वायुपुराणम्

जपो जप्यो महायोगी महादेवो महेश्वरः। पुरेशयो गुहावासी खेचरो रजनीचरः ।। २४.

तोच जप, जपाचा उद्देश, महान योगी, महादेव, महेश्वर, नगरीचा स्वामी, गुहेत वास करणारा, आकाशात संचार करणारा आणि रात्री फिरणारा आहे.

तपोनिधिर्गुहगुरुर्नन्दनो नन्दिवर्द्धनः। हयशीर्षो धराधाता विधाता भूतिवाहनः ।। २४.

तोच तपाचा साठा, गुप्त गुरु, आनंद देणारा, आनंद वाढवणारा, घोड्याचे डोके असणारा, पृथ्वीचा आधार, सृष्टीकर्ता आणि ऐश्वर्याचा वाहक आहे.

बोद्धव्यो बोधनो नेता धूर्वहो दुष्प्रकम्पकः। बृहद्रथो भीमकर्मा बृहत्कीर्तिर्धनञ्जयः ।। २४.

ज्याला जाणले पाहिजे, जागृत करणारा, मार्गदर्शक, ध्रुव धारण करणारा, हलता न येणारा, मोठ्या रथाचा, भीषण कर्म करणारा, मोठ्या कीर्तीचा आणि धन जिंकणारा आहे.

घण्टाप्रियो ध्वजीछत्री पताकाध्वजिनीपतिः। कवची पट्टिशी शङ्खी पाशहस्तः परश्वभृत् ।। २४.

घंटा आवडणारा, ध्वज आणि छत्र धारण करणारा, पताका आणि ध्वजांनी सजलेल्या सैन्यांचा स्वामी, कवचधारी, पट्टिशधारी, शंखधारी, पाशहस्त आणि कुऱ्हाड घेणारा आहे.

अगमस्त्वनघः शूरो देवराजारिमर्दनः। त्वां प्रसाद्य पुराऽस्माभिर्द्विषन्तो निहता युधि ।। २४.

तू अगम्य, निष्पाप, शूर, देवेंद्राच्या शत्रूंचा संहार करणारा आहेस; पूर्वी आम्ही तुझ्या कृपेने युद्धात आमचे शत्रू मारले.

अग्निस्त्वं चार्णवान् सर्वान् पिभन्नैव न तृप्यसे। क्रोधागारः प्रसन्नात्मा कामहा कामदः प्रियः ।। २४.

तूच अग्नी आहेस, सगळ्या समुद्रांचं पाणी प्यायलास तरी तुझी तृष्णा संपत नाही; तू रागाचं घर आहेस, पण तुझं मन नेहमी शांत असतं; तू इच्छा नष्ट करणारा आहेस, पण हव्या त्या इच्छा पूर्ण करणारा आणि सर्वांना प्रिय आहेस.

ब्रह्मण्यो ब्रह्मचारी च गोघ्नस्त्वं शिष्टपूजितः। वेदानामव्ययः कोशस्त्वया यज्ञः प्रकल्पितः ।। २४.

तू ब्रह्माला भक्त आहेस, ब्रह्मचर्य पाळणारा आहेस; गायींचा नाश करणारा असूनही सज्जनांकडून पूजिला जातोस; तू वेदांचं अक्षणय धन आहेस, आणि तुझ्यामुळे यज्ञ घडतो.

हव्यञ्च वेदं वहति वेदोक्तं हव्यवाहनः। प्रीते त्वयि महादेव वयं प्रीता भवामहे ।। २४.

तू वेदांप्रमाणे हवि वाहतोस, वेद आणि हवि दोन्ही उचलतोस, हे हविवाहना; महादेव, तुझ्या कृपेने आम्हालाही आनंद मिळतो.

भवानीशो नादिमान् धामराशिर्ब्रह्मम लोकानान्त्वं कर्त्ता त्वादिसर्गः। साङ्ख्याः प्रकृतिभ्यः परमं त्वां विदित्वा क्षीणध्यानास्ते न मृत्युं विशन्ति ।। २४.

तू भवानीचा स्वामी आहेस, अनादी आहेस, तेजाचा सागर आहेस, ब्रह्म आहेस, सृष्टीचा कर्ता आहेस; जे तुला सगळ्या तत्त्वांपलीकडचं श्रेष्ठ समजतात, त्यांची ध्यानशक्ती संपली की, ते मृत्यूला पार करत नाहीत.

