वायुपुराणम्

अथ विष्णुरुवाचेदं प्रजाकामं प्रजापतिम्। वीरमप्रतिमं पुत्रं यत्त्वमिच्छसि धूर्वहम् ।। २५.

मग विष्णूने संततीची इच्छा असलेल्या प्रजापतीला म्हटलं: 'जो वीर आणि अद्वितीय पुत्र तुला हवा आहे, जो नेहमी स्थिर राहील—'

पुत्रत्वेनाभियुङ्क्ष्व त्वं देवदेवं महेश्वरम्। सतस्य वाक्यं संपूज्य केशवस्य पितामहः ।। २५.

तू देवांचा देव महेश्वर यांना पुत्र म्हणून माग, केशवाच्या वचनाचा सन्मान करून पितामहाने तसंच केलं.

ईशानं वरदं रुद्रमभिवाद्य कृताञ्जलिः । उवाच पुत्रकामस्तु वाक्यानि सह विष्णुना ।। २५.

पुत्राची इच्छा असलेल्या ब्रह्मदेवाने, हात जोडून, वर देणाऱ्या ईशान, रुद्र यांना विष्णूसह वंदन करून ही वचने सांगितली.

यदि मे भगवान् प्रीतः पुत्रकामस्य नित्यशः। पुत्रो मे भव विश्वात्मन् स्वतुल्यो वापि धूर्व्वहः। नान्यं वरमहं वव्रे प्रीते त्वयि महेश्वर ।। २५.

देवा, मी नेहमी पुत्राची इच्छा धरतो, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर, विश्वात्मना, माझ्या घरी तुझ्यासारखा किंवा तुझ्या समान पुत्र जन्माला येऊ दे. महेश्वरा, तुझ्या कृपेने मला दुसरा काहीही वर नको.

तस्य तां प्रार्थनां श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा। निष्कल्मषममायञ्च बाढमित्यब्रवीद्वचः ।। २५.

त्याची ती प्रार्थना ऐकून, भगाने डोळा फोडणाऱ्या त्या प्रभूने अगदी निर्मळ आणि कपटरहित मनाने, 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले.

यदा कार्यसमारम्भे कस्मिंश्चित्तव सुव्रत। अनिष्णत्तौ च कार्यस्य क्रोधस्त्वां समुपेष्यति। आत्मैकादश ये रुद्रा विहिताः प्राण हेतवः ।। २५.

सुव्रता, जेव्हा कधी कुठल्याही कार्याच्या आरंभात, ते काम अपूर्ण राहिल्यामुळे तुझ्या मनात राग येईल, तेव्हा जीवनाचे कारण असलेले एकादश रुद्र तुझ्यात प्रकट होतील.

सोऽहमेकादशात्मा वै शूलहस्तः सहानुगः। ऋषिर्म्मित्रो महात्मा वै ललाटाद्भविता तदा ।। २५.

मीच तो एकादश रूपाचा, त्रिशूलधारी, माझ्या अनुयायांसह असलेला आहे. त्या वेळी ऋषी मित्र नावाचा महात्मा माझ्या कपाळातून जन्माला येईल.

प्रसादमतुलं कृत्वा ब्रह्मणस्तादृशं पुरा। विष्णुं पुनरुवाचेदं ददामि च वरन्तव ।। २५.

पूर्वी ब्रह्माला अतुल कृपा दिल्यावर, त्याने पुन्हा विष्णूला असे सांगितले, 'मी तुला हा वर देतो.'

स होवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः। सर्व्वमेतत् कृतं देव परितुष्टोऽसि मे यदि। त्वयि मे सुप्रतिष्ठाऽस्तु भक्तिरम्बुदवाहन ।। २५.

म्हणून महाभाग विष्णूने भवाला उत्तर दिले, 'हे देवा, हे सर्व तुझ्या कृपेने पूर्ण झाले आहे. जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर, समुद्रवाहना, माझी तुझ्यावरची भक्ती सदैव दृढ राहू दे.'

एवमुक्तस्ततो देवस्तमभाषत केशवम्। विष्णो श्रृणु यथा देव प्रीतोऽहन्तव शाश्वत ।। २५.

असे ऐकून, त्या देवाने केशवाला म्हटले, 'विष्णू, ऐक, मी तुझ्यावर कसा नेहमीसाठी प्रसन्न आहे ते सांगतो.'

