वायुपुराणम्

जीवः खल्वेष जीवानां ज्योतिरेकं प्रकाशते। बालक्रीडनकैर्द्देवः क्रीडतो शङ्करः स्वयम् ।। २४.

तोच सर्व जीवांमध्ये आत्मा आहे, एकमेव तेज आहे जे प्रकाशते. देव शंकर स्वतः बालकासारखे खेळणी घेऊन खेळतो.

प्रधानमव्ययं ज्योतिरव्यक्तं प्रकृतिस्तमः। अस्य चैतानि नामानि नित्यं प्रसवधर्मिणः। यः कः स इति दुःखार्त्तैर्मृग्यते यतिभिः शिवः ।। २४.

अविनाशी मूळतत्त्व, तेज, अव्यक्त, आदिप्रकृती, अंधार—ही त्याचीच नावे, नेहमी सृष्टी करणारी. 'तो कोण?' असे ज्यांना दुःख आहे अशा यतींनी शोधलेला तोच शिव आहे.

एष बीजी भवान् बीजमहं योनिः सनातनः। एवमुक्रोऽथ विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमभाषत ।। २४.

'तो बीज आहे, मी बीज आहे, तू सनातन योनिस्वरूप आहेस.' असे म्हणून, विश्वाचा आत्मा ब्रह्मा विष्णूला म्हणाला.

भवान्योनिरहं बीजं कथं बीजी महेश्वरः । एतन्मे सूक्ष्ममव्यक्तं संशयं छेत्तुमर्हसि ।। २४.

'तू योनी, मी बीज—मग महेश्वर बीजधारी कसा? हे सूक्ष्म, अव्यक्त शंका तू माझ्यासाठी दूर करावी.'

ज्ञात्वा चैवं समुत्पत्तिं ब्रह्मणा लोकतन्त्रिणा। इदं परमसादृश्यं प्रश्रमभ्यवदद्धरिः ।। २४.

ब्रह्मदेव, सृष्टीचे कर्ता, याने अशी उत्पत्ती जाणून, हरिने मोठ्या प्रयत्नाने हे परम साम्य सांगितले.

अस्मान्महत्तरं गुह्यं भूतमव्यन्न विद्यते। महतः परमं धाम शिवमध्यात्मिनां पदम् ।। २४.

आम्हांपेक्षा मोठं किंवा गुप्त असं काहीच नाही. महानांचं सर्वोच्च स्थान, आत्मज्ञान साधणाऱ्यांचं पवित्र ध्येय हेच आहे.

द्वैधीभावेन चात्मानं प्रविष्टस्तु व्यवस्थितः। निष्कलः सूक्ष्ममव्यक्तः सकलश्च महेश्वरः ।। २४.

स्वतःला दोन रूपांत प्रकट करून आत्मा स्थिर आहे—एक म्हणजे अविभाज्य, सूक्ष्म, अप्रकट; आणि दुसरं म्हणजे सर्व रूपांनी युक्त, महादेव.

अस्य मायाविधिज्ञस्य अगम्यगहनस्य च। पुरा लिङ्गं भवद्बीजं प्रथमं त्वादिसर्गिकम् ।। २४.

जो मायेला ओळखतो, जो अगम्य आणि गूढ आहे, त्याचं लिंग, म्हणजे सृष्टीचं पहिलं बीज, सृष्टीच्या आरंभी प्रकट झालं.

मयि योनौ समायुक्तं तद्बीजं कालपर्ययात्‌। हिरण्मयमपारन्तद्योन्यामण्डमजायत ।। २४.

माझ्या गर्भात ते बीज एकत्र आलं आणि योग्य काळानंतर, त्या अनंत गर्भातून सोन्याचं अंड तयार झालं.

शतानि दशवर्षाणामण्डञ्चाप्सु प्रतिष्ठितम्। अन्ते वर्षसहस्रस्य वायुना तद्द्विधा कृतम् ।। २४.

दहा शंभर वर्षं ते अंड पाण्यात स्थिर होतं; हजार वर्षांच्या शेवटी वायूनं ते दोन भाग केलं.

