वायुपुराणम्

यदा भविष्यति व्यासो नाम्ना द्वैपायनः प्रभुः। तदा षष्ठेन चांशेन कृष्णः पुरुषसत्तमः। वसुदेवाद्यदुश्रेष्ठो वासुदेवो भविष्यति ।। २३.

त्या वेळी, जेव्हा व्यास हा द्वैपायन नावाचा प्रभू असेल, तेव्हा सहाव्या अंशाने कृष्ण, श्रेष्ठ पुरुष, वसुदेवाचा पुत्र आणि यदुकुळातील श्रेष्ठ, वासुदेव होईल.

तदा चाहं भविष्यामि योगात्मा योगमायया। लोकविस्मयनार्थाय ब्रह्मचारिशरीरकः ।। २३.

त्या वेळी मी योगमायेमुळे योगस्वरूप होईन आणि ब्रह्मचारीचे रूप धारण करून, जगाला आश्चर्यचकित करण्यासाठी प्रकट होईन.

श्मशावे मृतमुत्सृष्टं दृष्ट्वा लोकमनाथकम्। ब्राह्मणानां हितार्थाय प्रविष्टो योगमायया ।। २३.

श्मशानात टाकलेली मृतदेह पाहून, जेव्हा जग अनाथ झाले, तेव्हा ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी मी योगमायेमुळे तेथे प्रवेश केला.

दिव्यां मेरुगुहां पुण्यां त्वया सार्द्धञ्च विष्णुना। भविष्यामि तदा ब्रह्मन् नकुली नाम नामतः ।। २३.

हे ब्रह्मन्, त्या वेळी मी तुझ्यासोबत आणि विष्णूंसोबत मेरूच्या पवित्र आणि दिव्य अशा नकुली नावाच्या गुहेत राहीन.

कायारोहणमित्येवं सिद्धक्षेत्रञ्च वैतदा। भविष्यति तु विख्यातं यावद्भूमिर्द्धरिष्यति ।। २३.

तेव्हा ते स्थान 'कायारोहण' या नावाने प्रसिद्ध होईल आणि ते सिद्धीचे क्षेत्र म्हणून पृथ्वीवर असेपर्यंत ओळखले जाईल.

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्यन्ति तपस्विनः । कुशइकश्चैव गार्ग्यश्च मित्रको रुष्ट एव च ।। २३.

तेथेही, माझे पुत्र—तपस्वी—कुशैक, गार्ग्य, मित्रक आणि रुष्ट हे जन्म घेतील.

योगयुक्ता महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः। प्राप्य माहेश्वरं योगं विमला ह्यूर्द्ध्वरेतसः। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

योगयुक्त, महान आत्मा असलेले, वेदपारंगत ब्राह्मण, जेव्हा ते महेश्वराचा योग प्राप्त करतील, शुद्ध आणि उर्ध्वरेत असतील, तेव्हा ते रुद्रलोकात जातील, जिथून परत येणे फारच दुर्मिळ असते.

इत्येतद्वै मया प्रोक्तमवतारेषु लक्षणम्। मन्वादिकृष्णपर्यन्तमष्टाविंशयुगक्रमात्। तत्र स्मृतिसमूहानां विभागो धर्मलक्षणम् ।। २३.

म्हणून मी तुला या अवतारांची लक्षणे सांगितली, मनुंपासून कृष्णापर्यंतच्या अठ्ठावीस युगांच्या क्रमाने; त्यात स्मृतींच्या विभागातून धर्माचे लक्षण ठरते.

चत्वारि भारते वर्षे युगानि मुनयो विदुः । कृतं त्रेता द्वापरं च तिष्यं चेति चतुर्युगम् ।। २४.

मुनिजनांनो, भारतभूमीत चार युगे प्रसिद्ध आहेत—कृत, त्रेता, द्वापर आणि तिष्य—हीच ती चार युगे होत.

एतत्सहस्रपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणः स्मृतम्। यामाद्यास्तु गणाः सप्त रोमवन्तश्चतुर्द्दश ।। २४.

अशा हजार युगपर्यंतचा काळ ब्रह्माचा एक दिवस मानला जातो; यामादि सात गट आणि चौदा रोमवंत गट आहेत.

