वायुपुराणम्

चलते क्रीडते चैव लम्बोदरशरीरिणे। नमः कृताय कम्पाय मुण्डाय विकराय च ।। २४.

सतत हलणारा, खेळणारा, मोठ्या पोटाचा, कार्यसिद्ध, थरथरणारा, मुंडित, विकृत शरीर असणारा तुला नमस्कार.

नम उन्मत्तवेषाय किङ्किणीकाय वै नमः। नमो विकृतवेषाय क्रूरोग्रामर्षणाय च ।। २४.

वेड्यासारखा वेश असणारा, किंकिणी घातलेला, विचित्र रूप असणारा, क्रूर आणि भयंकर असणाऱ्या तुला नमस्कार.

अप्रमेयाय दीप्ताय दीप्तये निर्गुणाय च। नमः प्रियाय वादाय मुद्रामणिधराय च ।। २४.

मोजता न येणारा, तेजस्वी, तेजाचा स्रोत, गुणांपासून दूर असणारा, प्रिय, वाद करणारा, मुद्रांचा आणि रत्नांचा धारक अशा तुला नमस्कार.

नमस्तोकाय तनवे गुणैरप्रतिमाय च। नमो गणाय गुह्याय अगम्यागमनाय च ।। २४.

लहान, सडपातळ, गुणांनी बरोबरी नसलेला, गणांचा स्वामी, गुप्त, कुणालाही न गाठता येणाऱ्या स्थळी जाणारा आणि येणारा तुला नमस्कार.

लोक धात्री त्वियं भूमिः पादौ सज्जनसेवितौ। सर्व्वेषां सिद्धयोगानामधिष्ठानन्तवोदरम् ।। २४.

तूच जगाचा आधार असलेली पृथ्वी आहेस; तुझे पाय सज्जनांच्या सेवेत आहेत; सर्व सिद्ध योग्यांसाठी तूच पाया आणि अनंत विस्तार आहेस.

मध्येऽन्तरिक्षं विस्तीर्णन्तारागणविभूषितम्। तारापथ इवा भाति श्रीमान् हारस्तवोरसि ।। २४.

मधोमध विशाल आकाश पसरले आहे, ताऱ्यांच्या समूहांनी सुशोभित आहे; ते ताऱ्यांच्या मार्गासारखे तुझ्या छातीवरच्या सुंदर हारासारखे चमकत आहे.

दिशो दश भुजास्ते वै केयूराङ्गदभूषिताः। विस्तीर्णपरिणाहश्च नीलाम्बुदचयोपमः ।। २४.

दहा दिशा म्हणजे तुझे दहा हात आहेत, जे कंकण आणि बांगड्यांनी सजलेले आहेत; त्यांचा विस्तार गडद मेघांच्या राशीसारखा आहे.

कण्ठस्ते शोभते श्रीमान् हेमसूत्रविभूषितः । दंष्ट्राकरालदुर्द्धर्षमनौपम्यं मुखं तव ।। २४.

तुझा गळा सोन्याच्या दोऱ्याने सुशोभित आणि तेजस्वी आहे; तुझे तोंड, मोठ्या दातांनी भयावह, कोणालाही जिंकता न येणारे आणि अद्वितीय आहे.

पझमालाकृतोष्णीषं शीर्षण्यं शोभते कथम्। दीप्तिः सूर्ये वपुश्चन्द्रे स्थैर्ये भूर्ह्यनिलो बले ।। २४.

कपालांच्या माळेचा मुकुट घातलेले तुझे डोके किती शोभिवंत आहे! तुझ्या तेजात सूर्य आहे, रूपात चंद्र आहे, स्थैर्यात पृथ्वी आहे, आणि बळात वायू आहे.

तैक्ष्ण्यमग्नौ प्रभा चन्द्रे खे शब्दः शैत्यमप्सु च। अक्षरोत्तमनिष्पन्दान् गुणानेतान्विदुर्बुधाः ।। २४.

अग्नीत धार, चंद्रात प्रभा, आकाशात ध्वनी, पाण्यात शीतलता — हे सर्व गुण ज्ञानी लोक सर्वोच्च, अचल आणि अविनाशी मानतात.

जपो जप्यो महायोगी महादेवो महेश्वरः। पुरेशयो गुहावासी खेचरो रजनीचरः ।। २४.

तोच जप, जपाचा उद्देश, महान योगी, महादेव, महेश्वर, नगरीचा स्वामी, गुहेत वास करणारा, आकाशात संचार करणारा आणि रात्री फिरणारा आहे.

