वायुपुराणम्

ततो वर्षसहस्रान्ते उपावृत्तस्य मेऽनघ। नूनं मत्सरभावेन मां वशीकर्तुमिच्छता। आशु द्वाराणि सर्वाणि घटितानि त्वया पुनः ।। २४.

"मग, हजार वर्षांनी मी परत आलो तेव्हा, नक्कीच, स्पर्धेने मला ताब्यात घेण्यासाठी तू सर्व दरवाजे लगेच बंद केलेस."

ततो मया महाभाग सञ्चिन्त्य स्वेन चेतसा। लब्धो नाभ्यां प्रवेशतु पद्मसूत्राद्विनिर्गमः ।। २४.

"मग, हे भाग्यवान, मी स्वतःच्या मनाने विचार करून, नाभीमधून प्रवेश मिळवला आणि कमळाच्या देठातून बाहेर आलो."

माभूत्ते मनसोऽल्पोऽपि व्याघातोऽयं कथञ्चन। इत्येषानुगतिर्विष्णोः कार्याणामौपसर्गिकी ।। २४.

"कधीही मनात किंचितही अडथळा येऊ नये; म्हणूनच, विष्णूचे अनुसरण हे कार्यासाठी सहाय्यक आहे."

यन्म यानन्तरं कार्यं मयाध्यवसितं त्वयि। त्वाञ्चाबाधितुकामेन क्रीडापूर्वं यदृच्छया। आशु द्वाराणि सर्वाणि घटितानि मया पुनः ।। २४.

"माझ्या मनात तुझ्याशी काही करायचे ठरवले, तुला त्रास द्यावा म्हणून, खेळ म्हणून आणि योगायोगाने, मी सर्व दरवाजे पुन्हा पटकन बंद केले."

न तेऽन्यथावमन्तव्यो मान्यः पूज्यश्च मे भवान्। सर्वं मर्षय कल्याण यन्मयाऽपकृतन्तव। तस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पझादवतर प्रभो ।। २४.

"तुला कधीही दुर्लक्षित करू नये; तू माझ्यासाठी मान्य आणि पूज्य आहेस. मी तुझ्याशी जे काही चुकीचे केले त्यासाठी मला माफ कर. म्हणून, मी सांगतो तसे, प्रभो, कमळावरून खाली ये."

नाहं भवन्तं शक्नोमि सोदुन्तेजोमयं गुरुम्। स चोवाच वरं ब्रूहि पझादवतराम्ययम् ।। २४.

"मी तुझ्या अमर्याद तेजाचे ओझे सहन करू शकत नाही, गुरुवर्य." त्यावर तो म्हणाला, "वर माग, मी कमळावरून खाली येतो."

पुत्रो भव ममारिघ्न मुदं प्राप्स्यसि शोभनम्। सत्यधनो महायोगी त्वमीड्यः प्रणवात्मकः ।। २४.

"माझा पुत्र हो, शत्रूंचा नाश करणारा, तुला मोठा आनंद मिळेल. तू सत्यप्रिय, महान योगी, स्तुत्य आणि प्रणवस्वरूप आहेस."

अद्यप्रभृति सर्वेश श्वेतोष्णीषविभूषणः। पझयोनिरितीत्येवं ख्यातो नाम्ना भविष्यसि। पुत्रो मे त्वं भव ब्रह्मन् सर्वलोकाधिप प्रभो ।। २४.

आजपासून, सर्वांच्या प्रभु, पांढऱ्या फेट्याने शोभलेला, 'पज्हयोनि' या नावाने प्रसिद्ध होशील. ब्रह्मन्, सर्व लोकांचा स्वामी, तू माझा मुलगा हो.

ततः स भगवान् ब्रह्म वरं गृह्य किरीटिनः । एवं भवतु चेत्युक्त्वां प्रीतात्मा गतमत्सरः ।। २४.

मग त्या भगवंत ब्रह्मदेवाने मुकुटधारीकडून वर घेतला आणि 'तसेच होवो' असे म्हणून, आनंदी मनाने व द्वेषरहितपणे तेथून निघून गेला.

प्रत्यासन्नमथायातं बालार्काभं महाननम्। भूतमत्यद्भुतं दृष्ट्वा नारायणमथाब्रवीत् ।। २४.