योगेन त्वान्ध्यानिनो नित्ययुक्ताः ज्ञात्वा भोगान् सन्त्यजन्ते पुनस्तान् । येऽन्ये मर्त्त्यास्त्वां प्रपन्ना विशुद्धास्ते कर्मभिर्दिव्यभोगान् भजन्ते ।। २४.

जे नेहमी योगाने ध्यान करतात, ते तुला ओळखून वारंवार भोगांचा त्याग करतात; आणि इतर जे माणसं तुझ्या आश्रयाला येतात, ते आपल्या कर्मांनी शुद्ध होऊन दिव्य सुखांचा अनुभव घेतात.

अप्रमेयस्य तत्त्वस्य यथा विझः स्वशक्तितः। कीर्तितं तव माहात्म्यमपारं परमात्मनः। शिवो नो भव सर्वत्र योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते ।। २४.

जितकी आपल्या शक्तीने मोजता येईल तितकी तुझ्या अफाट स्वरूपाची महती आम्ही गात आलो; हे परमत्मना, तू सर्वत्र शिवच आहेस, आम्हांवर कृपा कर. तुला नमस्कार.

संपिबन्निव तौ दृष्ट्वा मधुपिङ्गायतेक्षणः । प्रहृष्टवदनोऽत्यर्थमभवच्च स्वकीर्त्तनात् ।। २५.

मधासारख्या आणि तांबूस डोळ्यांनी त्या दोघांकडे पाहून, तो अगदी आनंदित झाला, जणू काही त्यांना डोळ्यांनी प्यायल्यासारखा, आणि त्यांच्या स्तुतीमुळे त्याला मोठा आनंद झाला.

उमापतिर्विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः। पिनाकी खण्डपरशुर्भूतप्रान्तस्त्रिलोचनः ।। २५.

उमापती, विरूप डोळ्यांचा, दक्षाच्या यज्ञाचा संहार करणारा, पिनाक धनुष्यधारी, तुटलेल्या कुऱ्हाडीचा धारक, भूतांचा स्वामी, त्रिनेत्री तिथे उभा होता.

ततः स भगवान् देवः श्रुत्वा वाक्यामृतं तयोः। जानन्नपि महाभागः प्रीतपूर्वमथाब्रवीत् ।। २५.

मग तो भगवंत, त्या दोघांचे अमृतासारखे शब्द ऐकून, आधीच सर्व काही जाणून असूनही, मोठ्या प्रेमाने बोलला.

कौ भवन्तौ महात्मानौ परस्परहितैषिणौ। समेतावम्बुजाभाक्षौ तस्मिन् घोरे जलप्लवे ।। २५.

तुम्ही दोघे कोण, हे महात्मा, कमळासारख्या डोळ्यांचे आणि एकमेकांच्या हितासाठी एकत्र आलेले, या भयंकर जलप्रलयात?

तावूचतूर्महात्मानौ सन्निरीक्ष्य परस्परम्। भगवन् किञ्च तथ्येन विज्ञातेन त्वया विभो। कुत्र वा सुखमानन्त्यमिच्छाचारमृते त्वया ।। २५.

ते दोघे महात्मा एकमेकांकडे पाहून म्हणाले: 'भगवंत, तुझ्या खऱ्या ज्ञानाशिवाय, हे प्रभो, तुझ्या इच्छेशिवाय कुठे सुख किंवा अनंतता आहे?'

उवाच भगवान् देवो मधुरश्लक्ष्णया गिरा। भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण वदाम्यहम् ।। २५.

तो भगवंत गोड आणि कोमल शब्दांनी म्हणाला: 'अहो हिरण्यगर्भा, आणि कृष्णा, मी तुम्हा दोघांना सांगतो.'

प्रीतोऽहमनया भक्त्या शाश्वताक्षरयुक्तया। भवन्तौ माननीयौ वै मम ह्यर्हतरावुभौ। युवाभ्यां किं ददाम्यद्य वराणां वरमुत्तमम् ।। २५.

ही शाश्वत आणि अक्षय भक्ती पाहून मी प्रसन्न झालो आहे; तुम्हा दोघे माझ्या पूजेचे खरे पात्र आहात. आज मी तुम्हाला कोणता श्रेष्ठ वर द्यावा?

तेनैवमुक्ते वचने ब्रह्माणं विष्णुरब्रवीत् । ब्रूहि ब्रूहि महाभाग वरो यस्ते विवक्षितः ।। २५.

अशी वाणी ऐकून, विष्णूने ब्रह्माला म्हटलं: 'बोल, बोल, हे महाभागा, तुला कोणता वर हवा आहे?'