तपोनिधिर्गुहगुरुर्नन्दनो नन्दिवर्द्धनः। हयशीर्षो धराधाता विधाता भूतिवाहनः ।। २४.

तोच तपाचा साठा, गुप्त गुरु, आनंद देणारा, आनंद वाढवणारा, घोड्याचे डोके असणारा, पृथ्वीचा आधार, सृष्टीकर्ता आणि ऐश्वर्याचा वाहक आहे.

बोद्धव्यो बोधनो नेता धूर्वहो दुष्प्रकम्पकः। बृहद्रथो भीमकर्मा बृहत्कीर्तिर्धनञ्जयः ।। २४.

ज्याला जाणले पाहिजे, जागृत करणारा, मार्गदर्शक, ध्रुव धारण करणारा, हलता न येणारा, मोठ्या रथाचा, भीषण कर्म करणारा, मोठ्या कीर्तीचा आणि धन जिंकणारा आहे.

घण्टाप्रियो ध्वजीछत्री पताकाध्वजिनीपतिः। कवची पट्टिशी शङ्खी पाशहस्तः परश्वभृत् ।। २४.

घंटा आवडणारा, ध्वज आणि छत्र धारण करणारा, पताका आणि ध्वजांनी सजलेल्या सैन्यांचा स्वामी, कवचधारी, पट्टिशधारी, शंखधारी, पाशहस्त आणि कुऱ्हाड घेणारा आहे.

अगमस्त्वनघः शूरो देवराजारिमर्दनः। त्वां प्रसाद्य पुराऽस्माभिर्द्विषन्तो निहता युधि ।। २४.

तू अगम्य, निष्पाप, शूर, देवेंद्राच्या शत्रूंचा संहार करणारा आहेस; पूर्वी आम्ही तुझ्या कृपेने युद्धात आमचे शत्रू मारले.

अग्निस्त्वं चार्णवान् सर्वान् पिभन्नैव न तृप्यसे। क्रोधागारः प्रसन्नात्मा कामहा कामदः प्रियः ।। २४.

तूच अग्नी आहेस, सगळ्या समुद्रांचं पाणी प्यायलास तरी तुझी तृष्णा संपत नाही; तू रागाचं घर आहेस, पण तुझं मन नेहमी शांत असतं; तू इच्छा नष्ट करणारा आहेस, पण हव्या त्या इच्छा पूर्ण करणारा आणि सर्वांना प्रिय आहेस.

ब्रह्मण्यो ब्रह्मचारी च गोघ्नस्त्वं शिष्टपूजितः। वेदानामव्ययः कोशस्त्वया यज्ञः प्रकल्पितः ।। २४.

तू ब्रह्माला भक्त आहेस, ब्रह्मचर्य पाळणारा आहेस; गायींचा नाश करणारा असूनही सज्जनांकडून पूजिला जातोस; तू वेदांचं अक्षणय धन आहेस, आणि तुझ्यामुळे यज्ञ घडतो.

हव्यञ्च वेदं वहति वेदोक्तं हव्यवाहनः। प्रीते त्वयि महादेव वयं प्रीता भवामहे ।। २४.

तू वेदांप्रमाणे हवि वाहतोस, वेद आणि हवि दोन्ही उचलतोस, हे हविवाहना; महादेव, तुझ्या कृपेने आम्हालाही आनंद मिळतो.

भवानीशो नादिमान् धामराशिर्ब्रह्मम लोकानान्त्वं कर्त्ता त्वादिसर्गः। साङ्ख्याः प्रकृतिभ्यः परमं त्वां विदित्वा क्षीणध्यानास्ते न मृत्युं विशन्ति ।। २४.

तू भवानीचा स्वामी आहेस, अनादी आहेस, तेजाचा सागर आहेस, ब्रह्म आहेस, सृष्टीचा कर्ता आहेस; जे तुला सगळ्या तत्त्वांपलीकडचं श्रेष्ठ समजतात, त्यांची ध्यानशक्ती संपली की, ते मृत्यूला पार करत नाहीत.

योगेन त्वान्ध्यानिनो नित्ययुक्ताः ज्ञात्वा भोगान् सन्त्यजन्ते पुनस्तान् । येऽन्ये मर्त्त्यास्त्वां प्रपन्ना विशुद्धास्ते कर्मभिर्दिव्यभोगान् भजन्ते ।। २४.

