वायुपुराणम्

गौणानि तावदेतानि कर्मजान्यपराणि च। नामानि ते भविष्यन्ति मत्प्रसादात् शुभानने ।। २५.

हे सर्व गौण आणि कर्मामुळे मिळणारे तुझे नावे माझ्या कृपेने तुला मिळतील, हे सुंदर मुखवाली.

ततस्तौ पीड्यमानौ तु वरमेनमयाचताम्। अनावृतं नौ मरणं पुत्रत्वञ्च भवेत्तव ।। २५.

मग दोघंही त्रास सहन करत असताना, त्यांनी वर मागितला – 'आमचं मरण गुप्त राहू नये आणि तू आमचा मुलगा हो.'

तथेत्युक्त्वा ततस्तूर्णमनयत् यमसादनम्। अनयत् कैटभं विष्णुर्जिष्णुश्चाप्यनयन्मधुम् ।। २५.

'तसं होवो' असं म्हणून त्यानं त्यांना पटकन यमाच्या ठिकाणी नेलं. विष्णूनं कैटभाला नेला आणि जिष्णूनं मधूला नेला.

एवन्तौ निहतौ दैत्यौ विष्णुना जिष्णुना सह। प्रीतेन ब्रह्मणा चाथ लोकानां हितकाम्यया ।। २५.

अशा रीतीनं विष्णू आणि जिष्णू यांनी ते दोन्ही दैत्य मारले. ब्रह्मादेखील आनंदी झाला, कारण त्याला सगळ्या लोकांचं कल्याण हवं होतं.

पुत्रत्वमीशेन यथा ह्यात्मा दत्तो निबोधत। विष्णुना जिष्णुना सार्द्धं मधुकैटभयोस्तथा। सम्पराये व्यतिक्रान्ते ब्रह्मा विष्णुमभाषत ।। २५.

कसा परमेश्वरानं स्वतःचं रूप देऊन पुत्रपद दिलं, ते ऐक. विष्णू आणि जिष्णू यांनीही मधु आणि कैटभाला तसंच केलं. युद्ध संपल्यावर ब्रह्मा विष्णूला म्हणाला.

अद्य वर्षशतं पूर्णं समयः प्रत्युपस्थितः। संक्षेपसंप्लवङ्घोरं स्वस्थानं यामि चाप्यहम् ।। २५.

आता शंभर वर्षं पूर्ण झाली; ठरलेला काळ आला आहे. या थोडक्या पण भयंकर संहारानंतर मी माझ्या जागी जातो.

स तस्य वचसा देवः संहारमकरोत्तदा। महीं निस्थावरां कृत्वा प्रकृतिस्थांश्च जङ्गमान् ।। २५.

मग त्याच्या शब्दावर त्या देवानं संहार केला; पृथ्वीवर स्थिर काहीच उरलं नाही आणि जंगम सगळं मूळ अवस्थेत गेलं.

यदि गोविन्द भद्रन्ते क्षिप्तस्ते यादसां पतिः। ब्रूहि यत् करणीयं स्यान्मया ते लक्ष्मिवर्द्धन ।। २५.

गोविंदा, तुझं सर्व काही ठीक असेल तर जलांचा स्वामी खाली पडलाय; लक्ष्मीला वाढवणाऱ्या, मला सांग, मी तुझ्यासाठी काय करावं?

बाढं श्रृणु हेमाभ पद्मयोने वचो मम । प्रसादो यस्त्वया लब्ध ईश्वरात् पुत्रलिप्सया ।। २५.

नक्कीच, सोन्यासारख्या कांतीच्या, कमळातून जन्मलेल्या, माझं बोलणं ऐक – पुत्रप्राप्तीच्या इच्छेनं परमेश्वराकडून तुला जी कृपा मिळाली,

तन्तथा सफलं कृत्वा मत्तोऽभूदनृणो भवान्। चतुर्विधानि भूतानि सृज त्वं विसृजस्व वा ।। २५.

ती कृपा फलदायी करून तू माझ्या ऋणातून मुक्त झालास; आता तू चार प्रकारची सृष्टी कर किंवा निर्माण कर.

अवाप्य संज्ञाङ्गोविन्दात् पद्मयोनिः पितामहः। प्रजाः स्रष्टुमनास्तेपे तप उग्रं ततो महत् ।। २५.

