वायुपुराणम्

तस्यैवं क्रीडमानस्य समीपं देवमीढुषः। हेमब्रह्माण्डजो ब्रह्मा रुक्मवर्णोह्यतीन्द्रियः। चतुर्मुखो विशालाक्षः समागम्य यदृच्छया ।। २४.

त्या देवाच्या क्रीडा करत असताना, सुवर्ण अंड्यातून जन्मलेला, सुवर्णवर्णाचा, इंद्रियांच्या पलीकडचा, चार मुखांचा आणि विशाल डोळ्यांचा ब्रह्मा, आपल्या इच्छेने तेथे प्रकट झाला.

श्रिया युक्तेन नव्येन सुप्रभेण सुगन्धिना। तं क्रीडमानं पझेन दृष्ट्वा ब्रह्मा तु भेजिवान् ।। २४.

नवीन, तेजस्वी आणि सुगंधित शोभेने सजलेला तो खेळत असताना ब्रह्मदेवांनी त्याला पाहिले आणि त्याच्याजवळ गेले.

स विस्मयमथागम्य शस्य संपूर्णया गिरा। प्रोवाच को भवान् शेते आक्षितो म्ध्यमम्भसाम् ।। २४.

आश्चर्यचकित होऊन, ब्रह्मदेवांनी पूर्ण आवाजात विचारले, "तू कोण आहेस? या पाण्याच्या मध्यभागी, कोणत्याही रक्षणाशिवाय, तू इथे कसा झोपलास आहेस?"

अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मणस्तु शुभं वचः। उदतिष्ठत पर्य्यङ्काद्विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।। २४.

ब्रह्मदेवांचे शुभ वचन ऐकून, अच्युत आपल्या आसनावरून उठले, त्यांच्या डोळ्यांत आश्चर्य दाटले होते.

प्रत्युवाचोत्तरं चैव क्रियते यच्च किञ्चन। द्यौरन्तरिक्षं भूतञ्च परं पदमहं प्रभुः ।। २४.

त्यांनी उत्तर दिले, "स्वर्गात, आकाशात किंवा या सर्व सृष्टीत जे काही घडते, त्याचा मीच स्वामी आहे आणि मीच ते परमस्थान आहे."

तमेवमुक्त्वा भगवान् विष्णुः पुनरथाव्रवीत् । कस्त्वं खलु समायातः समीपं भगवान् कुतः । कुतस्व भूयो गन्तव्यं कुत्र वा ते प्रतिश्रयः ।। २४.

असं सांगून, भगवंत विष्णूंनी पुन्हा विचारले, "भगवंत, तू कोण आहेस? कुठून आलास? पुन्हा कुठे जाणार आहेस? तुझे निवासस्थान कुठे आहे?"

को भवान् विश्वमूर्तिस्त्वं कर्त्तव्यं किञ्च ते मया। एवं ब्रुवाण वैकुण्ठं प्रत्युवाच पितामहः ।। २४.

"तुम्ही कोण, ज्यांचे रूप हेच विश्व आहे? मी तुमच्यासाठी काय करावे?" असे विचारल्यावर, वैकुंठाला पितामहांनी उत्तर दिले.

यथा भवांस्तथा चाहमादिकर्त्त प्रजापतिः। नारायणसमाख्यातः सर्व्वं वै मयि तिष्ठति ।। २४.

"जसे तुम्ही, तसे मीही—मी आदिकर्ता, प्रजापती, नारायण नावाने ओळखला जातो. सर्व काही माझ्यातच आहे."

सविस्मयं परं श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककर्तृणा। सोऽनुज्ञातो भगवता वैकुण्ठो विश्वसम्भवः ।। २४.

ब्रह्मदेव, या जगाचा कर्ता, यांच्या मुखातून हे श्रेष्ठ वचन ऐकून, विश्वाचा आधार असलेल्या वैकुंठाला त्यांची परवानगी मिळाली.

कौतूहलान्महायोगी प्रविष्टो ब्रह्मणो मुखम्। इमानष्टादशद्वीपान् ससमुद्रान् सपर्व्वतान्। प्रविश्य स महातेजाश्चातुर्वर्ण्यसमाकुलान्। ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तान् सप्तलोकान् सनातनान् ।। २४.