जे नेहमी योगाने ध्यान करतात, ते तुला ओळखून वारंवार भोगांचा त्याग करतात; आणि इतर जे माणसं तुझ्या आश्रयाला येतात, ते आपल्या कर्मांनी शुद्ध होऊन दिव्य सुखांचा अनुभव घेतात.

अप्रमेयस्य तत्त्वस्य यथा विझः स्वशक्तितः। कीर्तितं तव माहात्म्यमपारं परमात्मनः। शिवो नो भव सर्वत्र योऽसि सोऽसि नमोऽस्तु ते ।। २४.

जितकी आपल्या शक्तीने मोजता येईल तितकी तुझ्या अफाट स्वरूपाची महती आम्ही गात आलो; हे परमत्मना, तू सर्वत्र शिवच आहेस, आम्हांवर कृपा कर. तुला नमस्कार.

संपिबन्निव तौ दृष्ट्वा मधुपिङ्गायतेक्षणः । प्रहृष्टवदनोऽत्यर्थमभवच्च स्वकीर्त्तनात् ।। २५.

मधासारख्या आणि तांबूस डोळ्यांनी त्या दोघांकडे पाहून, तो अगदी आनंदित झाला, जणू काही त्यांना डोळ्यांनी प्यायल्यासारखा, आणि त्यांच्या स्तुतीमुळे त्याला मोठा आनंद झाला.

उमापतिर्विरूपाक्षो दक्षयज्ञविनाशनः। पिनाकी खण्डपरशुर्भूतप्रान्तस्त्रिलोचनः ।। २५.

उमापती, विरूप डोळ्यांचा, दक्षाच्या यज्ञाचा संहार करणारा, पिनाक धनुष्यधारी, तुटलेल्या कुऱ्हाडीचा धारक, भूतांचा स्वामी, त्रिनेत्री तिथे उभा होता.

ततः स भगवान् देवः श्रुत्वा वाक्यामृतं तयोः। जानन्नपि महाभागः प्रीतपूर्वमथाब्रवीत् ।। २५.

मग तो भगवंत, त्या दोघांचे अमृतासारखे शब्द ऐकून, आधीच सर्व काही जाणून असूनही, मोठ्या प्रेमाने बोलला.

कौ भवन्तौ महात्मानौ परस्परहितैषिणौ। समेतावम्बुजाभाक्षौ तस्मिन् घोरे जलप्लवे ।। २५.

तुम्ही दोघे कोण, हे महात्मा, कमळासारख्या डोळ्यांचे आणि एकमेकांच्या हितासाठी एकत्र आलेले, या भयंकर जलप्रलयात?

तावूचतूर्महात्मानौ सन्निरीक्ष्य परस्परम्। भगवन् किञ्च तथ्येन विज्ञातेन त्वया विभो। कुत्र वा सुखमानन्त्यमिच्छाचारमृते त्वया ।। २५.

ते दोघे महात्मा एकमेकांकडे पाहून म्हणाले: 'भगवंत, तुझ्या खऱ्या ज्ञानाशिवाय, हे प्रभो, तुझ्या इच्छेशिवाय कुठे सुख किंवा अनंतता आहे?'

उवाच भगवान् देवो मधुरश्लक्ष्णया गिरा। भो भो हिरण्यगर्भ त्वां त्वां च कृष्ण वदाम्यहम् ।। २५.

तो भगवंत गोड आणि कोमल शब्दांनी म्हणाला: 'अहो हिरण्यगर्भा, आणि कृष्णा, मी तुम्हा दोघांना सांगतो.'

प्रीतोऽहमनया भक्त्या शाश्वताक्षरयुक्तया। भवन्तौ माननीयौ वै मम ह्यर्हतरावुभौ। युवाभ्यां किं ददाम्यद्य वराणां वरमुत्तमम् ।। २५.

ही शाश्वत आणि अक्षय भक्ती पाहून मी प्रसन्न झालो आहे; तुम्हा दोघे माझ्या पूजेचे खरे पात्र आहात. आज मी तुम्हाला कोणता श्रेष्ठ वर द्यावा?

तेनैवमुक्ते वचने ब्रह्माणं विष्णुरब्रवीत् । ब्रूहि ब्रूहि महाभाग वरो यस्ते विवक्षितः ।। २५.

अशी वाणी ऐकून, विष्णूने ब्रह्माला म्हटलं: 'बोल, बोल, हे महाभागा, तुला कोणता वर हवा आहे?'