वायुपुराणम्

अप्रमेयो महावक्रो दंष्ट्री व्यस्तशिरो रुहः। दशबाहुस्त्रिशूलाङ्को नयनैर्विश्वतोमुखः ।। २४.

तो मोजता न येणारा, विशाल देहाचा, दात असलेला, विखुरलेल्या डोक्यांचा व केसांचा, दहा हातांचा, त्रिशूळाचे चिन्ह असलेला, अनेक डोळे व सर्व बाजूंना तोंडे असलेला होता.

लोकप्रभुः स्वयं साक्षाद्विकृतो मुञ्जमेखली । मेढ्रेणोर्ध्वेन महता नदमानोऽतिभैरवम् ।। २४.

स्वतः लोकांचा स्वामी, प्रत्यक्ष प्रकट झालेला, मुंजाच्या कमरपट्ट्याने बांधलेला, मोठा लिंग वर उचललेला, अतिशय भयावह गर्जना करणारा होता.

कः खल्वेष पुमान् विष्णो तेजोराशिर्महाद्युतिः। व्याप्य सर्वा दिशो द्याञ्च इत एवाभिवर्त्तते ।। २४.

हे विष्णू, हा तेजाचा समूह, महान तेजस्वी, सर्व दिशांना व आकाश व्यापून, आता इथे येणारा हा पुरुष कोण आहे?

तेनैवमुक्तो भगवान् विष्णुर्ब्रह्माणमब्रवीत्। पद्भ्यान्तलनिपातेन यस्य विक्रमतोऽर्णवे। वेगेन महताकाशे व्यथिताश्च जलाशयाः ।। २४.

असे विचारल्यावर, भगवंत विष्णूने ब्रह्मदेवास सांगितले—'ज्याच्या पावलांच्या स्पर्शाने, तो जेव्हा समुद्रावर पाऊल टाकतो, तेव्हा त्या वेगाने पाण्याचे साठे मोठ्या आकाशात हालचाल करतात.'

छटाभिर्विष्णुतोऽत्यर्थं सिच्यते पझसम्भवः। घ्राणजेन च वातेन कम्पमानं त्वया सह। दोधूयते महापझं स्वच्छन्दं मम नाभिजम् ।। २४.

विष्णूच्या किरणांनी पज्हा पूर्णपणे भिजतो; आणि त्याच्या नाकातून येणाऱ्या वाऱ्याने, तुझ्यासह थरथरणारा, माझ्या नाभीतून जन्मलेला मोठा पज्हा मनमुराद हलतो.

स एष भगवानीशो ह्यनादिश्चान्तकृद्विभुः। भवानहञ्च स्तोत्रेण ह्युपतिष्ठाव गोध्वजम् ।। २४.

तोच हा भगवंत, आदिमहीन, सर्वांचा अंत करणारा, सर्वत्र व्यापणारा आहे. आपण दोघे मिळून, स्तोत्रांनी, वृषध्वज देवाजवळ जाऊया.

ततः क्रुद्धोऽम्बुजाभास्कं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्। न भवान् न्यूनमात्मानं लोकानां योनिमुत्तमम् ।। २४.

मग कमळासारखा तेज असलेला ब्रह्मा रागावून केशवाला म्हणाला—'तू स्वतःला कमी मानत नाहीस, लोकांचा सर्वोच्च उगम आहेस.'

ब्रह्माणं लोककर्त्तारं माञ्च वेत्ति सनातनम्। कोऽयं भोः शङ्करो नाम ह्यावयोर्व्यतिरिच्यते ।। २४.

तो मला, ब्रह्मा, लोकांचा सनातन सर्जक, ओळखतो. मग हा 'शंकर' नावाचा कोण आहे, जो आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे?

तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत। मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः ।। २४.

त्याच्या रागातून आलेले हे शब्द ऐकून विष्णू म्हणाला—'असं बोलू नकोस, कल्याणकारी, त्या महात्म्याची निंदा करू नकोस.'

मायायोगेश्वरो धर्मो दुराधर्षो वरप्रदः। हेतुरस्यात्र जगतः पुराणः पुरुषोऽव्ययः ।। २४.