तेव्हा, जवळ आलेला, उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी, मोठ्या मुखाचा, फारच अद्भुत असा एक जीव पाहून, नारायणाने बोलायला सुरुवात केली.

अप्रमेयो महावक्रो दंष्ट्री व्यस्तशिरो रुहः। दशबाहुस्त्रिशूलाङ्को नयनैर्विश्वतोमुखः ।। २४.

तो मोजता न येणारा, विशाल देहाचा, दात असलेला, विखुरलेल्या डोक्यांचा व केसांचा, दहा हातांचा, त्रिशूळाचे चिन्ह असलेला, अनेक डोळे व सर्व बाजूंना तोंडे असलेला होता.

लोकप्रभुः स्वयं साक्षाद्विकृतो मुञ्जमेखली । मेढ्रेणोर्ध्वेन महता नदमानोऽतिभैरवम् ।। २४.

स्वतः लोकांचा स्वामी, प्रत्यक्ष प्रकट झालेला, मुंजाच्या कमरपट्ट्याने बांधलेला, मोठा लिंग वर उचललेला, अतिशय भयावह गर्जना करणारा होता.

कः खल्वेष पुमान् विष्णो तेजोराशिर्महाद्युतिः। व्याप्य सर्वा दिशो द्याञ्च इत एवाभिवर्त्तते ।। २४.

हे विष्णू, हा तेजाचा समूह, महान तेजस्वी, सर्व दिशांना व आकाश व्यापून, आता इथे येणारा हा पुरुष कोण आहे?

तेनैवमुक्तो भगवान् विष्णुर्ब्रह्माणमब्रवीत्। पद्भ्यान्तलनिपातेन यस्य विक्रमतोऽर्णवे। वेगेन महताकाशे व्यथिताश्च जलाशयाः ।। २४.

असे विचारल्यावर, भगवंत विष्णूने ब्रह्मदेवास सांगितले—'ज्याच्या पावलांच्या स्पर्शाने, तो जेव्हा समुद्रावर पाऊल टाकतो, तेव्हा त्या वेगाने पाण्याचे साठे मोठ्या आकाशात हालचाल करतात.'

छटाभिर्विष्णुतोऽत्यर्थं सिच्यते पझसम्भवः। घ्राणजेन च वातेन कम्पमानं त्वया सह। दोधूयते महापझं स्वच्छन्दं मम नाभिजम् ।। २४.

विष्णूच्या किरणांनी पज्हा पूर्णपणे भिजतो; आणि त्याच्या नाकातून येणाऱ्या वाऱ्याने, तुझ्यासह थरथरणारा, माझ्या नाभीतून जन्मलेला मोठा पज्हा मनमुराद हलतो.

स एष भगवानीशो ह्यनादिश्चान्तकृद्विभुः। भवानहञ्च स्तोत्रेण ह्युपतिष्ठाव गोध्वजम् ।। २४.

तोच हा भगवंत, आदिमहीन, सर्वांचा अंत करणारा, सर्वत्र व्यापणारा आहे. आपण दोघे मिळून, स्तोत्रांनी, वृषध्वज देवाजवळ जाऊया.

ततः क्रुद्धोऽम्बुजाभास्कं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्। न भवान् न्यूनमात्मानं लोकानां योनिमुत्तमम् ।। २४.

मग कमळासारखा तेज असलेला ब्रह्मा रागावून केशवाला म्हणाला—'तू स्वतःला कमी मानत नाहीस, लोकांचा सर्वोच्च उगम आहेस.'

ब्रह्माणं लोककर्त्तारं माञ्च वेत्ति सनातनम्। कोऽयं भोः शङ्करो नाम ह्यावयोर्व्यतिरिच्यते ।। २४.

तो मला, ब्रह्मा, लोकांचा सनातन सर्जक, ओळखतो. मग हा 'शंकर' नावाचा कोण आहे, जो आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे?

तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत। मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः ।। २४.

त्याच्या रागातून आलेले हे शब्द ऐकून विष्णू म्हणाला—'असं बोलू नकोस, कल्याणकारी, त्या महात्म्याची निंदा करू नकोस.'