प्रजाकामोऽस्म्यहं विष्णो पुत्रमिच्छामि धूर्वहम्। ततः स भगवान् ब्रह्मा वेरप्सुः पुत्रलिप्सया ।। २५.

मला संतती हवी आहे, हे विष्णू, मला एक दृढ पुत्र हवा आहे; मग तो भगवंत ब्रह्मा, पुत्राच्या इच्छेने असे बोलला.

अथ विष्णुरुवाचेदं प्रजाकामं प्रजापतिम्। वीरमप्रतिमं पुत्रं यत्त्वमिच्छसि धूर्वहम् ।। २५.

मग विष्णूने संततीची इच्छा असलेल्या प्रजापतीला म्हटलं: 'जो वीर आणि अद्वितीय पुत्र तुला हवा आहे, जो नेहमी स्थिर राहील—'

पुत्रत्वेनाभियुङ्क्ष्व त्वं देवदेवं महेश्वरम्। सतस्य वाक्यं संपूज्य केशवस्य पितामहः ।। २५.

तू देवांचा देव महेश्वर यांना पुत्र म्हणून माग, केशवाच्या वचनाचा सन्मान करून पितामहाने तसंच केलं.

ईशानं वरदं रुद्रमभिवाद्य कृताञ्जलिः । उवाच पुत्रकामस्तु वाक्यानि सह विष्णुना ।। २५.

पुत्राची इच्छा असलेल्या ब्रह्मदेवाने, हात जोडून, वर देणाऱ्या ईशान, रुद्र यांना विष्णूसह वंदन करून ही वचने सांगितली.

यदि मे भगवान् प्रीतः पुत्रकामस्य नित्यशः। पुत्रो मे भव विश्वात्मन् स्वतुल्यो वापि धूर्व्वहः। नान्यं वरमहं वव्रे प्रीते त्वयि महेश्वर ।। २५.

देवा, मी नेहमी पुत्राची इच्छा धरतो, जर तुम्ही माझ्यावर प्रसन्न असाल तर, विश्वात्मना, माझ्या घरी तुझ्यासारखा किंवा तुझ्या समान पुत्र जन्माला येऊ दे. महेश्वरा, तुझ्या कृपेने मला दुसरा काहीही वर नको.

तस्य तां प्रार्थनां श्रुत्वा भगवान् भगनेत्रहा। निष्कल्मषममायञ्च बाढमित्यब्रवीद्वचः ।। २५.

त्याची ती प्रार्थना ऐकून, भगाने डोळा फोडणाऱ्या त्या प्रभूने अगदी निर्मळ आणि कपटरहित मनाने, 'तसेच होईल' असे उत्तर दिले.

यदा कार्यसमारम्भे कस्मिंश्चित्तव सुव्रत। अनिष्णत्तौ च कार्यस्य क्रोधस्त्वां समुपेष्यति। आत्मैकादश ये रुद्रा विहिताः प्राण हेतवः ।। २५.

सुव्रता, जेव्हा कधी कुठल्याही कार्याच्या आरंभात, ते काम अपूर्ण राहिल्यामुळे तुझ्या मनात राग येईल, तेव्हा जीवनाचे कारण असलेले एकादश रुद्र तुझ्यात प्रकट होतील.

सोऽहमेकादशात्मा वै शूलहस्तः सहानुगः। ऋषिर्म्मित्रो महात्मा वै ललाटाद्भविता तदा ।। २५.

मीच तो एकादश रूपाचा, त्रिशूलधारी, माझ्या अनुयायांसह असलेला आहे. त्या वेळी ऋषी मित्र नावाचा महात्मा माझ्या कपाळातून जन्माला येईल.

प्रसादमतुलं कृत्वा ब्रह्मणस्तादृशं पुरा। विष्णुं पुनरुवाचेदं ददामि च वरन्तव ।। २५.

पूर्वी ब्रह्माला अतुल कृपा दिल्यावर, त्याने पुन्हा विष्णूला असे सांगितले, 'मी तुला हा वर देतो.'

स होवाच महाभागो विष्णुर्भवमिदं वचः। सर्व्वमेतत् कृतं देव परितुष्टोऽसि मे यदि। त्वयि मे सुप्रतिष्ठाऽस्तु भक्तिरम्बुदवाहन ।। २५.

म्हणून महाभाग विष्णूने भवाला उत्तर दिले, 'हे देवा, हे सर्व तुझ्या कृपेने पूर्ण झाले आहे. जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील तर, समुद्रवाहना, माझी तुझ्यावरची भक्ती सदैव दृढ राहू दे.'