वायुपुराणम्

सशरीराः श्रयन्ते स्म जनलोकं सहानुगाः। एवं देवेष्वतीतेषु महर्ल्लोकाज्जनं तपः ।। २४.

तेव्हा आपले शरीर घेऊन, आपापल्या अनुयायांसह, ते जनलोकात जातात; अशा प्रकारे, देवांचे काळ संपल्यावर, महर्लोकातून जनलोक आणि नंतर तप लोकात जातात.

मन्वन्तरेष्वतीतेषु देवाः सर्वे महौजसः। ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं सायुज्यं कल्पवासिनाम् ।। २४.

मागील मन्वंतरांमध्ये, सर्व तेजस्वी देवता, त्या काळानंतर, कल्पवासी लोकांमध्ये एकरूप होतात.

समेत्य देवैस्ते देवाः प्राप्ते सङ्कालने तदा। महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते वै चतुर्द्दश ।। २४.

मग संहाराचा काळ आल्यावर, ते चौदा गट एकत्र येतात आणि महर्लोक सोडून देतात.

भूतदिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेषु वै तदा । शून्येषु तेषु लोकेषु महान्तेषु भुवादिषु। देवेष्वथ गतेषूर्द्ध्वं कल्पवासिषु वै जनम् ।। २४.

त्या वेळी, जेव्हा फक्त पंचमहाभूत उरतात आणि सर्व स्थावर संपलेले असतात, त्या विशाल, रिकाम्या पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या लोकांत, देव वर गेले असता, कल्पवासी जनलोकात जातात.

तत्संहत्या ततो ब्रह्मा देवर्षिगणदानवान्। संस्थापयति वै सर्व्वान् दाहवृष्‌ट्या युगक्षये ।। २४.

त्या एकत्रिततेतून, ब्रह्मा अग्नी व पावसाने युगाचा अंत झाल्यावर, सर्व देव, ऋषी आणि दानवांचे गट पुन्हा स्थापन करतो.

योऽतीतः सप्तमः कल्पो मया वः परिकीर्तितः। समुद्रैः सप्तभिर्गाढमेकीभूतैर्महार्णवैः । आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् ।। २४.८ माययैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः। जीमूताभोऽम्बुजाक्षश्च किरीटी श्रीपतिर्हरिः ।। २४.

सातवा कल्प, जो मी तुम्हाला सांगितला, तो सात समुद्रांनी व्यापलेला होता; हे सर्व समुद्र एकत्र येऊन एक भयंकर, अंधारमय आणि अविभाज्य महासागर झाला होता.

नारायणमुखोद्गीर्णः सोऽष्टमः पुरुषोत्तमः। अष्टबाहुर्महोरस्को लोकानां योनिरुच्यते। किमप्यचिन्त्यं युक्तात्मा योगमास्थाय योगवित् ।। २४.

त्या एकाच महासागरात, नारायण स्वतःच्या सामर्थ्याने प्रकट झाला—आठ हातांचा, रुंद छातीचा, सर्व जगांचा मूळ, अगम्य आणि योगसंपन्न असा परम पुरुष.

फणासहस्रकलितं तमप्रतिमवर्चसम्। महाभोगपतेर्भोगमन्वास्तीर्य महोच्छ्रयम्। तस्मिन्महति पर्यङ्के शेते वै कनकप्रभे ।। २४.

तो, अपूर्व तेजस्वी, हजार फणांचा आणि मोठ्या आकाराच्या सर्पराजाच्या सुवर्णमय आसनावर, त्या भव्य वेटोळ्यांवर झळाळत विसावला होता.

एवं तत्र शयानेन विष्णुना प्रभविष्णुना। आत्मारामेण क्रीडार्थं सृष्टं नाभ्यां तु पङ्कजम् ।। २४.

अशा प्रकारे, स्वतःमध्ये रममाण असलेल्या, सर्वशक्तिमान विष्णूने केवळ क्रीडेसाठी आपल्या नाभीतून एक कमळ निर्माण केले.

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यवर्च्चसम्। बज्रदण्डं महोत्सेधं लीलया प्रभविष्णुना ।। २४.

ते कमळ शंभर योजन विस्ताराचे, ताज्या सूर्यासारखे तेजस्वी, वज्रासारख्या देठाचे आणि उंच होते; हे सर्वशक्तिमान विष्णूने सहज निर्माण केले.