प्रकाशञ्चाप्रकाशञ्च जङ्गमं स्थावरञ्च यत् । विश्वरूपमिदं सर्व्वं रुद्रनारायणात्मकम् ।। २५.

जे काही प्रकट आणि अप्रकट आहे, जंगम आणि स्थावर आहे, हे सर्व विश्वरूप रुद्र आणि नारायण यांच्या स्वरूपात आहे.

अहमग्निर्भवान् सोमो भवान् रात्रिरहं दिनम्। भवानृतमहं सत्यं भवान् क्रतुरहं फलम् ।। २५.

मी अग्नी आहे, तू सोम आहेस; तू रात्र आहेस, मी दिवस आहे; तू सत्य आहेस, मी वास्तव आहे; तू यज्ञ आहेस, मी त्याचे फळ आहे.

भवान् ज्ञानमहं ज्ञेयं यज्जपित्वा सदा जनाः । मां विशन्ति त्वयि प्रीते जनाः सुकृतकारिणः। आवाभ्यां सहिता चैव गतिर्नान्या युगक्षये ।। २५.

तू ज्ञान आहेस, मी जाणण्यासारखा आहे; जे लोक नेहमी पूजा करतात, ते मला प्राप्त होतात. जेव्हा तू प्रसन्न असतोस, तेव्हा पुण्यवान लोक माझ्यात विलीन होतात; आपण दोघे मिळूनच अंतिम मार्ग आहोत, युगाच्या शेवटी दुसरा मार्ग नाही.

आत्मानं प्रकृतिं विद्धि मां विद्धि पुरुषं शिवम्। भवानर्द्धशरीरं मे त्वहन्तव यथैव च ।। २५.

तू स्वतःला प्रकृती समज, आणि मला शिव, पुरुष म्हणून ओळख. तू माझ्या शरीराचा अर्धा भाग आहेस, जसा मी तुझ्या शरीराचा आहे.

वामपार्श्वमहम्मह्यं श्यामं श्रीवत्सलक्षणम् । त्वञ्च वामेतरं पार्श्वं त्वहं वै नीललोहितः ।। २५.

मी डाव्या बाजूला आहे, काळसर आणि श्रीवत्सचिन्ह असलेला; तू उजव्या बाजूला आहेस, आणि मी निळा व लाल आहे.

त्वञ्च मे ह्वदयं विष्णो तव चाहं हृदि स्थितः। भवान् सर्व्वस्य कार्यस्य कर्त्ताहमधिदैवतम् ।। २५.

विष्णू, तू माझे हृदय आहेस आणि मी तुझ्या हृदयात वास करतो. सर्व कार्यांचा कर्ता तू आहेस, आणि मी त्या सर्वांचा अधिदैवत आहे.

तदेहि स्वस्ति ते वत्स गमिष्याम्यम्बुदप्रभ। एवमुक्त्वा गतो विष्णोर्देवोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ।। २५.

म्हणून, वत्सा, तुला शुभेच्छा असो; मी आता निघतो, समुद्रासारखा तेजस्वी. असे म्हणून, ईश्वर विष्णूच्या दृष्टीआड झाला.

ततः सोऽन्तर्हिते देवे संप्रहृष्टस्तदा पुनः। अशेत शयने भूप प्रविश्यान्तर्जले हरिः ।। २५.

तेव्हा, देव अदृश्य झाल्यावर, हरि आनंदाने जलात गेला आणि आपल्या शय्येवर जाऊन विसावला, हे राजन.

तं पद्मं पद्मगर्भाभं पद्माक्षः पद्मसम्भवः। सम्प्रहृष्टमना ब्रह्मा भेजे ब्राह्मं तदासनम् ।। २५.

कमळासारख्या गर्भात जन्मलेला, कमळासारख्या डोळ्यांचा ब्रह्मा, आनंदित मनाने त्या ब्राह्म आसनावर बसला.

अथ दीर्घण कालेन तत्राप्यप्रतिमावुभौ। महाबलौ महासत्त्वौ भ्रातरौ मधुकैटभौ ।। २५.

नंतर, बराच काळ गेल्यावर, तिथे दोन भाऊ, मधु आणि कैटभ, अतुलनीय, महान शक्ती आणि सामर्थ्य असलेले प्रकट झाले.

