वायुपुराणम्

अप्रमेयस्य तत्त्वस्य यथा विझः स्वशक्तितः। कीर्तितं तव माहात्म्यमपारं परमात्मनः। शिवो नो भव सर्वत्र योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते ।। २४.

जितकी आपल्या शक्तीने मोजता येईल तितकी तुझ्या अफाट स्वरूपाची महती आम्ही गात आलो; हे परमत्मना, तू सर्वत्र शिवच आहेस, आम्हांवर कृपा कर. तुला नमस्कार.

संपिबन्निव तौ दृष्ट्वा मधुपिङ्गायतेक्षणः । प्रहृष्टवदनोऽत्यर्थमभवच्च स्वकीर्त्तनात् ।। २५.

मधासारख्या आणि तांबूस डोळ्यांनी त्या दोघांकडे पाहून, तो अगदी आनंदित झाला, जणू काही त्यांना डोळ्यांनी प्यायल्यासारखा, आणि त्यांच्या स्तुतीमुळे त्याला मोठा आनंद झाला.

उमापतिर्विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः। पिनाकी खण्डपरशुर्भूतप्रान्तस्त्रिलोचनः ।। २५.

उमापती, विरूप डोळ्यांचा, दक्षाच्या यज्ञाचा संहार करणारा, पिनाक धनुष्यधारी, तुटलेल्या कुऱ्हाडीचा धारक, भूतांचा स्वामी, त्रिनेत्री तिथे उभा होता.

ततः स भगवान् देवः श्रुत्वा वाक्यामृतं तयोः। जानन्नपि महाभागः प्रीतपूर्वमथाब्रवीत् ।। २५.

मग तो भगवंत, त्या दोघांचे अमृतासारखे शब्द ऐकून, आधीच सर्व काही जाणून असूनही, मोठ्या प्रेमाने बोलला.

कौ भवन्तौ महात्मानौ परस्परहितैषिणौ। समेतावम्बुजाभाक्षौ तस्मिन् घोरे जलप्लवे ।। २५.

तुम्ही दोघे कोण, हे महात्मा, कमळासारख्या डोळ्यांचे आणि एकमेकांच्या हितासाठी एकत्र आलेले, या भयंकर जलप्रलयात?

तावूचतूर्महात्मानौ सन्निरीक्ष्य परस्परम्। भगवन् किञ्च तथ्येन विज्ञातेन त्वया विभो। कुत्र वा सुखमानन्त्यमिच्छाचारमृते त्वया ।। २५.

ते दोघे महात्मा एकमेकांकडे पाहून म्हणाले: 'भगवंत, तुझ्या खऱ्या ज्ञानाशिवाय, हे प्रभो, तुझ्या इच्छेशिवाय कुठे सुख किंवा अनंतता आहे?'

उवाच भगवान् देवो मधुरश्लक्ष्णया गिरा। भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण वदाम्यहम् ।। २५.

तो भगवंत गोड आणि कोमल शब्दांनी म्हणाला: 'अहो हिरण्यगर्भा, आणि कृष्णा, मी तुम्हा दोघांना सांगतो.'

प्रीतोऽहमनया भक्त्या शाश्वताक्षरयुक्तया। भवन्तौ माननीयौ वै मम ह्यर्हतरावुभौ। युवाभ्यां किं ददाम्यद्य वराणां वरमुत्तमम् ।। २५.

ही शाश्वत आणि अक्षय भक्ती पाहून मी प्रसन्न झालो आहे; तुम्हा दोघे माझ्या पूजेचे खरे पात्र आहात. आज मी तुम्हाला कोणता श्रेष्ठ वर द्यावा?

तेनैवमुक्ते वचने ब्रह्माणं विष्णुरब्रवीत् । ब्रूहि ब्रूहि महाभाग वरो यस्ते विवक्षितः ।। २५.

अशी वाणी ऐकून, विष्णूने ब्रह्माला म्हटलं: 'बोल, बोल, हे महाभागा, तुला कोणता वर हवा आहे?'

प्रजाकामोऽस्म्यहं विष्णो पुत्रमिच्छामि धूर्वहम्। ततः स भगवान् ब्रह्मा वेरप्सुः पुत्रलिप्सया ।। २५.