तो माया आणि योगाचा स्वामी, धर्मस्वरूप, जिंकता न येणारा, वर देणारा, या जगाचा आदिप्रधान, पुरातन, अविनाशी पुरुष आहे.

जीवः खल्वेष जीवानां ज्योतिरेकं प्रकाशते। बालक्रीडनकैर्द्देवः क्रीडतो शङ्करः स्वयम् ।। २४.

तोच सर्व जीवांमध्ये आत्मा आहे, एकमेव तेज आहे जे प्रकाशते. देव शंकर स्वतः बालकासारखे खेळणी घेऊन खेळतो.

प्रधानमव्ययं ज्योतिरव्यक्तं प्रकृतिस्तमः। अस्य चैतानि नामानि नित्यं प्रसवधर्मिणः। यः कः स इति दुःखार्त्तैर्मृग्यते यतिभिः शिवः ।। २४.

अविनाशी मूळतत्त्व, तेज, अव्यक्त, आदिप्रकृती, अंधार—ही त्याचीच नावे, नेहमी सृष्टी करणारी. 'तो कोण?' असे ज्यांना दुःख आहे अशा यतींनी शोधलेला तोच शिव आहे.

एष बीजी भवान् बीजमहं योनिः सनातनः। एवमुक्रोऽथ विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमभाषत ।। २४.

'तो बीज आहे, मी बीज आहे, तू सनातन योनिस्वरूप आहेस.' असे म्हणून, विश्वाचा आत्मा ब्रह्मा विष्णूला म्हणाला.

भवान्योनिरहं बीजं कथं बीजी महेश्वरः । एतन्मे सूक्ष्ममव्यक्तं संशयं छेत्तुमर्हसि ।। २४.

'तू योनी, मी बीज—मग महेश्वर बीजधारी कसा? हे सूक्ष्म, अव्यक्त शंका तू माझ्यासाठी दूर करावी.'

ज्ञात्वा चैवं समुत्पत्तिं ब्रह्मणा लोकतन्त्रिणा। इदं परमसादृश्यं प्रश्रमभ्यवदद्धरिः ।। २४.

ब्रह्मदेव, सृष्टीचे कर्ता, याने अशी उत्पत्ती जाणून, हरिने मोठ्या प्रयत्नाने हे परम साम्य सांगितले.

अस्मान्महत्तरं गुह्यं भूतमव्यन्न विद्यते। महतः परमं धाम शिवमध्यात्मिनां पदम् ।। २४.

आम्हांपेक्षा मोठं किंवा गुप्त असं काहीच नाही. महानांचं सर्वोच्च स्थान, आत्मज्ञान साधणाऱ्यांचं पवित्र ध्येय हेच आहे.

द्वैधीभावेन चात्मानं प्रविष्टस्तु व्यवस्थितः। निष्कलः सूक्ष्ममव्यक्तः सकलश्च महेश्वरः ।। २४.

स्वतःला दोन रूपांत प्रकट करून आत्मा स्थिर आहे—एक म्हणजे अविभाज्य, सूक्ष्म, अप्रकट; आणि दुसरं म्हणजे सर्व रूपांनी युक्त, महादेव.

अस्य मायाविधिज्ञस्य अगम्यगहनस्य च। पुरा लिङ्गं भवद्बीजं प्रथमं त्वादिसर्गिकम् ।। २४.

जो मायेला ओळखतो, जो अगम्य आणि गूढ आहे, त्याचं लिंग, म्हणजे सृष्टीचं पहिलं बीज, सृष्टीच्या आरंभी प्रकट झालं.

मयि योनौ समायुक्तं तद्बीजं कालपर्ययात्‌। हिरण्मयमपारन्तद्योन्यामण्डमजायत ।। २४.

माझ्या गर्भात ते बीज एकत्र आलं आणि योग्य काळानंतर, त्या अनंत गर्भातून सोन्याचं अंड तयार झालं.

शतानि दशवर्षाणामण्डञ्चाप्सु प्रतिष्ठितम्। अन्ते वर्षसहस्रस्य वायुना तद्द्विधा कृतम् ।। २४.

दहा शंभर वर्षं ते अंड पाण्यात स्थिर होतं; हजार वर्षांच्या शेवटी वायूनं ते दोन भाग केलं.

