वायुपुराणम्

कपालमेकं द्यौर्जज्ञे कपालमपरं क्षितिः। उल्वन्तस्य महोत्सेधं योऽसौ कनकपर्वतः ।। २४.

एक कवच आकाश झालं, दुसरं पृथ्वी बनलं; आणि त्या मधून मोठा सोन्याचा पर्वत उभा राहिला.

ततस्तस्मात् प्रबुद्धात्मा देवो देववरः प्रभुः । हिरण्यगर्भो भगवानहं जज्ञे चतुर्भुजः ।। २४.

मग त्यातून जागृत आत्मा, देवांचा श्रेष्ठ देव, चार हात असलेला हिरण्यगर्भ, मीच जन्माला आलो.

ततो वर्षसहस्रान्ते वायुना तद्द्विधाकृतम्। अतारार्केन्दुनक्षत्रं शून्यं लोकमवेक्ष्य च। कोऽयमत्रे त्यभिध्याते कुमारास्तेऽभवंस्तदा ।। २४.

पुन्हा हजार वर्षांनी वायूनं ते अंड दोन भाग केलं; तारे, सूर्य, चंद्र नसलेला रिकामा जग पाहून, 'इथे कोण आहे?' असं मी विचारलं, आणि त्याच क्षणी तुम्ही कुमार जन्माला आलात.

प्रियदर्शनास्सुतनवो येऽतीताः पूर्वजास्तव। भूयो वर्षसहस्रान्ते तत एवात्मजास्तव। भुवनानलसङ्काशाः पझपत्रायतेक्षणाः ।। २४.

तुमचे जे पूर्वीचे सुंदर पुत्र होते, ते पुन्हा हजार वर्षांनी जन्मले, जगाच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या मोठ्या डोळ्यांचे.

श्रीमान् सनत्कुमारस्तु ऋभुश्चैवोर्द्ध्वरेतसौ । सनातनश्च सनकस्तथैव च सनन्दनः। उत्पन्नाः समकालं ते बुद्धयाऽतीन्द्रियदर्शनाः ।। २४.

श्रीमंत सनत्कुमार, ऋभू हे दोघेही उन्नत व्रती, तसेच सनातन, सनक आणि सनंदन—हे सर्व एकाच वेळी जन्मले, बुद्धिमान आणि इंद्रियांच्या पलीकडचं ज्ञान असलेले.

उत्पन्नाः प्रतिघात्मानो जगदुश्च तदैव हि। नारप्स्यन्ते च कर्माणि तापत्रयविवर्जिताः ।। २४.

ते तेजस्वी देह घेऊन जन्मले, आणि जगही त्याच वेळी निर्माण झालं; त्यांना कर्म बांधत नाही आणि ते त्रिविध दुःखांपासून मुक्त आहेत.

अस्य सौम्यं बहुक्लेशं जराशोकसमन्वितम्। जीवितं मरणं चैव संभवञ्च पुनः पुनः ।। २४.

हे जीवन अनेक यातनांनी भरलेलं आहे, त्यात वार्धक्य आणि दुःख आहे; जन्म, मृत्यू आणि पुन्हा जन्म वारंवार घडतो.

स्वप्रभूतं पुनः स्वर्गे दुःखानि नरकांस्तथा। विदित्वा चागमं सर्वमवश्यं भवितव्यताम् ।। २४.

स्वर्गातील अनेक दुःखं आणि नरकातील यातना जाणून, सर्व येणं-जाण्याचा क्रम अपरिहार्य आहे हे समजून, मनुष्याला जे घडणार आहे ते स्वीकारावं लागतं.

ऋभुं सनत्कुमारञ्च दृष्ट्वा तव वशे स्थितौ। त्रयस्तु त्रीन् गुणान् हित्वा आत्मजाः सनकादयः। वैवर्त्तेन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौजसः ।। २४.

