वायुपुराणम्

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम्। एतस्य पादाश्चत्वारः अङ्गानि क्रतवस्तथा ।। २३.

कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग ही त्याची चार पाय आहेत; यज्ञ हे त्याचे अवयव आहेत.

भुजाश्च वेदाश्चत्वारो ऋतुः सन्धिमुखानि च। द्वे मुखे द्वे च अयने नेत्राश्च चतुरस्तथा ।। २३.

त्याचे हात म्हणजे चार वेद; ऋतु हे सांधे; दोन तोंडे, दोन अयन आणि चार डोळे आहेत.

शिरांसि त्रीणि पर्वाणि फाल्गुन्याषाढकृत्तिकाः। दिव्यान्तरिक्षभौमानि त्रीणि स्थानानि यानि तु। सम्भवः प्रलयश्चैव आश्रमौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ ।। २३.

तीन मस्तके, पर्व, फाल्गुनी, आषाढ आणि कृत्तिका; दिव्य, आकाशातील आणि पृथ्वीवरील अशी तीन स्थाने; उत्पत्ती आणि प्रलय, आणि दोन आश्रम सांगितले आहेत.

स यदा कालरूपाभो वराहत्वे व्यवस्थितः। भविष्यति यदा साध्यो विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।। २३.

जेव्हा तो काळरूपाचा भास होऊन वराह रूपात स्थिरावेल, तेव्हा साध्य, विष्णू, नारायण हे प्रभू म्हणून अस्तित्वात राहतील.

तदा त्वमपि देवेश चतुर्व्वक्त्रो भविष्यसि। ब्रह्मलोकनमस्कार्यो विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।। २३.

त्या वेळी, हे देवाधिदेव, तूही चार तोंडांचा होशील; ब्रह्मलोकात पूज्य ब्रह्मा आणि विष्णू, नारायण हे प्रभू असतील.

एकार्णवे प्लवे चैव शयानं पुरुषं हरिम्। यदा द्रक्ष्यसि देवेशं ध्यानयुक्तं महामुनिम् ।। २३.

जेव्हा तू एकाच महासागरावर तराफ्यावर ध्यानमग्न अवस्थेत झोपलेला हरि, तोच परमेश्वर, महान ऋषी स्वरूपात पाहशील—

तदावां मम योगेन मोहितौ नष्टचेतसौ। अन्योन्यस्पर्द्धिनौ रात्रावविज्ञाय परस्परम् ।। २३.

तेव्हा माझ्या योगशक्तीने तुम्हा दोघांचे मन भुलवले जाईल, तुम्ही दोघेही एकमेकांना ओळखू शकणार नाही, आणि रात्रभर एकमेकांशी स्पर्धा कराल.

एकैकस्योदरस्थांस्तु दृष्ट्वा लोकांश्चराचरान्। विस्मयं परमं गत्वा ध्यानाद्‌बुद्ध्वा तु मानुषौ ।। २३.

त्यानंतर, एकमेकांच्या पोटात सर्व चराचर जग पाहून, तुम्ही मोठ्या आश्चर्यचकित व्हाल आणि ध्यानाने जाणाल की तुम्ही दोघेही माणूस आहात.

ततस्त्वं पझसंभूतः पझनाभः सनातनः। पद्माङ्कितस्तदा कल्पे ख्यातिं यास्यसि पुष्कलाम् ।। २३.

मग तू, कमळातून जन्मलेला, कमळनाभी, सनातन, आणि कमळचिन्ह असलेला, त्या कल्पात मोठ्या कीर्तीला पोहोचशील.

ततस्तस्मिंस्तदा कल्पे वाराहे सप्तमे प्रभोः। पुनर्विष्णुर्महातेजाः कालो लोकप्रकालनः। मनुर्वैवस्वतो नाम तव पुत्रो भविष्यति ।। २३.

मग त्या कल्पात, प्रभूच्या सातव्या वाराह युगात, पुन्हा तेजस्वी विष्णू, जो काळ म्हणून सर्व जगांची निर्मिती करतो, वैवस्वत नावाचा मनु तुझा पुत्र होईल.

तदा चतुर्युगावस्थे कल्पे तस्मिन् युगान्तके। भविष्यामि शिखायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः ।। २३.

त्या कल्पातील चार युगे संपताना, मी शिखा असलेला, श्वेत नावाचा महान ऋषी म्हणून जन्म घेईन.

हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे। चतुःशिष्याः शिवे युक्ता भविष्यन्ति तदा मम ।। २३.

हिमालयाच्या सुंदर शिखरावर, चागल नावाच्या उत्तम पर्वतावर, त्या वेळी माझे चार शिष्य, शिवभक्त, असतील.

श्वेतश्चैव शिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः। चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।। २३.

श्वेत, शिख, श्वेताश्व आणि श्वेतलोहित—हे चारही, मोठ्या आत्म्याचे, वेदपारंगत ब्राह्मण असतील.

ततस्ते ब्रह्मभूयिष्ठा दृष्ट्वा ब्रह्मगतिं पराम् । तत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

ते ब्रह्माच्या सर्वोच्च अवस्थेचे दर्शन घेऊन, ब्रह्मासमान होतील आणि त्या स्थानाजवळ जातील, जिथून पुन्हा परत येणे कठीण असते.

पुनस्तु मम देवेशो द्वितीयद्वापरे प्रभुः। प्रजापतिर्यदा व्यासः सत्यो नाम भविष्यति ।। २३.