सशरीराः श्रयन्ते स्म जनलोकं सहानुगाः। एवं देवेष्वतीतेषु महर्ल्लोकाज्जनं तपः ।। २४.

तेव्हा आपले शरीर घेऊन, आपापल्या अनुयायांसह, ते जनलोकात जातात; अशा प्रकारे, देवांचे काळ संपल्यावर, महर्लोकातून जनलोक आणि नंतर तप लोकात जातात.

मन्वन्तरेष्वतीतेषु देवाः सर्वे महौजसः। ततस्तेषु गतेषूर्द्ध्वं सायुज्यं कल्पवासिनाम् ।। २४.

मागील मन्वंतरांमध्ये, सर्व तेजस्वी देवता, त्या काळानंतर, कल्पवासी लोकांमध्ये एकरूप होतात.

समेत्य देवैस्ते देवाः प्राप्ते सङ्कालने तदा। महर्लोकं परित्यज्य गणास्ते वै चतुर्द्दश ।। २४.

मग संहाराचा काळ आल्यावर, ते चौदा गट एकत्र येतात आणि महर्लोक सोडून देतात.

भूतदिष्ववशिष्टेषु स्थावरान्तेषु वै तदा । शून्येषु तेषु लोकेषु महान्तेषु भुवादिषु। देवेष्वथ गतेषूर्द्ध्वं कल्पवासिषु वै जनम् ।। २४.

त्या वेळी, जेव्हा फक्त पंचमहाभूत उरतात आणि सर्व स्थावर संपलेले असतात, त्या विशाल, रिकाम्या पृथ्वीपासून सुरू होणाऱ्या लोकांत, देव वर गेले असता, कल्पवासी जनलोकात जातात.

तत्संहत्या ततो ब्रह्मा देवर्षिगणदानवान्। संस्थापयति वै सर्व्वान् दाहवृष्‌ट्या युगक्षये ।। २४.

त्या एकत्रिततेतून, ब्रह्मा अग्नी व पावसाने युगाचा अंत झाल्यावर, सर्व देव, ऋषी आणि दानवांचे गट पुन्हा स्थापन करतो.

योऽतीतः सप्तमः कल्पो मया वः परिकीर्तितः। समुद्रैः सप्तभिर्गाढमेकीभूतैर्महार्णवैः । आसीदेकार्णवं घोरमविभागं तमोमयम् ।। २४.८ माययैकार्णवे तस्मिन् शङ्खचक्रगदाधरः। जीमूताभोऽम्बुजाक्षश्च किरीटी श्रीपतिर्हरिः ।। २४.

सातवा कल्प, जो मी तुम्हाला सांगितला, तो सात समुद्रांनी व्यापलेला होता; हे सर्व समुद्र एकत्र येऊन एक भयंकर, अंधारमय आणि अविभाज्य महासागर झाला होता.

नारायणमुखोद्गीर्णः सोऽष्टमः पुरुषोत्तमः। अष्टबाहुर्महोरस्को लोकानां योनिरुच्यते। किमप्यचिन्त्यं युक्तात्मा योगमास्थाय योगवित् ।। २४.

त्या एकाच महासागरात, नारायण स्वतःच्या सामर्थ्याने प्रकट झाला—आठ हातांचा, रुंद छातीचा, सर्व जगांचा मूळ, अगम्य आणि योगसंपन्न असा परम पुरुष.

फणासहस्रकलितं तमप्रतिमवर्चसम्। महाभोगपतेर्भोगमन्वास्तीर्य महोच्छ्रयम्। तस्मिन्महति पर्यङ्के शेते वै कनकप्रभे ।। २४.

तो, अपूर्व तेजस्वी, हजार फणांचा आणि मोठ्या आकाराच्या सर्पराजाच्या सुवर्णमय आसनावर, त्या भव्य वेटोळ्यांवर झळाळत विसावला होता.

एवं तत्र शयानेन विष्णुना प्रभविष्णुना। आत्मारामेण क्रीडार्थं सृष्टं नाभ्यां तु पङ्कजम् ।। २४.

अशा प्रकारे, स्वतःमध्ये रममाण असलेल्या, सर्वशक्तिमान विष्णूने केवळ क्रीडेसाठी आपल्या नाभीतून एक कमळ निर्माण केले.

शतयोजनविस्तीर्णं तरुणादित्यवर्च्चसम्। बज्रदण्डं महोत्सेधं लीलया प्रभविष्णुना ।। २४.