ऋभू आणि सनत्कुमार तुझ्या अधीन असताना, तुझे तीन पुत्र—सनक वगैरे—तीन गुण सोडून, वैवर्त ज्ञानाने विरक्त आणि तेजस्वी झाले.

ततस्तेष्वपवृत्तेषु सनकादिषु वै त्रिषु। भविष्यसि विमूढस्तु मायया शङ्करस्य तु ।। २४.

मग जेव्हा हे तीन—सनकादी—निवृत्त झाले, तेव्हा शंकराच्या मायेमुळे तू भ्रमित होशील.

एवं कल्पे तु वैकल्पे संज्ञा नस्यति तेऽनघ। कल्पशेषाणि भूतानि सूक्ष्माणि पार्थिवानि च ।। २४.

अशा रीतीने कल्पाच्या शेवटी, प्रलयात, तुझी ओळख नाहीशी होते; उरलेली सूक्ष्म आणि भौतिक जीवसृष्टी टिकून राहते.

सा चैषा ह्यैश्वरी माया जगतः समुदाहृता। स एष पर्वतो मेरु र्देवलोक उदाहृतः ।। २४.

हीच ती दैवी माया आहे, जिला जगाचा उगम मानला जातो; हा पर्वत म्हणजे मेरू, जो देवांचा लोक म्हणून ओळखला जातो.

तवैवेदं हि माहात्म्यं दृष्ट्वा चात्मानमात्मना । ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वा मामम्बुजेक्षणम् ।। २४.

हेच तुझं मोठेपण आहे; स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःला पाहून, प्रभूचं अस्तित्व जाणून, आणि मला, कमळासारख्या डोळ्यांच्या मला, ओळख.

महादेवं महायोगं भूतानां वरदं प्रभुम्। प्रणवात्मानमासाद्य नमस्कृत्या जगद्गुरुम्। त्वाञ्च माञ्चैव संक्रुद्धो निःश्वासान्निर्द्दहेदयम् ।। २४.

महादेव, महान योगी, सर्व जीवांना वर देणारा, प्रणवस्वरूप, जगाचा गुरु यांना नमस्कार करून, जर ते रागावले, तर त्यांच्या श्वासाने तुला आणि मलाही ते सहज जाळून टाकू शकतात.

एवं ज्ञात्वा महायोगं अभ्युत्तिष्ठन् महाबलः। अहं त्वामग्रतः कृत्वा स्तोष्येऽहमनलप्रभम् ।। २४.

अशा या महान योग्याचे खरे स्वरूप ओळखून, तो बलवान उठला आणि तुला माझ्या पुढे ठेवून, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या त्या प्रभूचे मी स्तुती करीन.

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततः स गरुडध्वजः। अतीतैश्च भविष्यैश्च वर्त्तमानैस्तथैव च। नामभिश्छान्दसैश्चैव इदं स्तोत्रमुदीरयत् ।। २४.

ब्रह्मदेवाला पुढे ठेवून, गरुडध्वज असलेल्या त्या व्यक्तीने, भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील नावांनी, तसेच वेदांच्या छंदांनी, हे स्तोत्र म्हटले.

नमस्तुभ्यं भगवते सुव्रतेऽनन्ततेजसे। नमः क्षेत्राधिपतये बीजिने शूलिने नमः ।। २४.

शुभ व्रत असलेल्या, अनंत तेज असलेल्या, क्षेत्राचे अधिपती, बीजधारी, शूलधारी भगवंत, तुम्हाला नमस्कार.

अमेढ्रायोर्द्ध्वमेढ्राय नमो वैकुण्ठरेतसे । नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय अपूर्वप्रथमाय च ।। २४.

ज्यांना जननेंद्रिय नाही, ज्यांचे जननेंद्रिय उर्ध्व आहे, वैकुंठाच्या बीजस्वरूपाला, ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ, अद्वितीय व पहिल्या असलेल्या तुम्हाला नमस्कार.