तस्यैवं क्रीडमानस्य समीपं देवमीढुषः। हेमब्रह्माण्डजो ब्रह्मा रुक्मवर्णोह्यतीन्द्रियः। चतुर्मुखो विशालाक्षः समागम्य यदृच्छया ।। २४.

त्या देवाच्या क्रीडा करत असताना, सुवर्ण अंड्यातून जन्मलेला, सुवर्णवर्णाचा, इंद्रियांच्या पलीकडचा, चार मुखांचा आणि विशाल डोळ्यांचा ब्रह्मा, आपल्या इच्छेने तेथे प्रकट झाला.

श्रिया युक्तेन नव्येन सुप्रभेण सुगन्धिना। तं क्रीडमानं पझेन दृष्ट्वा ब्रह्मा तु भेजिवान् ।। २४.

नवीन, तेजस्वी आणि सुगंधित शोभेने सजलेला तो खेळत असताना ब्रह्मदेवांनी त्याला पाहिले आणि त्याच्याजवळ गेले.

स विस्मयमथागम्य शस्य संपूर्णया गिरा। प्रोवाच को भवान् शेते आक्षितो म्ध्यमम्भसाम् ।। २४.

आश्चर्यचकित होऊन, ब्रह्मदेवांनी पूर्ण आवाजात विचारले, "तू कोण आहेस? या पाण्याच्या मध्यभागी, कोणत्याही रक्षणाशिवाय, तू इथे कसा झोपलास आहेस?"

अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मणस्तु शुभं वचः। उदतिष्ठत पर्य्यङ्काद्विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।। २४.

ब्रह्मदेवांचे शुभ वचन ऐकून, अच्युत आपल्या आसनावरून उठले, त्यांच्या डोळ्यांत आश्चर्य दाटले होते.

प्रत्युवाचोत्तरं चैव क्रियते यच्च किञ्चन। द्यौरन्तरिक्षं भूतञ्च परं पदमहं प्रभुः ।। २४.

त्यांनी उत्तर दिले, "स्वर्गात, आकाशात किंवा या सर्व सृष्टीत जे काही घडते, त्याचा मीच स्वामी आहे आणि मीच ते परमस्थान आहे."

तमेवमुक्त्वा भगवान् विष्णुः पुनरथाव्रवीत् । कस्त्वं खलु समायातः समीपं भगवान् कुतः । कुतस्व भूयो गन्तव्यं कुत्र वा ते प्रतिश्रयः ।। २४.

असं सांगून, भगवंत विष्णूंनी पुन्हा विचारले, "भगवंत, तू कोण आहेस? कुठून आलास? पुन्हा कुठे जाणार आहेस? तुझे निवासस्थान कुठे आहे?"

को भवान् विश्वमूर्तिस्त्वं कर्त्तव्यं किञ्च ते मया। एवं ब्रुवाण वैकुण्ठं प्रत्युवाच पितामहः ।। २४.

"तुम्ही कोण, ज्यांचे रूप हेच विश्व आहे? मी तुमच्यासाठी काय करावे?" असे विचारल्यावर, वैकुंठाला पितामहांनी उत्तर दिले.

यथा भवांस्तथा चाहमादिकर्त्त प्रजापतिः। नारायणसमाख्यातः सर्व्वं वै मयि तिष्ठति ।। २४.

"जसे तुम्ही, तसे मीही—मी आदिकर्ता, प्रजापती, नारायण नावाने ओळखला जातो. सर्व काही माझ्यातच आहे."

सविस्मयं परं श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककर्तृणा। सोऽनुज्ञातो भगवता वैकुण्ठो विश्वसम्भवः ।। २४.

ब्रह्मदेव, या जगाचा कर्ता, यांच्या मुखातून हे श्रेष्ठ वचन ऐकून, विश्वाचा आधार असलेल्या वैकुंठाला त्यांची परवानगी मिळाली.

कौतूहलान्महायोगी प्रविष्टो ब्रह्मणो मुखम्। इमानष्टादशद्वीपान् ससमुद्रान् सपर्व्वतान्। प्रविश्य स महातेजाश्चातुर्वर्ण्यसमाकुलान्। ब्रह्मादिस्तम्बपर्य्यन्तान् सप्तलोकान् सनातनान् ।। २४.

