात्मजं रुद्रं प्रसादं कुरु मे प्रभो ।। २५.

ब्रह्मा, माझ्याकडे ये आणि स्वतःला आठव. मी तुझा पुत्र रुद्र आहे, हे जाण. प्रभू, मला कृपा कर.

श्रुत्वा त्विदं वचस्तस्य प्रभूतञ्च मनोगतम्। पितामहः प्रसन्नात्मा नेत्रे फुल्लाम्बुजप्रभैः ।। २५.

ही वचने आणि मनातील भरपूर विचार ऐकून, पितामह ब्रह्मा प्रसन्न मनाने, फुललेल्या कमळासारख्या तेजस्वी डोळ्यांनी पाहू लागले.

ततः प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा। उवाच भगवान् ब्रह्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।। २५.

मग, प्राण पुन्हा मिळवून, कोमल आणि गंभीर स्वरात, शुद्ध सोन्यासारखा तेजस्वी असलेला भगवंत ब्रह्मा बोलू लागला.

भो भो वद महाभाग आनन्दयसि मे मनः। को भवान् विश्वभूतिस्त्वं स्थित एकादशात्मकः ।। २५.

अरे, महाभागा, बोल! तू माझे मन आनंदित केलेस. तू कोण आहेस, हे विश्वरूप असलेले, एकादश रूपांमध्ये स्थित असलेले?

एवमुक्तो भगवता ब्रह्मणाऽनन्ततेजसा। ततः प्रत्यवदद्रुद्रो ह्यभिवाद्यात्मजैः सह ।। २५.

अनंत तेज असलेल्या भगवंत ब्रह्माने असे विचारल्यावर, रुद्राने आपल्या पुत्रांसह वंदन करून उत्तर दिले.

यत्ते वरमहं ब्रह्मन् याचितो विष्णुना सह। पुत्रो मे भव देवेति त्वत्तुल्यो वापि धूर्वहः ।। २५.

ब्रह्मा, मी तुझ्याकडे विष्णूसह मागितलेला वर असा होता—'माझा पुत्र देव होवो, किंवा निदान तुझ्यासारखा महान होवो.'

लोकेषु विश्रुतैः कार्यं सर्वैर्विश्वात्मसम्भवैः। विषादन्त्यज देवेश लोकांस्त्वं स्रष्टुमर्हसि ।। २५.

सर्व जगात प्रसिद्ध असलेल्या कार्याची पूर्तता, विश्वात्म्यापासून उत्पन्न झालेल्यांनी करावी. देवाधिदेव, जगाचा अंत झाल्यावर, तू पुन्हा जगांची निर्मिती करावी.

एवं स भगवानुक्तो ब्रह्मा प्रीतमनाभवत् । रुद्रं प्रत्यवदद्भूयो लोकान्ते नीललोहितम् ।। २५.

असे ऐकून, भगवंत ब्रह्मा प्रसन्न झाला आणि पुन्हा, जगाच्या अंताला निळ्या व तांबड्या रंगाचा असलेल्या रुद्राशी बोलला.

साहाय्यं मम कार्यार्थं प्रजाः सृज मया सह। बीजी त्वं सर्वभूतानां तत्प्रपन्नस्तथा भव। बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शङ्करः ।। २५.

माझ्या कार्यात मला मदत कर; माझ्यासोबत जीवांची निर्मिती कर. तू सर्व सृष्टीचा बीज आहेस; म्हणून त्यात स्थिर हो. 'तसेच होईल,' असे म्हणून शंकराने ती वाणी स्वीकारली.

ततः स भगवान् ब्रह्मा कृष्णाजिनविभूषितः। मनोऽग्रे सोऽसृजद्देवो भूतानां धारणां ततः। जिह्वां सरस्वतीञ्चैव ततस्तां विश्वरूपिणीम् ।। २५.

मग, कृष्णमृगचर्म परिधान केलेल्या भगवंत ब्रह्माने प्रथम मनाची निर्मिती केली, त्यानंतर जीवांची धारणा निर्माण केली; मग जिभेची आणि सरस्वतीची निर्मिती केली, आणि नंतर तिला, विश्वरूप असलेल्या सरस्वतीला निर्माण केले.