ऊचतुश्वैव वचनं भक्ष्यो वै नौ भविष्यसि । एवमुक्त्वा तु तौ तस्मिन्नन्तर्द्धानं गतावुभौ ।। २५.

त्यांनी असे म्हटले, 'तू आमचा भक्ष्य होशील.' असे म्हणून, ते दोघेही त्या ठिकाणाहून अदृश्य झाले.

दारुणन्तु तयोर्भावं ज्ञात्वा पुष्करसम्भवः । माहात्म्यं चात्मनो बुद्ध्वा विज्ञातुमुपचक्रमे ।। २५.

त्या दोघांचा भयंकर स्वभाव जाणून, कमळातून जन्मलेले ब्रह्मा यांनी स्वतःचे मोठेपण ओळखले आणि सत्य जाणून घेण्यासाठी प्रयत्न करू लागले.

कर्णिकाघटनं भूयो नाभ्यजानाद्यदा गतिम्। ततः स पद्मनालेन अवतीर्य्य रसातलम्। कृष्णाजिनोत्तरासङ्गन्ददृशेऽन्तर्जले हरिम् ।। २५.

कमळाच्या मध्यभागाचा मार्ग समजला नाही म्हणून, ते कमळाच्या देठातून खाली जाऊन रसातळात पोहोचले. तिथे काळ्या कृष्णमृगाच्या कातडीचे वस्त्र घातलेले हरि पाण्यात दिसले.

स च तं बोधयामास विबुद्धं चेदमब्रवीत् । भूतेभ्यो मे भयं देव त्रायस्वोत्तिष्ठ शङ्कुरु ।। २५.

तेव्हा ब्रह्मा यांनी त्याला जागे केले आणि म्हणाले, "देवा, मला या भूतांपासून भीती वाटते, कृपया मला वाचव, उठ आणि काहीतरी उपाय कर."

ततः स भगवान् विष्णुः सप्रहासमरिन्दमः। न भेतव्यं न भेतव्यमित्युवाच मुनिः स्वयम् ।। २५.

मग शत्रूंचा संहार करणारे भगवान विष्णू मंद हसले आणि स्वतः त्या ऋषीला म्हणाले, "भीती बाळगू नकोस, काहीच घाबरायचं कारण नाही."

तस्मात्पूर्वं त्वया चोक्तं भूतेभ्यो मे महद्भयम्। तस्माद्भूतादिवाक्यैस्तौ दैत्यौ त्वं नाशयिष्यसि ।। २५.

"यापूर्वी तू मला भूतांपासून मोठी भीती आहे असं सांगितलंस. म्हणूनच, भूतांबद्दलच्या शब्दांनी तू त्या दोन्ही दैत्यांचा नाश करशील."

भूर्भूवःस्वस्ततो देवं विविशुस्तमयोनिजम् । ततः प्रदक्षिणं कृत्वा तमेवासीनमागतम् ।। २५.

मग भूः, भुवः आणि स्वः या तिघांनी त्या स्वयंभू देवात प्रवेश केला. त्यानंतर त्याला प्रदक्षिणा घालून, तो जिथे बसला होता तिथे त्याच्याजवळ गेले.

गते तस्मिंततोऽनन्त उद्गीर्य भ्रातरौ मुखात्। विष्णुं जिष्णुञ्च प्रोवाच ब्रह्माणमभिरक्षताम्। मधुकैटभयोर्ज्ञात्वा तयोरागमनं पुनः ।। २५.

ते तिघे गेल्यावर अनंताने आपल्या तोंडातून ते दोन भाऊ बाहेर काढले. मग त्याने विष्णू आणि जिष्णू यांना सांगितले, "ब्रह्माची रक्षा करा," कारण मधु आणि कैटभ पुन्हा येत आहेत हे त्याने ओळखले.

चक्राते रूप सादृश्यं विष्णोर्जिष्णोश्च सत्तमौ। कृतसादृश्यरूपौ तौ तावेवाभिमुखौ स्थितौ ।। २५.

त्या दोघांनी विष्णू आणि जिष्णू यांच्यासारखीच रूपे घेतली. तशीच सगळी सादृश्यता घेऊन ते समोर उभे राहिले.