मला संतती हवी आहे, हे विष्णू, मला एक दृढ पुत्र हवा आहे; मग तो भगवंत ब्रह्मा, पुत्राच्या इच्छेने असे बोलला.

अथ विष्णुरुवाचेदं प्रजाकामं प्रजापतिम्। वीरमप्रतिमं पुत्रं यत्त्वमिच्छसि धूर्वहम् ।। २५.

मग विष्णूने संततीची इच्छा असलेल्या प्रजापतीला म्हटलं: 'जो वीर आणि अद्वितीय पुत्र तुला हवा आहे, जो नेहमी स्थिर राहील—'

पुत्रत्वेनाभियुङ्क्ष्व त्वं देवदेवं महेश्वरम्। सतस्य वाक्यं संपूज्य केशवस्य पितामहः ।। २५.

तू देवांचा देव महेश्वर यांना पुत्र म्हणून माग, केशवाच्या वचनाचा सन्मान करून पितामहाने तसंच केलं.

ईशानं वरदं रुद्रमभिवाद्य कृताञ्जलिः । उवाच पुत्रकामस्तु वाक्यानि सह विष्णुना ।। २५.

पुत्राची इच्छा असलेल्या ब्रह्मदेवाने, हात जोडून, वर देणाऱ्या ईशान, रुद्र यांना विष्णूसह वंदन करून ही वचने सांगितली.

यदि मे भगवान् प्रीतः पुत्रकामस्य नित्यशः। पुत्रो मे भव विश्वात्मन् स्वतुल्यो वापि धूर्व्वहः। नान्यं वरमहं वव्रे प्रीते त्वयि महेश्वर ।। २५.

देवा, मी नेहमी पुत्राची इच्छा धरतो, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर, विश्वात्मना, माझ्या घरी तुझ्यासारखा किंवा तुझ्या समान पुत्र जन्माला येऊ दे. महेश्वरा, तुझ्या कृपेने मला दुसरा काहीही वर नको.

तस्य तां प्रार्थनां श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा। निष्कल्मषममायञ्च बाढमित्यब्रवीद्वचः ।। २५.

त्याची ती प्रार्थना ऐकून, भगाने डोळा फोडणाऱ्या त्या प्रभूने अगदी निर्मळ आणि कपटरहित मनाने, 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले.

यदा कार्यसमारम्भे कस्मिंश्चित्तव सुव्रत। अनिष्णत्तौ च कार्यस्य क्रोधस्त्वां समुपेष्यति। आत्मैकादश ये रुद्रा विहिताः प्राण हेतवः ।। २५.

सुव्रता, जेव्हा कधी कुठल्याही कार्याच्या आरंभात, ते काम अपूर्ण राहिल्यामुळे तुझ्या मनात राग येईल, तेव्हा जीवनाचे कारण असलेले एकादश रुद्र तुझ्यात प्रकट होतील.

सोऽहमेकादशात्मा वै शूलहस्तः सहानुगः। ऋषिर्म्मित्रो महात्मा वै ललाटाद्भविता तदा ।। २५.

मीच तो एकादश रूपाचा, त्रिशूलधारी, माझ्या अनुयायांसह असलेला आहे. त्या वेळी ऋषी मित्र नावाचा महात्मा माझ्या कपाळातून जन्माला येईल.

प्रसादमतुलं कृत्वा ब्रह्मणस्तादृशं पुरा। विष्णुं पुनरुवाचेदं ददामि च वरन्तव ।। २५.

पूर्वी ब्रह्माला अतुल कृपा दिल्यावर, त्याने पुन्हा विष्णूला असे सांगितले, 'मी तुला हा वर देतो.'

स होवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः। सर्व्वमेतत् कृतं देव परितुष्टोऽसि मे यदि। त्वयि मे सुप्रतिष्ठाऽस्तु भक्तिरम्बुदवाहन ।। २५.

म्हणून महाभाग विष्णूने भवाला उत्तर दिले, 'हे देवा, हे सर्व तुझ्या कृपेने पूर्ण झाले आहे. जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर, समुद्रवाहना, माझी तुझ्यावरची भक्ती सदैव दृढ राहू दे.'