पुन्हा, दुसऱ्या द्वापार युगात, देवांचा स्वामी, प्रभू, सत्य नावाचा व्यास म्हणून प्रजापती होईल.

तदा लोकहितार्थाय सुतारे नाम नामतः। भविष्यामि कलौ तस्मिन् लोकानुग्रहकारणात् ।। २३.

त्या काळात, लोकांच्या कल्याणासाठी, मी कलियुगात सुतार नावाने प्रसिद्ध होईन, लोकांच्या उपकारासाठी.

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्या नाम नामतः। दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः क्रतुमांस्तथा ।। २३.

तेथेही, माझे पुत्र दुण्दुभी, शतरूपा, ऋचीक आणि क्रतुमान या नावांनी ओळखले जातील.

प्राप्य योगं तथा ज्ञानं ब्रह्म चैव सनातनम्। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम् ।। २३.

योग, ज्ञान आणि सनातन ब्रह्म मिळवून, ते रुद्राच्या लोकात जातील, जिथून पुन्हा परत येणे कठीण असते.

तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः। तदा ह्यहं भविष्यामि दमनस्तु युगन्तिके ।। २३.

तिसऱ्या द्वापार युगात, जेव्हा व्यास भृगुवंशीय असेल, तेव्हा मी युगाच्या शेवटी दमनीय नावाने जन्म घेईन.

तत्रापि च भविष्यन्ति चत्वारो मम पुत्रकाः। विशोकश्च विकेशश्च विशापः शापनाशनः ।। २३.

त्या वेळीही, माझे चार पुत्र—विशोक, विकेश, विशाप आणि शापनाशन—जन्म घेतील.

तेऽपि तेनैव मार्गेण योगोक्तेन महौजसः। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

तेही त्या योगमार्गाने, मोठ्या तेजाने युक्त होऊन, रुद्राच्या लोकात जातील, जिथून पुन्हा परत येणे दुर्मिळ असते.

चतुर्थे द्वापरे चैव यदा व्यासोऽङ्गिराः स्मृतः। तदाऽप्यहं भविष्यामि सुहोत्रो नाम नामतः ।। २३.

चौथ्या द्वापार युगात, जेव्हा व्यास अङ्गिरस म्हणून ओळखला जाईल, तेव्हाही मी सुहोत्र नावाने जन्म घेईन.

तत्रापि मम सत्पुत्राश्चत्वारश्च तपोधनाः। भविष्यन्ति द्विजश्रेष्ठा योगात्मानो दृढव्रताः ।। २३.

त्या वेळीही, माझे चार खरे पुत्र, तपश्चर्येने संपन्न, योगनिष्ठ आणि दृढव्रती, हे श्रेष्ठ द्विज जन्म घेतील.

सुमुखो दुर्मुखश्चैव दुर्दमो दुरतिक्रमः। प्राप्य योगगतिं सूक्ष्मां विमला दग्धकिल्बिषाः। तेऽपि तेनैव मार्गेण गमिष्यन्ति न संशयः ।। २३.

सुमुख, दुर्मुख, दुर्दम आणि दुरतिक्रम — हे सर्वजण, योगाची सूक्ष्म वाट मिळवून, निर्मळ आणि पाप जाळून टाकलेले, त्याच मार्गाने निघून जातील, यात शंका नाही.

पञ्चमे द्वापरे चैव व्यासस्तु सविता यदा। तदा चापि भविष्यामि कङ्गो नाम महातपाः। अनुग्रहार्थं लोकानां योगात्मा नैककर्मकृत् ।। २३.

पाचव्या द्वापरयुगात, जेव्हा व्यास सविता असतील, तेव्हा मी देखील कंग नावाने, मोठ्या तपस्वी म्हणून, लोकांच्या कल्याणासाठी, योगी आणि अनेक कर्म करणारा म्हणून जन्म घेईन.

चत्वारस्तु महाभागा विरजाः शुद्धयोनयः । पुत्रा मम भविष्यन्ति योगात्मानो दृढव्रताः ।। २३.

माझे चार भाग्यवान पुत्र होतील, जे कामविकारापासून मुक्त, शुद्ध कुळात जन्मलेले, योगाला समर्पित आणि दृढ संकल्प असलेले असतील.

सनः सनन्दनश्चैव प्रभुर्यश्च सनातनः। ऋतुः सनत्कुमारश्च निर्ममा निरहंकृताः। मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

सनक, सनंदन, प्रभु, सनातन, ऋतू आणि सनत्कुमार — हे सगळे, मालकीभाव आणि अहंकार सोडून, माझ्या जवळ येतील, जिथे पुन्हा जन्म मिळणे फार कठीण असते.

परिवृत्ते पुनः षष्ठे मृत्युर्व्यासो यदा विभुः। तदाप्यहं भविष्यामि लोकाक्षिर्नाम नामतः ।। २३.

जेव्हा सहावा परिपाठ पूर्ण होईल आणि व्यास मृत्यु नावाने, सामर्थ्यशाली असतील, तेव्हाही मी लोकाक्षी या नावाने ओळखला जाईन.

शिष्याश्च मम ते दिव्या योगात्मानो दृढव्रताः। भविष्यन्ति महाभागाश्चत्वारो लोकसम्मताः ।। २३.

त्या वेळी माझे शिष्यही दिव्य, योगाला समर्पित, दृढ व्रती, चार जण, फार भाग्यवान आणि जगात मान्यता मिळवणारे असतील.