कौतुकाने, त्या महायोग्याने ब्रह्मदेवांच्या तोंडातून प्रवेश केला आणि तेथून अठरा द्वीप, समुद्र, पर्वत, चार वर्णांनी भरलेली सृष्टी, ब्रह्मापासून स्तंभापर्यंत सात सनातन लोक पाहिले.

ब्रह्मणस्तूदरे दृष्ट्वा सर्व्वान् विष्णुर्महायशाः। अहोऽस्य तपसो वीर्य्यं पुनः पुनरभाषत ।। २४.

ब्रह्मदेवांच्या उदरात सर्व काही पाहून, कीर्तीमान विष्णूंनी वारंवार उद्गार काढला, "वा! याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य किती मोठे!"

पर्य्यटन् विविधान् लोकान् विष्णुर्नानाविधाश्रमान्। ततो वर्षसहस्रान्ते नान्तं हि ददृशे तदा ।। २४.

विष्णूंनी विविध लोक आणि अनेक आश्रमांतून फिरून, हजारो वर्षांनंतरही त्यांना काहीच शेवट दिसला नाही.

तदाऽस्य वक्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रारिकेतनः। अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत् ।। २४.

तेव्हा, वाकड्या तोंडातून बाहेर येऊन, शत्रुरहित, सर्पराजाचा निवास असलेल्या भगवंताने पितामहांशी बोलले.

भगवन् आदि मध्यञ्च अन्तं कालदिशोर्न च। नाहमन्तं प्रपश्यामि ह्युदरस्य तवानघ ।। २४.

"भगवंत, काळाच्या कोणत्याही दिशेला सुरुवात, मध्य किंवा शेवट मला दिसत नाही, आणि तुझ्या उदराचा ही शेवट मला सापडत नाही, पापरहित सज्जना."

एवमुक्त्वाब्रवीद्भूयः पितामहमिदं हरिः। भवानप्येवमेवाद्य ह्युदरं मम शाश्वतम्। प्रविश्य लोकान् पश्यैताननौपम्यान् द्विजोत्तम ।। २४.

असे सांगून, पुन्हा हरिने पितामहांना म्हटले, "तुम्हीही, या प्रमाणेच, माझ्या शाश्वत उदरात प्रवेश करा आणि हे अद्वितीय लोक पहा, द्विजश्रेष्ठा."

मनःप्रह्लादनीं वाणीं श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च। श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश पितामहः ।। २४.

ती आनंददायक वाणी ऐकून आणि तिचा सन्मान करून, पितामह पुन्हा श्रीपतींच्या उदरात गेले.

तानेव लोकान् गर्भस्थः पश्यन् सोऽचिन्त्यविक्रमः। पर्यटित्वादिदेवस्य ददर्शान्तं न वै हरेः ।। २४.

गर्भात राहून, तेच लोक पाहताना, अपरिमित सामर्थ्य असलेले ते महात्मा सर्वत्र फिरले, पण हरिचा शेवट त्यांना दिसला नाही.

ज्ञात्वागमन्तस्य पितामहस्य द्वाराणि सर्वाणि पिधाय विष्णुः। विभुर्मनः कर्त्तुमियेष चाशु सुखं प्रसुप्तोऽस्मि महाजलौघे ।। २४.

पितामहांना बाहेर पडता येत नाही हे जाणून, विष्णूंनी सर्व द्वारे बंद केली आणि मन एकाग्र करण्यासाठी, त्या महाजलराशीत सुखाने झोपले.

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितान्युपलक्ष्यते। सूक्ष्मं कृत्वात्मनो रूपं नाभ्यां द्वारमविन्दत ।। २४.

तेव्हा, सर्व द्वारे बंद असल्याचे पाहून, त्यांनी आपले रूप सूक्ष्म केले आणि नाभीपाशी एक द्वार सापडले.

पझसूत्रानुमार्गेण ह्यनुगम्य पितामहः। उज्जहारात्मनो रूपं पुष्कराच्चतुराननः। विरराजारविन्दस्थः पझगर्भसमद्युतिः ।। २४.