एवमुक्तस्ततो देवस्तमभाषत केशवम्। विष्णो श्रृणु यथा देव प्रीतोऽहन्तव शाश्वत ।। २५.

असे ऐकून, त्या देवाने केशवाला म्हटले, 'विष्णू, ऐक, मी तुझ्यावर कसा नेहमीसाठी प्रसन्न आहे ते सांगतो.'

प्रकाशञ्चाप्रकाशञ्च जङ्गमं स्थावरञ्च यत् । विश्वरूपमिदं सर्व्वं रुद्रनारायणात्मकम् ।। २५.

जे काही प्रकट आणि अप्रकट आहे, जंगम आणि स्थावर आहे, हे सर्व विश्वरूप रुद्र आणि नारायण यांच्या स्वरूपात आहे.

अहमग्निर्भवान् सोमो भवान् रात्रिरहं दिनम्। भवानृतमहं सत्यं भवान् क्रतुरहं फलम् ।। २५.

मी अग्नी आहे, तू सोम आहेस; तू रात्र आहेस, मी दिवस आहे; तू सत्य आहेस, मी वास्तव आहे; तू यज्ञ आहेस, मी त्याचे फळ आहे.

भवान् ज्ञानमहं ज्ञेयं यज्जपित्वा सदा जनाः । मां विशन्ति त्वयि प्रीते जनाः सुकृतकारिणः। आवाभ्यां सहिता चैव गतिर्नान्या युगक्षये ।। २५.

तू ज्ञान आहेस, मी जाणण्यासारखा आहे; जे लोक नेहमी पूजा करतात, ते मला प्राप्त होतात. जेव्हा तू प्रसन्न असतोस, तेव्हा पुण्यवान लोक माझ्यात विलीन होतात; आपण दोघे मिळूनच अंतिम मार्ग आहोत, युगाच्या शेवटी दुसरा मार्ग नाही.

आत्मानं प्रकृतिं विद्धि मां विद्धि पुरुषं शिवम्। भवानर्द्धशरीरं मे त्वहन्तव यथैव च ।। २५.

तू स्वतःला प्रकृती समज, आणि मला शिव, पुरुष म्हणून ओळख. तू माझ्या शरीराचा अर्धा भाग आहेस, जसा मी तुझ्या शरीराचा आहे.

वामपार्श्वमहम्मह्यं श्यामं श्रीवत्सलक्षणम् । त्वञ्च वामेतरं पार्श्वं त्वहं वै नीललोहितः ।। २५.

मी डाव्या बाजूला आहे, काळसर आणि श्रीवत्सचिन्ह असलेला; तू उजव्या बाजूला आहेस, आणि मी निळा व लाल आहे.

त्वञ्च मे ह्वदयं विष्णो तव चाहं हृदि स्थितः। भवान् सर्व्वस्य कार्यस्य कर्त्ताहमधिदैवतम् ।। २५.

विष्णू, तू माझे हृदय आहेस आणि मी तुझ्या हृदयात वास करतो. सर्व कार्यांचा कर्ता तू आहेस, आणि मी त्या सर्वांचा अधिदैवत आहे.

तदेहि स्वस्ति ते वत्स गमिष्याम्यम्बुदप्रभ। एवमुक्त्वा गतो विष्णोर्देवोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ।। २५.

म्हणून, वत्सा, तुला शुभेच्छा असो; मी आता निघतो, समुद्रासारखा तेजस्वी. असे म्हणून, ईश्वर विष्णूच्या दृष्टीआड झाला.

ततः सोऽन्तर्हिते देवे संप्रहृष्टस्तदा पुनः। अशेत शयने भूप प्रविश्यान्तर्जले हरिः ।। २५.

तेव्हा, देव अदृश्य झाल्यावर, हरि आनंदाने जलात गेला आणि आपल्या शय्येवर जाऊन विसावला, हे राजन.

तं पद्मं पद्मगर्भाभं पद्माक्षः पद्मसम्भवः। सम्प्रहृष्टमना ब्रह्मा भेजे ब्राह्मं तदासनम् ।। २५.

कमळासारख्या गर्भात जन्मलेला, कमळासारख्या डोळ्यांचा ब्रह्मा, आनंदित मनाने त्या ब्राह्म आसनावर बसला.