वायुपुराणम्

एतस्मिन्नन्तरे ताभ्यामेकैकस्य तु कार्त्स्न्यतः। प्रवर्त्तमाने संहर्षे मध्ये तस्यार्णवस्य तु ।। २४.

इतक्यात, त्या दोघेही पूर्णपणे आनंदात गुंग असताना, त्या समुद्राच्या मध्ये—

ततो ह्यपरिमेयात्मा भूतानां प्रभुरीश्वरः। शूलपाणिर्महादेवो हैमचीराम्बरच्छदः। आगच्छद् यत्र सोऽनन्तो नागभोगपतिर्हरिः ।। २४.

तेव्हा, अपरिमित स्वरूपाचा, सर्व भुतांचा स्वामी, त्रिशूळधारी महादेव, सोन्याच्या वस्त्रांनी सजलेला, तिथे आला जिथे अनंत नागांचा राजा आणि हरि होते.

शीघ्रं विक्रमतस्तस्य पद्भ्यामत्यन्तपीडिताः। उद्धूतास्तूर्णमाकाशे पृथुलास्तोयबिन्दवः। अत्युष्णाश्चातिशीताश्च वायुस्तत्र ववौ भृशम् ।। २४.

त्याने वेगाने पावले टाकल्यावर, त्याच्या पायांनी मोठा त्रास झाला; जाड पाण्याचे थेंब पटकन आकाशात उडाले; तिथे फारच गरम आणि फारच थंड वारे जोरात वाहू लागले.

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं ब्रह्मा विष्णुमभाषत। अब्बिन्दवो हि स्थूलोष्णाः कम्पते चाम्बुजं भृशम्। एतं मे संशयं ब्रूहि किञ्चान्यत् त्वञ्चिकीर्षसि ।। २४.

हे अद्भुत दृश्य पाहून ब्रह्मदेव विष्णूला म्हणाला, "थेंब मोठे आणि गरम आहेत, आणि कमळ खूप हलत आहे; माझा हा शंका दूर कर, आणि अजून काय करायचे आहे तेही सांग."

एतदेवंविधं वाक्यं पितामहमुखोद्भवम्। श्रुत्वाप्रतिमकर्माह भगवानसुरान्तकृत् ।। २४.

पितामहाच्या तोंडून असे शब्द ऐकून, असुरांचा संहार करणारा, अद्वितीय कर्तृत्व असलेला भगवान बोलला.

किन्नु खल्वत्र मे नाभ्यां भूतमन्यत्कृतालयम् । वदन्ति प्रियमत्यर्थं विप्रियेपि च ते मया ।। २४.

"माझ्या नाभीत माझ्याशिवाय दुसरे कुणी घर केले आहे का? मी तुला जे प्रिय आहे तेच सांगतो, आणि जे अप्रिय आहे तेही तुझ्या हितासाठी सांगतो."

इत्येवं मनसा ध्यात्वा प्रत्युवाचेदमुत्तरम्। किन्न्वत्र भगवांस्तस्मिन् पुष्करे जातसम्भ्रमः ।। २४.

असा विचार करून त्याने उत्तर दिले, "भगवंत, या कमळात ही गोंधळाची स्थिती कशामुळे आली आहे?"

किं मया यत् कृतं देव यन्मां प्रियमनुत्तमम्। भाषसे पुरुषश्रेष्ठ किमर्थं ब्रूहि तत्त्वतः ।। २४.

"मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मी असे काय केले की, देवा, तू माझ्या कल्याणासाठी मला हे बोलतोस? खरे कारण सांग."

एवं ब्रुवाणं देवेशं लोकया त्रान्तु तत्त्वगाम्। प्रत्युवाचाम्बुजाभास्को ब्रह्म वेदनिधिः प्रभुः ।। २४.

असा सत्याचा शोध घेणाऱ्या देवेशाने विचारले असता, कमळासारखा तेजस्वी, वेदांचा खजिना असलेला ब्रह्मदेव उत्तर देऊ लागला.

योऽसौ तवोदरं पूर्वं प्रविष्टोऽहं त्वदिच्छया। यथा ममोदरे लोकाः सर्वे दृष्टास्त्वया प्रभो। तथैव दृष्टाः कार्त्स्न्येन मया लोकास्तवोदरे ।। २४.