ते कमळ शंभर योजन विस्ताराचे, ताज्या सूर्यासारखे तेजस्वी, वज्रासारख्या देठाचे आणि उंच होते; हे सर्वशक्तिमान विष्णूने सहज निर्माण केले.

तस्यैवं क्रीडमानस्य समीपं देवमीढुषः। हेमब्रह्माण्डजो ब्रह्मा रुक्मवर्णोह्यतीन्द्रियः। चतुर्मुखो विशालाक्षः समागम्य यदृच्छया ।। २४.

त्या देवाच्या क्रीडा करत असताना, सुवर्ण अंड्यातून जन्मलेला, सुवर्णवर्णाचा, इंद्रियांच्या पलीकडचा, चार मुखांचा आणि विशाल डोळ्यांचा ब्रह्मा, आपल्या इच्छेने तेथे प्रकट झाला.

श्रिया युक्तेन नव्येन सुप्रभेण सुगन्धिना। तं क्रीडमानं पझेन दृष्ट्वा ब्रह्मा तु भेजिवान् ।। २४.

नवीन, तेजस्वी आणि सुगंधित शोभेने सजलेला तो खेळत असताना ब्रह्मदेवांनी त्याला पाहिले आणि त्याच्याजवळ गेले.

स विस्मयमथागम्य शस्य संपूर्णया गिरा। प्रोवाच को भवान् शेते आक्षितो म्ध्यमम्भसाम् ।। २४.

आश्चर्यचकित होऊन, ब्रह्मदेवांनी पूर्ण आवाजात विचारले, "तू कोण आहेस? या पाण्याच्या मध्यभागी, कोणत्याही रक्षणाशिवाय, तू इथे कसा झोपलास आहेस?"

अथ तस्याच्युतः श्रुत्वा ब्रह्मणस्तु शुभं वचः। उदतिष्ठत पर्य्यङ्काद्विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।। २४.

ब्रह्मदेवांचे शुभ वचन ऐकून, अच्युत आपल्या आसनावरून उठले, त्यांच्या डोळ्यांत आश्चर्य दाटले होते.

प्रत्युवाचोत्तरं चैव क्रियते यच्च किञ्चन। द्यौरन्तरिक्षं भूतञ्च परं पदमहं प्रभुः ।। २४.

त्यांनी उत्तर दिले, "स्वर्गात, आकाशात किंवा या सर्व सृष्टीत जे काही घडते, त्याचा मीच स्वामी आहे आणि मीच ते परमस्थान आहे."

तमेवमुक्त्वा भगवान् विष्णुः पुनरथाव्रवीत् । कस्त्वं खलु समायातः समीपं भगवान् कुतः । कुतस्व भूयो गन्तव्यं कुत्र वा ते प्रतिश्रयः ।। २४.

असं सांगून, भगवंत विष्णूंनी पुन्हा विचारले, "भगवंत, तू कोण आहेस? कुठून आलास? पुन्हा कुठे जाणार आहेस? तुझे निवासस्थान कुठे आहे?"

को भवान् विश्वमूर्तिस्त्वं कर्त्तव्यं किञ्च ते मया। एवं ब्रुवाण वैकुण्ठं प्रत्युवाच पितामहः ।। २४.

"तुम्ही कोण, ज्यांचे रूप हेच विश्व आहे? मी तुमच्यासाठी काय करावे?" असे विचारल्यावर, वैकुंठाला पितामहांनी उत्तर दिले.

यथा भवांस्तथा चाहमादिकर्त्त प्रजापतिः। नारायणसमाख्यातः सर्व्वं वै मयि तिष्ठति ।। २४.

"जसे तुम्ही, तसे मीही—मी आदिकर्ता, प्रजापती, नारायण नावाने ओळखला जातो. सर्व काही माझ्यातच आहे."

सविस्मयं परं श्रुत्वा ब्रह्मणा लोककर्तृणा। सोऽनुज्ञातो भगवता वैकुण्ठो विश्वसम्भवः ।। २४.

ब्रह्मदेव, या जगाचा कर्ता, यांच्या मुखातून हे श्रेष्ठ वचन ऐकून, विश्वाचा आधार असलेल्या वैकुंठाला त्यांची परवानगी मिळाली.