वायुपुराणम्

प्रकाशञ्चाप्रकाशञ्च जङ्गमं स्थावरञ्च यत् । विश्वरूपमिदं सर्व्वं रुद्रनारायणात्मकम् ।। २५.

जे काही प्रकट आणि अप्रकट आहे, जंगम आणि स्थावर आहे, हे सर्व विश्वरूप रुद्र आणि नारायण यांच्या स्वरूपात आहे.

अहमग्निर्भवान् सोमो भवान् रात्रिरहं दिनम्। भवानृतमहं सत्यं भवान् क्रतुरहं फलम् ।। २५.

मी अग्नी आहे, तू सोम आहेस; तू रात्र आहेस, मी दिवस आहे; तू सत्य आहेस, मी वास्तव आहे; तू यज्ञ आहेस, मी त्याचे फळ आहे.

भवान् ज्ञानमहं ज्ञेयं यज्जपित्वा सदा जनाः । मां विशन्ति त्वयि प्रीते जनाः सुकृतकारिणः। आवाभ्यां सहिता चैव गतिर्नान्या युगक्षये ।। २५.

तू ज्ञान आहेस, मी जाणण्यासारखा आहे; जे लोक नेहमी पूजा करतात, ते मला प्राप्त होतात. जेव्हा तू प्रसन्न असतोस, तेव्हा पुण्यवान लोक माझ्यात विलीन होतात; आपण दोघे मिळूनच अंतिम मार्ग आहोत, युगाच्या शेवटी दुसरा मार्ग नाही.

आत्मानं प्रकृतिं विद्धि मां विद्धि पुरुषं शिवम्। भवानर्द्धशरीरं मे त्वहन्तव यथैव च ।। २५.

तू स्वतःला प्रकृती समज, आणि मला शिव, पुरुष म्हणून ओळख. तू माझ्या शरीराचा अर्धा भाग आहेस, जसा मी तुझ्या शरीराचा आहे.

वामपार्श्वमहम्मह्यं श्यामं श्रीवत्सलक्षणम् । त्वञ्च वामेतरं पार्श्वं त्वहं वै नीललोहितः ।। २५.

मी डाव्या बाजूला आहे, काळसर आणि श्रीवत्सचिन्ह असलेला; तू उजव्या बाजूला आहेस, आणि मी निळा व लाल आहे.

त्वञ्च मे ह्वदयं विष्णो तव चाहं हृदि स्थितः। भवान् सर्व्वस्य कार्यस्य कर्त्ताहमधिदैवतम् ।। २५.

विष्णू, तू माझे हृदय आहेस आणि मी तुझ्या हृदयात वास करतो. सर्व कार्यांचा कर्ता तू आहेस, आणि मी त्या सर्वांचा अधिदैवत आहे.

तदेहि स्वस्ति ते वत्स गमिष्याम्यम्बुदप्रभ। एवमुक्त्वा गतो विष्णोर्देवोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ।। २५.

म्हणून, वत्सा, तुला शुभेच्छा असो; मी आता निघतो, समुद्रासारखा तेजस्वी. असे म्हणून, ईश्वर विष्णूच्या दृष्टीआड झाला.

ततः सोऽन्तर्हिते देवे संप्रहृष्टस्तदा पुनः। अशेत शयने भूप प्रविश्यान्तर्जले हरिः ।। २५.

तेव्हा, देव अदृश्य झाल्यावर, हरि आनंदाने जलात गेला आणि आपल्या शय्येवर जाऊन विसावला, हे राजन.

तं पद्मं पद्मगर्भाभं पद्माक्षः पद्मसम्भवः। सम्प्रहृष्टमना ब्रह्मा भेजे ब्राह्मं तदासनम् ।। २५.

कमळासारख्या गर्भात जन्मलेला, कमळासारख्या डोळ्यांचा ब्रह्मा, आनंदित मनाने त्या ब्राह्म आसनावर बसला.

अथ दीर्घण कालेन तत्राप्यप्रतिमावुभौ। महाबलौ महासत्त्वौ भ्रातरौ मधुकैटभौ ।। २५.

नंतर, बराच काळ गेल्यावर, तिथे दोन भाऊ, मधु आणि कैटभ, अतुलनीय, महान शक्ती आणि सामर्थ्य असलेले प्रकट झाले.