"पूर्वी तुझ्या इच्छेने मी तुझ्या पोटात प्रवेश केला; जसे तू माझ्या पोटात सर्व लोक पाहिले, तसेच मीही तुझ्या पोटात सर्व लोक पूर्णपणे पाहिले."

ततो वर्षसहस्रान्ते उपावृत्तस्य मेऽनघ। नूनं मत्सरभावेन मां वशीकर्तुमिच्छता। आशु द्वाराणि सर्वाणि घटितानि त्वया पुनः ।। २४.

"मग, हजार वर्षांनी मी परत आलो तेव्हा, नक्कीच, स्पर्धेने मला ताब्यात घेण्यासाठी तू सर्व दरवाजे लगेच बंद केलेस."

ततो मया महाभाग सञ्चिन्त्य स्वेन चेतसा। लब्धो नाभ्यां प्रवेशतु पद्मसूत्राद्विनिर्गमः ।। २४.

"मग, हे भाग्यवान, मी स्वतःच्या मनाने विचार करून, नाभीमधून प्रवेश मिळवला आणि कमळाच्या देठातून बाहेर आलो."

माभूत्ते मनसोऽल्पोऽपि व्याघातोऽयं कथञ्चन। इत्येषानुगतिर्विष्णोः कार्याणामौपसर्गिकी ।। २४.

"कधीही मनात किंचितही अडथळा येऊ नये; म्हणूनच, विष्णूचे अनुसरण हे कार्यासाठी सहाय्यक आहे."

यन्म यानन्तरं कार्यं मयाध्यवसितं त्वयि। त्वाञ्चाबाधितुकामेन क्रीडापूर्वं यदृच्छया। आशु द्वाराणि सर्वाणि घटितानि मया पुनः ।। २४.

"माझ्या मनात तुझ्याशी काही करायचे ठरवले, तुला त्रास द्यावा म्हणून, खेळ म्हणून आणि योगायोगाने, मी सर्व दरवाजे पुन्हा पटकन बंद केले."

न तेऽन्यथावमन्तव्यो मान्यः पूज्यश्च मे भवान्। सर्वं मर्षय कल्याण यन्मयाऽपकृतन्तव। तस्मान्मयोच्यमानस्त्वं पझादवतर प्रभो ।। २४.

"तुला कधीही दुर्लक्षित करू नये; तू माझ्यासाठी मान्य आणि पूज्य आहेस. मी तुझ्याशी जे काही चुकीचे केले त्यासाठी मला माफ कर. म्हणून, मी सांगतो तसे, प्रभो, कमळावरून खाली ये."

नाहं भवन्तं शक्नोमि सोदुन्तेजोमयं गुरुम्। स चोवाच वरं ब्रूहि पझादवतराम्ययम् ।। २४.

"मी तुझ्या अमर्याद तेजाचे ओझे सहन करू शकत नाही, गुरुवर्य." त्यावर तो म्हणाला, "वर माग, मी कमळावरून खाली येतो."

पुत्रो भव ममारिघ्न मुदं प्राप्स्यसि शोभनम्। सत्यधनो महायोगी त्वमीड्यः प्रणवात्मकः ।। २४.

"माझा पुत्र हो, शत्रूंचा नाश करणारा, तुला मोठा आनंद मिळेल. तू सत्यप्रिय, महान योगी, स्तुत्य आणि प्रणवस्वरूप आहेस."

अद्यप्रभृति सर्वेश श्वेतोष्णीषविभूषणः। पझयोनिरितीत्येवं ख्यातो नाम्ना भविष्यसि। पुत्रो मे त्वं भव ब्रह्मन् सर्वलोकाधिप प्रभो ।। २४.

आजपासून, सर्वांच्या प्रभु, पांढऱ्या फेट्याने शोभलेला, 'पज्हयोनि' या नावाने प्रसिद्ध होशील. ब्रह्मन्, सर्व लोकांचा स्वामी, तू माझा मुलगा हो.

ततः स भगवान् ब्रह्म वरं गृह्य किरीटिनः । एवं भवतु चेत्युक्त्वां प्रीतात्मा गतमत्सरः ।। २४.

मग त्या भगवंत ब्रह्मदेवाने मुकुटधारीकडून वर घेतला आणि 'तसेच होवो' असे म्हणून, आनंदी मनाने व द्वेषरहितपणे तेथून निघून गेला.

प्रत्यासन्नमथायातं बालार्काभं महाननम्। भूतमत्यद्भुतं दृष्ट्वा नारायणमथाब्रवीत् ।। २४.