कौतुकाने, त्या महायोग्याने ब्रह्मदेवांच्या तोंडातून प्रवेश केला आणि तेथून अठरा द्वीप, समुद्र, पर्वत, चार वर्णांनी भरलेली सृष्टी, ब्रह्मापासून स्तंभापर्यंत सात सनातन लोक पाहिले.

ब्रह्मणस्तूदरे दृष्ट्वा सर्व्वान् विष्णुर्महायशाः। अहोऽस्य तपसो वीर्य्यं पुनः पुनरभाषत ।। २४.

ब्रह्मदेवांच्या उदरात सर्व काही पाहून, कीर्तीमान विष्णूंनी वारंवार उद्गार काढला, "वा! याच्या तपश्चर्येचे सामर्थ्य किती मोठे!"

पर्य्यटन् विविधान् लोकान् विष्णुर्नानाविधाश्रमान्। ततो वर्षसहस्रान्ते नान्तं हि ददृशे तदा ।। २४.

विष्णूंनी विविध लोक आणि अनेक आश्रमांतून फिरून, हजारो वर्षांनंतरही त्यांना काहीच शेवट दिसला नाही.

तदाऽस्य वक्रान्निष्क्रम्य पन्नगेन्द्रारिकेतनः। अजातशत्रुर्भगवान् पितामहमथाब्रवीत् ।। २४.

तेव्हा, वाकड्या तोंडातून बाहेर येऊन, शत्रुरहित, सर्पराजाचा निवास असलेल्या भगवंताने पितामहांशी बोलले.

भगवन् आदि मध्यञ्च अन्तं कालदिशोर्न च। नाहमन्तं प्रपश्यामि ह्युदरस्य तवानघ ।। २४.

"भगवंत, काळाच्या कोणत्याही दिशेला सुरुवात, मध्य किंवा शेवट मला दिसत नाही, आणि तुझ्या उदराचा ही शेवट मला सापडत नाही, पापरहित सज्जना."

एवमुक्त्वाब्रवीद्भूयः पितामहमिदं हरिः। भवानप्येवमेवाद्य ह्युदरं मम शाश्वतम्। प्रविश्य लोकान् पश्यैताननौपम्यान् द्विजोत्तम ।। २४.

असे सांगून, पुन्हा हरिने पितामहांना म्हटले, "तुम्हीही, या प्रमाणेच, माझ्या शाश्वत उदरात प्रवेश करा आणि हे अद्वितीय लोक पहा, द्विजश्रेष्ठा."

मनःप्रह्लादनीं वाणीं श्रुत्वा तस्याभिनन्द्य च। श्रीपतेरुदरं भूयः प्रविवेश पितामहः ।। २४.

ती आनंददायक वाणी ऐकून आणि तिचा सन्मान करून, पितामह पुन्हा श्रीपतींच्या उदरात गेले.

तानेव लोकान् गर्भस्थः पश्यन् सोऽचिन्त्यविक्रमः। पर्यटित्वादिदेवस्य ददर्शान्तं न वै हरेः ।। २४.

गर्भात राहून, तेच लोक पाहताना, अपरिमित सामर्थ्य असलेले ते महात्मा सर्वत्र फिरले, पण हरिचा शेवट त्यांना दिसला नाही.

ज्ञात्वागमन्तस्य पितामहस्य द्वाराणि सर्वाणि पिधाय विष्णुः। विभुर्मनः कर्त्तुमियेष चाशु सुखं प्रसुप्तोऽस्मि महाजलौघे ।। २४.

पितामहांना बाहेर पडता येत नाही हे जाणून, विष्णूंनी सर्व द्वारे बंद केली आणि मन एकाग्र करण्यासाठी, त्या महाजलराशीत सुखाने झोपले.

ततो द्वाराणि सर्वाणि पिहितान्युपलक्ष्यते। सूक्ष्मं कृत्वात्मनो रूपं नाभ्यां द्वारमविन्दत ।। २४.

तेव्हा, सर्व द्वारे बंद असल्याचे पाहून, त्यांनी आपले रूप सूक्ष्म केले आणि नाभीपाशी एक द्वार सापडले.