कमळाच्या देठाच्या मार्गाने जात, चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने आपले रूप कमळातून वर उचलले. तो कमळावर बसला आणि कमळाच्या गर्भासारखा तेजस्वी दिसू लागला.

एतस्मिन्नन्तरे ताभ्यामेकैकस्य तु कार्त्स्न्यतः। प्रवर्त्तमाने संहर्षे मध्ये तस्यार्णवस्य तु ।। २४.

इतक्यात, त्या दोघेही पूर्णपणे आनंदात गुंग असताना, त्या समुद्राच्या मध्ये—

ततो ह्यपरिमेयात्मा भूतानां प्रभुरीश्वरः। शूलपाणिर्महादेवो हैमचीराम्बरच्छदः। आगच्छद् यत्र सोऽनन्तो नागभोगपतिर्हरिः ।। २४.

तेव्हा, अपरिमित स्वरूपाचा, सर्व भुतांचा स्वामी, त्रिशूळधारी महादेव, सोन्याच्या वस्त्रांनी सजलेला, तिथे आला जिथे अनंत नागांचा राजा आणि हरि होते.

शीघ्रं विक्रमतस्तस्य पद्भ्यामत्यन्तपीडिताः। उद्धूतास्तूर्णमाकाशे पृथुलास्तोयबिन्दवः। अत्युष्णाश्चातिशीताश्च वायुस्तत्र ववौ भृशम् ।। २४.

त्याने वेगाने पावले टाकल्यावर, त्याच्या पायांनी मोठा त्रास झाला; जाड पाण्याचे थेंब पटकन आकाशात उडाले; तिथे फारच गरम आणि फारच थंड वारे जोरात वाहू लागले.

तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं ब्रह्मा विष्णुमभाषत। अब्बिन्दवो हि स्थूलोष्णाः कम्पते चाम्बुजं भृशम्। एतं मे संशयं ब्रूहि किञ्चान्यत् त्वञ्चिकीर्षसि ।। २४.

हे अद्भुत दृश्य पाहून ब्रह्मदेव विष्णूला म्हणाला, "थेंब मोठे आणि गरम आहेत, आणि कमळ खूप हलत आहे; माझा हा शंका दूर कर, आणि अजून काय करायचे आहे तेही सांग."

एतदेवंविधं वाक्यं पितामहमुखोद्भवम्। श्रुत्वाप्रतिमकर्माह भगवानसुरान्तकृत् ।। २४.

पितामहाच्या तोंडून असे शब्द ऐकून, असुरांचा संहार करणारा, अद्वितीय कर्तृत्व असलेला भगवान बोलला.

किन्नु खल्वत्र मे नाभ्यां भूतमन्यत्कृतालयम् । वदन्ति प्रियमत्यर्थं विप्रियेपि च ते मया ।। २४.

"माझ्या नाभीत माझ्याशिवाय दुसरे कुणी घर केले आहे का? मी तुला जे प्रिय आहे तेच सांगतो, आणि जे अप्रिय आहे तेही तुझ्या हितासाठी सांगतो."

इत्येवं मनसा ध्यात्वा प्रत्युवाचेदमुत्तरम्। किन्न्वत्र भगवांस्तस्मिन् पुष्करे जातसम्भ्रमः ।। २४.

असा विचार करून त्याने उत्तर दिले, "भगवंत, या कमळात ही गोंधळाची स्थिती कशामुळे आली आहे?"

किं मया यत् कृतं देव यन्मां प्रियमनुत्तमम्। भाषसे पुरुषश्रेष्ठ किमर्थं ब्रूहि तत्त्वतः ।। २४.

"मनुष्यांमध्ये श्रेष्ठ, मी असे काय केले की, देवा, तू माझ्या कल्याणासाठी मला हे बोलतोस? खरे कारण सांग."

एवं ब्रुवाणं देवेशं लोकया त्रान्तु तत्त्वगाम्। प्रत्युवाचाम्बुजाभास्को ब्रह्म वेदनिधिः प्रभुः ।। २४.

असा सत्याचा शोध घेणाऱ्या देवेशाने विचारले असता, कमळासारखा तेजस्वी, वेदांचा खजिना असलेला ब्रह्मदेव उत्तर देऊ लागला.