तेव्हा, जवळ आलेला, उगवत्या सूर्यासारखा तेजस्वी, मोठ्या मुखाचा, फारच अद्भुत असा एक जीव पाहून, नारायणाने बोलायला सुरुवात केली.

अप्रमेयो महावक्रो दंष्ट्री व्यस्तशिरो रुहः। दशबाहुस्त्रिशूलाङ्को नयनैर्विश्वतोमुखः ।। २४.

तो मोजता न येणारा, विशाल देहाचा, दात असलेला, विखुरलेल्या डोक्यांचा व केसांचा, दहा हातांचा, त्रिशूळाचे चिन्ह असलेला, अनेक डोळे व सर्व बाजूंना तोंडे असलेला होता.

लोकप्रभुः स्वयं साक्षाद्विकृतो मुञ्जमेखली । मेढ्रेणोर्ध्वेन महता नदमानोऽतिभैरवम् ।। २४.

स्वतः लोकांचा स्वामी, प्रत्यक्ष प्रकट झालेला, मुंजाच्या कमरपट्ट्याने बांधलेला, मोठा लिंग वर उचललेला, अतिशय भयावह गर्जना करणारा होता.

कः खल्वेष पुमान् विष्णो तेजोराशिर्महाद्युतिः। व्याप्य सर्वा दिशो द्याञ्च इत एवाभिवर्त्तते ।। २४.

हे विष्णू, हा तेजाचा समूह, महान तेजस्वी, सर्व दिशांना व आकाश व्यापून, आता इथे येणारा हा पुरुष कोण आहे?

तेनैवमुक्तो भगवान् विष्णुर्ब्रह्माणमब्रवीत्। पद्भ्यान्तलनिपातेन यस्य विक्रमतोऽर्णवे। वेगेन महताकाशे व्यथिताश्च जलाशयाः ।। २४.

असे विचारल्यावर, भगवंत विष्णूने ब्रह्मदेवास सांगितले—'ज्याच्या पावलांच्या स्पर्शाने, तो जेव्हा समुद्रावर पाऊल टाकतो, तेव्हा त्या वेगाने पाण्याचे साठे मोठ्या आकाशात हालचाल करतात.'

छटाभिर्विष्णुतोऽत्यर्थं सिच्यते पझसम्भवः। घ्राणजेन च वातेन कम्पमानं त्वया सह। दोधूयते महापझं स्वच्छन्दं मम नाभिजम् ।। २४.

विष्णूच्या किरणांनी पज्हा पूर्णपणे भिजतो; आणि त्याच्या नाकातून येणाऱ्या वाऱ्याने, तुझ्यासह थरथरणारा, माझ्या नाभीतून जन्मलेला मोठा पज्हा मनमुराद हलतो.

स एष भगवानीशो ह्यनादिश्चान्तकृद्विभुः। भवानहञ्च स्तोत्रेण ह्युपतिष्ठाव गोध्वजम् ।। २४.

तोच हा भगवंत, आदिमहीन, सर्वांचा अंत करणारा, सर्वत्र व्यापणारा आहे. आपण दोघे मिळून, स्तोत्रांनी, वृषध्वज देवाजवळ जाऊया.

ततः क्रुद्धोऽम्बुजाभास्कं ब्रह्मा प्रोवाच केशवम्। न भवान् न्यूनमात्मानं लोकानां योनिमुत्तमम् ।। २४.

मग कमळासारखा तेज असलेला ब्रह्मा रागावून केशवाला म्हणाला—'तू स्वतःला कमी मानत नाहीस, लोकांचा सर्वोच्च उगम आहेस.'

ब्रह्माणं लोककर्त्तारं माञ्च वेत्ति सनातनम्। कोऽयं भोः शङ्करो नाम ह्यावयोर्व्यतिरिच्यते ।। २४.

तो मला, ब्रह्मा, लोकांचा सनातन सर्जक, ओळखतो. मग हा 'शंकर' नावाचा कोण आहे, जो आपल्यापेक्षा श्रेष्ठ आहे?

तस्य तत् क्रोधजं वाक्यं श्रुत्वा विष्णुरभाषत। मा मैवं वद कल्याण परिवादं महात्मनः ।। २४.

त्याच्या रागातून आलेले हे शब्द ऐकून विष्णू म्हणाला—'असं बोलू नकोस, कल्याणकारी, त्या महात्म्याची निंदा करू नकोस.'