भृगुमङ्गिरसं दक्षं पुलस्त्यं पुलहं क्रतुम्। वसिष्ठञ्च महातेजाः ससृजे सप्त मानसान् ।। २५.

त्यांनी भृगु, अंगिरस, दक्ष, पुलस्त्य, पुलह, क्रतु आणि वसिष्ठ—हे सात तेजस्वी मानसपुत्र निर्माण केले.

पुत्रानात्मसमानन्यान् सोऽसृजद्विश्वसम्भवान् । तेषां भूयोऽनुमार्गेण गावो वक्राद्विजज्ञिरे ।। २५.

त्यांनी स्वतःसारखे, विश्वातून उत्पन्न झालेले इतर पुत्र निर्माण केले. त्यांच्या मार्गाने, पुन्हा वक्रातून गायी उत्पन्न झाल्या.

ओङ्कारप्रमुखान् वेदानभिमान्याश्च देवताः। एवमेतान् यताप्रोक्तान् ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २५.

ओंकारापासून सुरू होणारे वेद आणि त्यांचा अभिमान असणाऱ्या देवता—असे पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे, ब्रह्मा, जगाचा पितामह, यांनी त्यांची निर्मिती केली.

दक्षाद्यान् मानसान् पुत्रान् प्रोवाच भगवान् प्रभुः। प्रजाः सृजत भद्रं वो रुद्रेण सह धीमता ।। २५.

भगवंत प्रभूने दक्षादी मानसपुत्रांना सांगितले—'रुद्र या बुद्धिमानासह, तुम्ही सर्व प्रजांची निर्मिती करा. तुम्हाला शुभ होवो.'

अनुगम्य महात्मानं प्रजानां पतयस्तदा। वयमिच्छामहे देव प्रजाः स्रष्टुं त्वया सह। ब्रह्मणस्त्वेष सन्देशस्तव चैव महेश्वर ।। २५.

मग, त्या महात्म्याचे अनुसरण करून, प्रजापती म्हणाले—'देवा, आम्हाला तुझ्यासोबत प्रजांची निर्मिती करायची आहे. हे ब्रह्माचे आणि तुझेही आदेश आहे, महेश्वरा.'

तैरेवमुक्तो भगवान् रुद्रः प्रोवाच तान् प्रभुः। ब्रह्मणश्चात्मजा मह्यं प्राणान् गृह्य च वै सुराः ।। २५.

त्यावेळी त्या भगवंत रुद्रांनी त्या सर्वांना म्हणाले, "देवतांनो, ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांचे प्राण घेऊन मला द्या."

कृत्वाग्रजाग्रजानेतान् ब्राह्मणानात्मजान्मम। ब्रह्मादिस्तम्बपर्यन्तान् सप्तलोकान्ममात्मकान्। भवन्तः स्रष्टुमर्हन्ति वचनान्मम स्वस्ति वः ।। २५.

माझ्या स्वतःच्या मनातून उत्पन्न झालेले हे मोठे आणि लहान ब्राह्मण, तसेच ब्रह्मादि ते स्थंभापर्यंतचे सातही लोक माझीच संतती आहेत. माझ्या आज्ञेने तुम्ही सर्व सृष्टी निर्माण करायला पात्र आहात. तुम्हाला शुभेच्छा!

तेनैवमुक्ताः प्रत्यूचुः रुद्रमाद्यन्त्रिशूलिनम्। यथाज्ञापयसे देव तथा तद्वै भविष्यति ।। २५.

रुद्रांनी असे सांगितल्यावर, त्या त्रिशूळधारी प्रथम देवतेला त्यांनी उत्तर दिले, "देवा, जशी तुझी आज्ञा, तशीच ती गोष्ट घडेल."

अनुमान्य महादेवं प्रजानां पतयस्तदा। ऊचुर्दक्षं महात्मानं भवान् श्रेष्ठः प्रजापतिः। त्वां पुरस्कृत्य भद्रन्ते प्रजाः स्रक्ष्यामहे वयम् ।। २५.

महालोकनाथ महादेवांना परवानगी घेऊन, त्या प्रजापतींनी मोठ्या आत्म्याच्या दक्षाला म्हटले, "तुम्हीच श्रेष्ठ प्रजापती आहात. आम्ही तुमच्या पुढे राहून, तुमच्या कल्याणासाठी, प्रजा निर्माण करू."