कपालमेकं द्यौर्जज्ञे कपालमपरं क्षितिः। उल्वन्तस्य महोत्सेधं योऽसौ कनकपर्वतः ।। २४.

एक कवच आकाश झालं, दुसरं पृथ्वी बनलं; आणि त्या मधून मोठा सोन्याचा पर्वत उभा राहिला.

ततस्तस्मात् प्रबुद्धात्मा देवो देववरः प्रभुः । हिरण्यगर्भो भगवानहं जज्ञे चतुर्भुजः ।। २४.

मग त्यातून जागृत आत्मा, देवांचा श्रेष्ठ देव, चार हात असलेला हिरण्यगर्भ, मीच जन्माला आलो.

ततो वर्षसहस्रान्ते वायुना तद्द्विधाकृतम्। अतारार्केन्दुनक्षत्रं शून्यं लोकमवेक्ष्य च। कोऽयमत्रे त्यभिध्याते कुमारास्तेऽभवंस्तदा ।। २४.

पुन्हा हजार वर्षांनी वायूनं ते अंड दोन भाग केलं; तारे, सूर्य, चंद्र नसलेला रिकामा जग पाहून, 'इथे कोण आहे?' असं मी विचारलं, आणि त्याच क्षणी तुम्ही कुमार जन्माला आलात.

प्रियदर्शनास्सुतनवो येऽतीताः पूर्वजास्तव। भूयो वर्षसहस्रान्ते तत एवात्मजास्तव। भुवनानलसङ्काशाः पझपत्रायतेक्षणाः ।। २४.

तुमचे जे पूर्वीचे सुंदर पुत्र होते, ते पुन्हा हजार वर्षांनी जन्मले, जगाच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या मोठ्या डोळ्यांचे.

श्रीमान् सनत्कुमारस्तु ऋभुश्चैवोर्द्ध्वरेतसौ । सनातनश्च सनकस्तथैव च सनन्दनः। उत्पन्नाः समकालं ते बुद्धयाऽतीन्द्रियदर्शनाः ।। २४.

श्रीमंत सनत्कुमार, ऋभू हे दोघेही उन्नत व्रती, तसेच सनातन, सनक आणि सनंदन—हे सर्व एकाच वेळी जन्मले, बुद्धिमान आणि इंद्रियांच्या पलीकडचं ज्ञान असलेले.

उत्पन्नाः प्रतिघात्मानो जगदुश्च तदैव हि। नारप्स्यन्ते च कर्माणि तापत्रयविवर्जिताः ।। २४.

ते तेजस्वी देह घेऊन जन्मले, आणि जगही त्याच वेळी निर्माण झालं; त्यांना कर्म बांधत नाही आणि ते त्रिविध दुःखांपासून मुक्त आहेत.

अस्य सौम्यं बहुक्लेशं जराशोकसमन्वितम्। जीवितं मरणं चैव संभवञ्च पुनः पुनः ।। २४.

हे जीवन अनेक यातनांनी भरलेलं आहे, त्यात वार्धक्य आणि दुःख आहे; जन्म, मृत्यू आणि पुन्हा जन्म वारंवार घडतो.

स्वप्रभूतं पुनः स्वर्गे दुःखानि नरकांस्तथा। विदित्वा चागमं सर्वमवश्यं भवितव्यताम् ।। २४.

स्वर्गातील अनेक दुःखं आणि नरकातील यातना जाणून, सर्व येणं-जाण्याचा क्रम अपरिहार्य आहे हे समजून, मनुष्याला जे घडणार आहे ते स्वीकारावं लागतं.

ऋभुं सनत्कुमारञ्च दृष्ट्वा तव वशे स्थितौ। त्रयस्तु त्रीन् गुणान् हित्वा आत्मजाः सनकादयः। वैवर्त्तेन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौजसः ।। २४.

ऋभू आणि सनत्कुमार तुझ्या अधीन असताना, तुझे तीन पुत्र—सनक वगैरे—तीन गुण सोडून, वैवर्त ज्ञानाने विरक्त आणि तेजस्वी झाले.

ततस्तेष्वपवृत्तेषु सनकादिषु वै त्रिषु। भविष्यसि विमूढस्तु मायया शङ्करस्य तु ।। २४.