मायायोगेश्वरो धर्मो दुराधर्षो वरप्रदः। हेतुरस्यात्र जगतः पुराणः पुरुषोऽव्ययः ।। २४.

तो माया आणि योगाचा स्वामी, धर्मस्वरूप, जिंकता न येणारा, वर देणारा, या जगाचा आदिप्रधान, पुरातन, अविनाशी पुरुष आहे.

जीवः खल्वेष जीवानां ज्योतिरेकं प्रकाशते। बालक्रीडनकैर्द्देवः क्रीडतो शङ्करः स्वयम् ।। २४.

तोच सर्व जीवांमध्ये आत्मा आहे, एकमेव तेज आहे जे प्रकाशते. देव शंकर स्वतः बालकासारखे खेळणी घेऊन खेळतो.

प्रधानमव्ययं ज्योतिरव्यक्तं प्रकृतिस्तमः। अस्य चैतानि नामानि नित्यं प्रसवधर्मिणः। यः कः स इति दुःखार्त्तैर्मृग्यते यतिभिः शिवः ।। २४.

अविनाशी मूळतत्त्व, तेज, अव्यक्त, आदिप्रकृती, अंधार—ही त्याचीच नावे, नेहमी सृष्टी करणारी. 'तो कोण?' असे ज्यांना दुःख आहे अशा यतींनी शोधलेला तोच शिव आहे.

एष बीजी भवान् बीजमहं योनिः सनातनः। एवमुक्रोऽथ विश्वात्मा ब्रह्मा विष्णुमभाषत ।। २४.

'तो बीज आहे, मी बीज आहे, तू सनातन योनिस्वरूप आहेस.' असे म्हणून, विश्वाचा आत्मा ब्रह्मा विष्णूला म्हणाला.

भवान्योनिरहं बीजं कथं बीजी महेश्वरः । एतन्मे सूक्ष्ममव्यक्तं संशयं छेत्तुमर्हसि ।। २४.

'तू योनी, मी बीज—मग महेश्वर बीजधारी कसा? हे सूक्ष्म, अव्यक्त शंका तू माझ्यासाठी दूर करावी.'

ज्ञात्वा चैवं समुत्पत्तिं ब्रह्मणा लोकतन्त्रिणा। इदं परमसादृश्यं प्रश्रमभ्यवदद्धरिः ।। २४.

ब्रह्मदेव, सृष्टीचे कर्ता, याने अशी उत्पत्ती जाणून, हरिने मोठ्या प्रयत्नाने हे परम साम्य सांगितले.

अस्मान्महत्तरं गुह्यं भूतमव्यन्न विद्यते। महतः परमं धाम शिवमध्यात्मिनां पदम् ।। २४.

आम्हांपेक्षा मोठं किंवा गुप्त असं काहीच नाही. महानांचं सर्वोच्च स्थान, आत्मज्ञान साधणाऱ्यांचं पवित्र ध्येय हेच आहे.

द्वैधीभावेन चात्मानं प्रविष्टस्तु व्यवस्थितः। निष्कलः सूक्ष्ममव्यक्तः सकलश्च महेश्वरः ।। २४.

स्वतःला दोन रूपांत प्रकट करून आत्मा स्थिर आहे—एक म्हणजे अविभाज्य, सूक्ष्म, अप्रकट; आणि दुसरं म्हणजे सर्व रूपांनी युक्त, महादेव.

अस्य मायाविधिज्ञस्य अगम्यगहनस्य च। पुरा लिङ्गं भवद्बीजं प्रथमं त्वादिसर्गिकम् ।। २४.

जो मायेला ओळखतो, जो अगम्य आणि गूढ आहे, त्याचं लिंग, म्हणजे सृष्टीचं पहिलं बीज, सृष्टीच्या आरंभी प्रकट झालं.

मयि योनौ समायुक्तं तद्बीजं कालपर्ययात्‌। हिरण्मयमपारन्तद्योन्यामण्डमजायत ।। २४.

माझ्या गर्भात ते बीज एकत्र आलं आणि योग्य काळानंतर, त्या अनंत गर्भातून सोन्याचं अंड तयार झालं.