कपालमेकं द्यौर्जज्ञे कपालमपरं क्षितिः। उल्वन्तस्य महोत्सेधं योऽसौ कनकपर्वतः ।। २४.

एक कवच आकाश झालं, दुसरं पृथ्वी बनलं; आणि त्या मधून मोठा सोन्याचा पर्वत उभा राहिला.

ततस्तस्मात् प्रबुद्धात्मा देवो देववरः प्रभुः । हिरण्यगर्भो भगवानहं जज्ञे चतुर्भुजः ।। २४.

मग त्यातून जागृत आत्मा, देवांचा श्रेष्ठ देव, चार हात असलेला हिरण्यगर्भ, मीच जन्माला आलो.

ततो वर्षसहस्रान्ते वायुना तद्द्विधाकृतम्। अतारार्केन्दुनक्षत्रं शून्यं लोकमवेक्ष्य च। कोऽयमत्रे त्यभिध्याते कुमारास्तेऽभवंस्तदा ।। २४.

पुन्हा हजार वर्षांनी वायूनं ते अंड दोन भाग केलं; तारे, सूर्य, चंद्र नसलेला रिकामा जग पाहून, 'इथे कोण आहे?' असं मी विचारलं, आणि त्याच क्षणी तुम्ही कुमार जन्माला आलात.

प्रियदर्शनास्सुतनवो येऽतीताः पूर्वजास्तव। भूयो वर्षसहस्रान्ते तत एवात्मजास्तव। भुवनानलसङ्काशाः पझपत्रायतेक्षणाः ।। २४.

तुमचे जे पूर्वीचे सुंदर पुत्र होते, ते पुन्हा हजार वर्षांनी जन्मले, जगाच्या ज्वाळेसारखे तेजस्वी, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या मोठ्या डोळ्यांचे.

श्रीमान् सनत्कुमारस्तु ऋभुश्चैवोर्द्ध्वरेतसौ । सनातनश्च सनकस्तथैव च सनन्दनः। उत्पन्नाः समकालं ते बुद्धयाऽतीन्द्रियदर्शनाः ।। २४.

श्रीमंत सनत्कुमार, ऋभू हे दोघेही उन्नत व्रती, तसेच सनातन, सनक आणि सनंदन—हे सर्व एकाच वेळी जन्मले, बुद्धिमान आणि इंद्रियांच्या पलीकडचं ज्ञान असलेले.

उत्पन्नाः प्रतिघात्मानो जगदुश्च तदैव हि। नारप्स्यन्ते च कर्माणि तापत्रयविवर्जिताः ।। २४.

ते तेजस्वी देह घेऊन जन्मले, आणि जगही त्याच वेळी निर्माण झालं; त्यांना कर्म बांधत नाही आणि ते त्रिविध दुःखांपासून मुक्त आहेत.

अस्य सौम्यं बहुक्लेशं जराशोकसमन्वितम्। जीवितं मरणं चैव संभवञ्च पुनः पुनः ।। २४.

हे जीवन अनेक यातनांनी भरलेलं आहे, त्यात वार्धक्य आणि दुःख आहे; जन्म, मृत्यू आणि पुन्हा जन्म वारंवार घडतो.

स्वप्रभूतं पुनः स्वर्गे दुःखानि नरकांस्तथा। विदित्वा चागमं सर्वमवश्यं भवितव्यताम् ।। २४.

स्वर्गातील अनेक दुःखं आणि नरकातील यातना जाणून, सर्व येणं-जाण्याचा क्रम अपरिहार्य आहे हे समजून, मनुष्याला जे घडणार आहे ते स्वीकारावं लागतं.

ऋभुं सनत्कुमारञ्च दृष्ट्वा तव वशे स्थितौ। त्रयस्तु त्रीन् गुणान् हित्वा आत्मजाः सनकादयः। वैवर्त्तेन तु ज्ञानेन निवृत्तास्ते महौजसः ।। २४.

ऋभू आणि सनत्कुमार तुझ्या अधीन असताना, तुझे तीन पुत्र—सनक वगैरे—तीन गुण सोडून, वैवर्त ज्ञानाने विरक्त आणि तेजस्वी झाले.