ऊचतुश्वैव वचनं भक्ष्यो वै नौ भविष्यसि । एवमुक्त्वा तु तौ तस्मिन्नन्तर्द्धानं गतावुभौ ।। २५.

त्यांनी असे म्हटले, 'तू आमचा भक्ष्य होशील.' असे म्हणून, ते दोघेही त्या ठिकाणाहून अदृश्य झाले.

दारुणन्तु तयोर्भावं ज्ञात्वा पुष्करसम्भवः । माहात्म्यं चात्मनो बुद्ध्वा विज्ञातुमुपचक्रमे ।। २५.

त्या दोघांचा भयंकर स्वभाव जाणून, कमळातून जन्मलेले ब्रह्मा यांनी स्वतःचे मोठेपण ओळखले आणि सत्य जाणून घेण्यासाठी प्रयत्न करू लागले.

कर्णिकाघटनं भूयो नाभ्यजानाद्यदा गतिम्। ततः स पद्मनालेन अवतीर्य्य रसातलम्। कृष्णाजिनोत्तरासङ्गन्ददृशेऽन्तर्जले हरिम् ।। २५.

कमळाच्या मध्यभागाचा मार्ग समजला नाही म्हणून, ते कमळाच्या देठातून खाली जाऊन रसातळात पोहोचले. तिथे काळ्या कृष्णमृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातलेले हरि पाण्यात दिसले.

स च तं बोधयामास विबुद्धं चेदमब्रवीत् । भूतेभ्यो मे भयं देव त्रायस्वोत्तिष्ठ शङ्कुरु ।। २५.

तेव्हा ब्रह्मा यांनी त्याला जागे केले आणि म्हणाले, "देवा, मला या भूतांपासून भीती वाटते, कृपया मला वाचव, उठ आणि काहीतरी उपाय कर."

ततः स भगवान् विष्णुः सप्रहासमरिन्दमः। न भेतव्यं न भेतव्यमित्युवाच मुनिः स्वयम् ।। २५.

मग शत्रूंचा संहार करणारे भगवान विष्णू मंद हसले आणि स्वतः त्या ऋषीला म्हणाले, "भीती बाळगू नकोस, काहीच घाबरायचं कारण नाही."

तस्मात्पूर्वं त्वया चोक्तं भूतेभ्यो मे महद्भयम्। तस्माद्भूतादिवाक्यैस्तौ दैत्यौ त्वं नाशयिष्यसि ।। २५.

"यापूर्वी तू मला भूतांपासून मोठी भीती आहे असं सांगितलंस. म्हणूनच, भूतांबद्दलच्या शब्दांनी तू त्या दोन्ही दैत्यांचा नाश करशील."

भूर्भूवःस्वस्ततो देवं विविशुस्तमयोनिजम् । ततः प्रदक्षिणं कृत्वा तमेवासीनमागतम् ।। २५.

मग भूः, भुवः आणि स्वः या तिघांनी त्या स्वयंभू देवात प्रवेश केला. त्यानंतर त्याला प्रदक्षिणा घालून, तो जिथे बसला होता तिथे त्याच्याजवळ गेले.

गते तस्मिंततोऽनन्त उद्गीर्य भ्रातरौ मुखात्। विष्णुं जिष्णुञ्च प्रोवाच ब्रह्माणमभिरक्षताम्। मधुकैटभयोर्ज्ञात्वा तयोरागमनं पुनः ।। २५.

ते तिघे गेल्यावर अनंताने आपल्या तोंडातून ते दोन भाऊ बाहेर काढले. मग त्याने विष्णू आणि जिष्णू यांना सांगितले, "ब्रह्माची रक्षा करा," कारण मधु आणि कैटभ पुन्हा येत आहेत हे त्याने ओळखले.

चक्राते रूप सादृश्यं विष्णोर्जिष्णोश्च सत्तमौ। कृतसादृश्यरूपौ तौ तावेवाभिमुखौ स्थितौ ।। २५.

त्या दोघांनी विष्णू आणि जिष्णू यांच्यासारखीच रूपे घेतली. तशीच सगळी सादृश्यता घेऊन ते समोर उभे राहिले.

ततस्तौ प्रोचतुर्द्दैत्यौ ब्रह्माणं दारुणं वचः। अस्माकं युध्यमानानां मध्ये वै प्राश्निको भव ।। २५.