गोविंदाकडून आज्ञा मिळाल्यावर, कमळातून जन्मलेले पितामह प्रजांची निर्मिती करायच्या हेतूने मोठं आणि कठोर तप करू लागले.

तस्यैवन्तप्यमानस्य न किञ्चित्समवर्त्तत। ततो दीर्घेण कालेन दुःखात् क्रोधो व्यवर्द्धत ।। २५.

पण त्याच्या त्या कठोर तपातून काहीच घडलं नाही; खूप काळ गेला, दुःखामुळे त्याचा राग वाढू लागला.

सक्रोधाविष्टनेत्रभ्यामपतन्नश्रुबिन्दवः । ततस्तेभ्योऽश्रुबिन्दुभ्यो वातपित्तकफात्मकाः ।। २५.

रागानं भरलेल्या डोळ्यांतून त्याच्या अश्रूच्या थेंबांनी पडायला सुरुवात केली; त्या थेंबांपासून वायू, पित्त आणि कफ यांच्यापासून बनलेली जीव निर्माण झाली.

महाभागा महासत्त्वाः स्वस्तिकैरभ्यलङ्कृताः। प्रकीर्णकेशाः सर्पास्ते प्रादुर्भूता महाविषाः ।। २५.

ते सर्व अत्यंत भाग्यवान, बलवान, शुभचिन्हांनी सजलेले, विस्कटलेल्या केसांचे आणि महाविषारी असे सर्प होते.

सर्पांस्तथाग्रजान् दृष्ट्वा ब्रह्मात्मानमनिन्दत। अहो धिक् तपसा मह्यं फलमीदृशकं यदि। लोकवैनाशिकी जज्ञे आदावेव प्रजा मम ।। २५.

ते सर्प पाहून ब्रह्मानं स्वतःला दोष दिला – 'अरे, माझ्या तपाचं हेच फळ असेल तर लाज वाटावी! माझी पहिली सृष्टीच लोकांचा नाश करणारी झाली.'

तस्य तीव्राभवन्मूर्च्छा क्रोधामर्षसमुद्भवा। मूर्च्छाभितापेन तदा जहौ प्राणान् प्रजापतिः ।। २५.

त्याला राग आणि खिन्नतेमुळे तीव्र मूर्छा आली; त्या मूर्छेच्या तापानं प्रजापतीनं प्राण सोडले.

तस्याप्रतिमवीर्यस्य देहात् कारुण्यपूर्वकम्। आत्मैकादश ते रुद्राः प्रोद्भूता रुदतस्तथा। रोदनात् खलु रुद्रास्ते रुद्रत्वं तेन तेषु तत् ।। २५.

त्या अतुलनीय सामर्थ्याच्या देहातून, करुणेने, त्याच्या रडण्यामुळे अकरा रुद्र जन्मले; त्या रडण्यामुळे त्यांना रुद्र असं नाव पडलं आणि त्यांचं रुद्रपण तिथून आलं.

ये रुद्राः खलु ते प्राणा ये प्राणास्ते तदात्मकाः। प्राणाः प्राणभृतां ज्ञेयाः सर्वभूतेष्ववस्थिताः ।। २५.

जे रुद्र आहेत, तेच प्राण आहेत; आणि हे प्राण त्याच स्वरूपाचे आहेत. सर्व जीवांत असणारे प्राण, हे सर्वत्र वास करणारे आहेत, असे ओळखावे.

अत्युग्रस्य महत्त्वस्य साधुना चरितस्य च। तस्य प्राणान् ददौ भूयस्त्रिशूली नीललोहितः। ललाटात् पद्मयोनेस्तु प्रभुरेकादशात्मकः ।। २५.

अत्यंत भयंकर, महान आणि सद्गुणी अशा त्या व्यक्तीसाठी त्रिशूळधारी, निळा व तांबडा रंग असलेला प्रभू, कमलातून जन्मलेल्या ब्रह्माच्या कपाळातून, पुन्हा पुन्हा आपले प्राण दिले.

ब्रह्मणः सोऽददात् प्राणानात्मजः स तदा प्रभुः। प्रहृष्टवदनो रुद्रः किंचित् प्रत्यागतासवम्। अभ्यभाषत्तदा देवो ब्रह्माणं परमं वचः ।। २५.