नमो हव्याय पूज्याय सद्यो जाताय वै नमः । गह्वराय धनेशाय हैमचीराम्बराय च ।। २४.

होमाला पात्र, पूज्य, त्वरित जन्म घेणाऱ्या, गुहेत वास करणाऱ्या, धनाच्या अधिपती, सोन्याचे वस्त्र परिधान करणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार.

नमस्ते ह्यस्मदादीनां भूतानां प्रभवाय च। वेदकर्म्मावदानानां द्रव्याणां प्रभवे नमः ।। २४.

आम्हा सर्वांचा आणि सर्व जीवांचा मूळ असलेल्या, वेदकर्म, दान आणि द्रव्यांचे अधिपती असलेल्या तुम्हाला नमस्कार.

नमो योग्स्य प्रभवे सांख्यस्य प्रभवे नमः । नमो ध्रुवनिशीथानामृषीणां पतये नमः ।। २४.

योगाचे अधिपती, सांख्याचे अधिपती, स्थिर, रात्र आणि ऋषींचे स्वामी असलेल्या तुम्हाला नमस्कार.

विद्युदशनिमेघानां गर्ज्जितप्रभवे नमः। उदधीनाञ्च प्रभवे द्वीपानां प्रभवे नमः ।। २४.

विजेचे, मेघांचे आणि गडगडाटाचे अधिपती, समुद्रांचे आणि बेटांचे स्वामी तुम्हाला नमस्कार.

अद्रीणां प्रभवे चैव वर्षाणां प्रभवे नमः। नमो नदानां प्रभवे नदीनां प्रभवे नमः ।। २४.

पर्वतांचे आणि पावसांचे अधिपती, नद्यांचे आणि प्रवाहांचे स्वामी तुम्हाला नमस्कार.

नमश्चौषधिप्रभवे वृक्षाणां प्रभवे नमः। धर्म्माध्यक्षाय धर्म्माय स्थितीनां प्रभवे नमः ।। २४.

औषधी आणि वृक्षांचे अधिपती, धर्माचे रक्षण करणारे, धर्मस्वरूप आणि स्थितीचे अधिपती तुम्हाला नमस्कार.

नमो रसानां प्रभवे रत्नानां प्रभवे नमः । नमः क्षणानां प्रभवे कलानां प्रभवे नमः ।। २४.

रसांचे आणि रत्नांचे अधिपती, क्षणांचे आणि कलांचे स्वामी तुम्हाला नमस्कार.

निमेषप्रभवे चैव काष्ठानां प्रभवे नमः । अहोरात्रार्द्धमासानां मासानां प्रभवे नमः ।। २४.

डोळ्यांच्या पापण्यांच्या हलण्याच्या वेळेचे आणि काळाच्या एककांचे अधिपती, दिवस-रात्र, पंधरवडा आणि महिन्यांचे स्वामी तुम्हाला नमस्कार.

नम ऋतुनां प्रभवे संख्यायाः प्रभवे नमः। प्रभवे च परार्द्धस्य परस्य प्रभवे नमः ।। २४.

ऋतूंचे आणि संख्येचे अधिपती, परार्ध आणि सर्वश्रेष्ठ काळाचे स्वामी तुम्हाला नमस्कार.

नमः पुराणप्रभवे युगस्य प्रभवे नमः। चतुर्विधस्य सर्गस्य प्रभवेऽनन्तचक्षुषे ।। २४.

पुराणांचे आणि युगांचे अधिपती, चार प्रकारच्या सृष्टीचे आणि अनंत दृष्टी असलेल्या तुम्हाला नमस्कार.

कल्पोदये निबद्धानां वार्त्तानां प्रभवे नमः। नमो विश्वस्य प्रभवे ब्रह्मदिप्रभवे नमः ।। २४.

कल्पाच्या आरंभी ठरलेल्या घटनांचे अधिपती, विश्वाचे आणि ब्रह्मादि सर्वांचे स्वामी तुम्हाला नमस्कार.