मग त्या दोन्ही दैत्यांनी ब्रह्माला कठोर शब्दांत म्हटले, "आम्ही दोघे लढतो आहोत, त्यात तू आमच्यात न्यायाधीश हो."

ततस्तौ जलमाविश्य संस्तम्भ्यापः स्वमायया । चक्रतुस्तुमुलं युद्धं यस्य येनेप्सितं तदा ।। २५.

मग त्यांनी पाण्यात प्रवेश केला आणि आपल्या मायेमुळे ते पाणी स्थिर केले. त्यानंतर त्यांनी मोठा गोंगाट करणारे युद्ध सुरू केले, ज्यात प्रत्येक जण विजय मिळवण्याचा प्रयत्न करत होता.

तेषान्तु युध्यमानानां दिव्यं वर्षशतङ्गतम्। न च युद्धमदोत्सेको ह्यन्योन्यं संन्यवर्त्तत ।। २५.

त्या दोघांनी दिव्य शंभर वर्षे युद्ध केले, पण कुणीही जिंकू शकले नाही किंवा माघार घेतली नाही.

लक्षणद्वयसंस्थानाद्रूपवन्तौ स्थितेङ्गितौ। सादृश्याद्व्याकुलमना ब्रह्मा ध्यानमुपागमत् ।। २५.

त्यांची रूपे, हालचाली आणि सर्व चिन्हे सारखीच असल्यामुळे, ब्रह्माचा मन गोंधळून गेले आणि तो ध्यानात मग्न झाला.

स तयोरन्तरं बुद्ध्वा ब्रह्मा दिव्येन चक्षुषा। पद्मकेसरजं सूक्ष्मं बबन्ध कवचन्तयोः। आमेखलञ्च गात्रञ्च ततो मन्त्रमुदाहरत् ।। २५.

आपल्या दिव्य दृष्टीने त्या दोघांमधील फरक ओळखून, ब्रह्माने कमळाच्या परागातून सूक्ष्म कवच तयार केले आणि त्यांच्या अंगावर कमरपट्टा बांधला, मग मंत्र उच्चारला.

जपतस्त्वभवत्कन्या विश्वरूपसमुत्थिता। पद्मेन्दुवदनप्रख्या पद्महस्ता शुभा सती। तां दृष्ट्वा व्यथितौ दैत्यौ भयाद्वर्णविवर्ज्जितौ ।। २५.

मंत्र म्हणताच, सर्व रूपे धारण करणारी एक कन्या प्रकट झाली. तिचे मुख कमळासारखे आणि चंद्रासारखे होते, हातात कमळ होते, ती शुभ आणि सती होती. तिला पाहून ते दोन्ही दैत्य घाबरून रंग उडाले.

ततः प्रोवाच तां कन्यां ब्रह्मा मधुरया गिरा। काऽत्र त्वमवगन्तव्या ब्रूहि सत्यमनिन्दिते ।। २५.

मग ब्रह्मा त्या कन्येला मधुर शब्दांत म्हणाले, "तू कोण आहेस? मला तुला ओळखायला हवं. कृपया सत्य सांग, हे निष्पापे."

साम्ना संपूज्य सा कन्या ब्रह्माणं प्राञ्जलिस्तदा । मोहिनीं विद्धि मां मायां विष्णोः सन्देशकारिणीम् ।। २५.

त्या कन्येने दोन्ही हात जोडून ब्रह्माची नम्रतेने पूजा केली आणि म्हणाली, "मला मोहिनी, म्हणजेच विष्णूची माया आणि त्याचा संदेश घेऊन आलेली समज."

त्वया सङ्कीर्त्त्यमानाऽहं ब्रह्मन् प्राप्ता त्वरायुता। अस्याः प्रीतमना ब्रह्मा गौणं नाम चकार ह ।। २५.

"ब्रह्मा, तुझ्या आवाहनाने मी त्वरित आले. ब्रह्मा तिला प्रसन्न होऊन एक गौण नाव दिले."

मया च व्याहृता यस्मात्त्वञ्चैव समुपस्थिता। महाव्याहृतिरित्येव नाम ते विचरिष्यति ।। २५.

"तू मला बोलावलेस आणि मी प्रकट झाले म्हणून, तुला 'महाव्याहृती' हे नाव मिळेल."