त्या वेळी ब्रह्माचा पुत्र असलेल्या त्या प्रभूंनी आपले प्राण दिले; आनंदी चेहरा असलेल्या रुद्राने, थोडेसे तेज पुन्हा मिळवून, त्या क्षणी ब्रह्माला श्रेष्ठ असे वचन सांगितले.

उपयाचस्व मां ब्रह्मन् स्मर्त्तुमर्हसि चात्मनः। मां च वेत्थात्मजं रुद्रं प्रसादं कुरु मे प्रभो ।। २५.

ब्रह्मा, माझ्याकडे ये आणि स्वतःला आठव. मी तुझा पुत्र रुद्र आहे, हे जाण. प्रभू, मला कृपा कर.

श्रुत्वा त्विदं वचस्तस्य प्रभूतञ्च मनोगतम्। पितामहः प्रसन्नात्मा नेत्रे फुल्लाम्बुजप्रभैः ।। २५.

ही वचने आणि मनातील भरपूर विचार ऐकून, पितामह ब्रह्मा प्रसन्न मनाने, फुललेल्या कमळासारख्या तेजस्वी डोळ्यांनी पाहू लागले.

ततः प्रत्यागतप्राणः स्निग्धगम्भीरया गिरा। उवाच भगवान् ब्रह्मा शुद्धजाम्बूनदप्रभः ।। २५.

मग, प्राण पुन्हा मिळवून, कोमल आणि गंभीर स्वरात, शुद्ध सोन्यासारखा तेजस्वी असलेला भगवंत ब्रह्मा बोलू लागला.

भो भो वद महाभाग आनन्दयसि मे मनः। को भवान् विश्वभूतिस्त्वं स्थित एकादशात्मकः ।। २५.

अरे, महाभागा, बोल! तू माझे मन आनंदित केलेस. तू कोण आहेस, हे विश्वरूप असलेले, एकादश रूपांमध्ये स्थित असलेले?

एवमुक्तो भगवता ब्रह्मणाऽनन्ततेजसा। ततः प्रत्यवदद्रुद्रो ह्यभिवाद्यात्मजैः सह ।। २५.

अनंत तेज असलेल्या भगवंत ब्रह्माने असे विचारल्यावर, रुद्राने आपल्या पुत्रांसह वंदन करून उत्तर दिले.

यत्ते वरमहं ब्रह्मन् याचितो विष्णुना सह। पुत्रो मे भव देवेति त्वत्तुल्यो वापि धूर्वहः ।। २५.

ब्रह्मा, मी तुझ्याकडे विष्णूसह मागितलेला वर असा होता—'माझा पुत्र देव होवो, किंवा निदान तुझ्यासारखा महान होवो.'

लोकेषु विश्रुतैः कार्यं सर्वैर्विश्वात्मसम्भवैः। विषादन्त्यज देवेश लोकांस्त्वं स्रष्टुमर्हसि ।। २५.

सर्व जगात प्रसिद्ध असलेल्या कार्याची पूर्तता, विश्वात्म्यापासून उत्पन्न झालेल्यांनी करावी. देवाधिदेव, जगाचा अंत झाल्यावर, तू पुन्हा जगांची निर्मिती करावी.

एवं स भगवानुक्तो ब्रह्मा प्रीतमनाभवत् । रुद्रं प्रत्यवदद्भूयो लोकान्ते नीललोहितम् ।। २५.

असे ऐकून, भगवंत ब्रह्मा प्रसन्न झाला आणि पुन्हा, जगाच्या अंताला निळ्या व तांबड्या रंगाचा असलेल्या रुद्राशी बोलला.

साहाय्यं मम कार्यार्थं प्रजाः सृज मया सह। बीजी त्वं सर्वभूतानां तत्प्रपन्नस्तथा भव। बाढमित्येव तां वाणीं प्रतिजग्राह शङ्करः ।। २५.

माझ्या कार्यात मला मदत कर; माझ्यासोबत जीवांची निर्मिती कर. तू सर्व सृष्टीचा बीज आहेस; म्हणून त्यात स्थिर हो. 'तसेच होईल,' असे म्हणून शंकराने ती वाणी स्वीकारली.