मग जेव्हा हे तीन—सनकादी—निवृत्त झाले, तेव्हा शंकराच्या मायेमुळे तू भ्रमित होशील.

एवं कल्पे तु वैकल्पे संज्ञा नस्यति तेऽनघ। कल्पशेषाणि भूतानि सूक्ष्माणि पार्थिवानि च ।। २४.

अशा रीतीने कल्पाच्या शेवटी, प्रलयात, तुझी ओळख नाहीशी होते; उरलेली सूक्ष्म आणि भौतिक जीवसृष्टी टिकून राहते.

सा चैषा ह्यैश्वरी माया जगतः समुदाहृता। स एष पर्वतो मेरु र्देवलोक उदाहृतः ।। २४.

हीच ती दैवी माया आहे, जिला जगाचा उगम मानला जातो; हा पर्वत म्हणजे मेरू, जो देवांचा लोक म्हणून ओळखला जातो.

तवैवेदं हि माहात्म्यं दृष्ट्वा चात्मानमात्मना । ज्ञात्वा चेश्वरसद्भावं ज्ञात्वा मामम्बुजेक्षणम् ।। २४.

हेच तुझं मोठेपण आहे; स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःला पाहून, प्रभूचं अस्तित्व जाणून, आणि मला, कमळासारख्या डोळ्यांच्या मला, ओळख.

महादेवं महायोगं भूतानां वरदं प्रभुम्। प्रणवात्मानमासाद्य नमस्कृत्या जगद्गुरुम्। त्वाञ्च माञ्चैव संक्रुद्धो निःश्वासान्निर्द्दहेदयम् ।। २४.

महादेव, महान योगी, सर्व जीवांना वर देणारा, प्रणवस्वरूप, जगाचा गुरु यांना नमस्कार करून, जर ते रागावले, तर त्यांच्या श्वासाने तुला आणि मलाही ते सहज जाळून टाकू शकतात.

एवं ज्ञात्वा महायोगं अभ्युत्तिष्ठन् महाबलः। अहं त्वामग्रतः कृत्वा स्तोष्येऽहमनलप्रभम् ।। २४.

अशा या महान योग्याचे खरे स्वरूप ओळखून, तो बलवान उठला आणि तुला माझ्या पुढे ठेवून, अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असलेल्या त्या प्रभूचे मी स्तुती करीन.

ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा ततः स गरुडध्वजः। अतीतैश्च भविष्यैश्च वर्त्तमानैस्तथैव च। नामभिश्छान्दसैश्चैव इदं स्तोत्रमुदीरयत् ।। २४.

ब्रह्मदेवाला पुढे ठेवून, गरुडध्वज असलेल्या त्या व्यक्तीने, भूतकाळ, भविष्यकाळ आणि वर्तमानकाळातील नावांनी, तसेच वेदांच्या छंदांनी, हे स्तोत्र म्हटले.

नमस्तुभ्यं भगवते सुव्रतेऽनन्ततेजसे। नमः क्षेत्राधिपतये बीजिने शूलिने नमः ।। २४.

शुभ व्रत असलेल्या, अनंत तेज असलेल्या, क्षेत्राचे अधिपती, बीजधारी, शूलधारी भगवंत, तुम्हाला नमस्कार.

अमेढ्रायोर्द्ध्वमेढ्राय नमो वैकुण्ठरेतसे । नमो ज्येष्ठाय श्रेष्ठाय अपूर्वप्रथमाय च ।। २४.

ज्यांना जननेंद्रिय नाही, ज्यांचे जननेंद्रिय उर्ध्व आहे, वैकुंठाच्या बीजस्वरूपाला, ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ, अद्वितीय व पहिल्या असलेल्या तुम्हाला नमस्कार.

नमो हव्याय पूज्याय सद्यो जाताय वै नमः । गह्वराय धनेशाय हैमचीराम्बराय च ।। २४.

होमाला पात्र, पूज्य, त्वरित जन्म घेणाऱ्या, गुहेत वास करणाऱ्या, धनाच्या अधिपती, सोन्याचे वस्त्र परिधान करणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार.