वायुपुराणम्

तपसा भावितात्मानो ये वै द्रक्ष्यन्ति वै द्विजाः। ईशित्वे च शिवत्वे च सर्वगं सर्वतः स्थिरम् ।। २३.

जे द्विज तपाने आपले मन शुद्ध करतात, ते खरेच सर्वत्र असणारा, स्थिर आणि सर्वत्र व्यापणारा, प्रभुत्व आणि मंगलतेने युक्त असा प्रभू पाहतील.

रजस्तमोविनिर्मुक्तास्त्यक्त्वा मानुष्यकम्बुवि। मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

राजस आणि तमस या दोषांपासून मुक्त होऊन, मानवी देह सोडून, ते माझ्या सान्निध्यात येतील, जिथे पुन्हा जन्म घेणे कठीण आहे.

इत्येवमुक्तो भगवान् ब्रह्मा रुद्रेण वै द्विजाः। प्रणम्य प्रयतो भूत्वा पुनराह पितामहः ।। २३.

अशा प्रकारे रुद्राने सांगितल्यावर, भगवंत ब्रह्मा, हे द्विजांनो, भक्तीभावाने वंदन करून, पुन्हा पितामह बोलू लागले.

भगवन्देवदेवेश विश्वरूपी महेश्वरः। इमास्तव महादेव तनवो लोकवन्दिताः ।। २३.

भगवंत, देवांच्या देव, विश्वरूप महेश्वरा, हे महादेव, तुझी ही रूपे सर्व लोकांनी पूजलेली आहेत.

विश्वरूप महासत्त्व कस्मिन् काले महाभुज। कस्यां वा युगसम्भूत्यां द्रक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।। २३.

विश्वरूप, महात्मा, बलाढ्य भुजावाले, कोणत्या काळात, कोणत्या युगाच्या प्रारंभात द्विज तुझा दर्शन घेतील?

केन वा तत्त्वयोगेन ध्यानयोगेन केन वा । तनवस्ते महादेव शक्या द्रष्टुं द्विजातिभिः ।। २३.

कोणत्या तत्त्वयोगाने, किंवा ध्यानयोगाने, हे महादेव, तुझी ही रूपे द्विजांना पाहता येतील?

तपसा नैव योगेन दानधर्मफलेन वा। न तीर्थफलयोगेन क्रतुभिर्वा सदक्षिणैः ।। २३.

तपाने, योगाने, दानधर्माच्या फळाने, तीर्थयात्रेच्या फळाने किंवा यज्ञांच्या योग्य दक्षिणेनेही मला पाहता येत नाही.

न वेदाध्यापनैर्वापि न चित्तेन विवेदनैः । शक्योऽहं मानुर्षैद्रष्टुमृते ध्यानात्परं न हि ।। २३.

वेदाध्ययनाने किंवा मनाने केलेल्या विवेकानेही मला माणसांना पाहता येत नाही; केवळ श्रेष्ठ ध्यानानेच मी दिसू शकतो.

साध्यो नारायणश्चैव विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः । भविष्यतीह नाम्ना तु वाराहो नाम विश्रुतः ।। २३.

साध्य, नारायण आणि त्रिभुवनाचा स्वामी विष्णू, येथे वराह नावाने प्रसिद्ध होतील.

चतुर्बाहुश्चतुष्पादश्चतुर्नेत्रश्चतुर्मुखः। तदा संवत्सरो भूत्वा यज्ञरूपी भविष्यति। षडङ्गश्च त्रिशीर्षश्च त्रिस्थाने त्रिशरीरवान् ।। २३.

चार हात, चार पाय, चार डोळे आणि चार तोंडे असलेला, तो त्या वेळी एक वर्ष होऊन यज्ञरूप धारण करील; सहा अवयव, तीन मस्तके, तीन ठिकाणे आणि तीन शरीरे असलेला.

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम्। एतस्य पादाश्चत्वारः अङ्गानि क्रतवस्तथा ।। २३.

कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग ही त्याची चार पाय आहेत; यज्ञ हे त्याचे अवयव आहेत.

भुजाश्च वेदाश्चत्वारो ऋतुः सन्धिमुखानि च। द्वे मुखे द्वे च अयने नेत्राश्च चतुरस्तथा ।। २३.

त्याचे हात म्हणजे चार वेद; ऋतु हे सांधे; दोन तोंडे, दोन अयन आणि चार डोळे आहेत.

शिरांसि त्रीणि पर्वाणि फाल्गुन्याषाढकृत्तिकाः। दिव्यान्तरिक्षभौमानि त्रीणि स्थानानि यानि तु। सम्भवः प्रलयश्चैव आश्रमौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ ।। २३.

तीन मस्तके, पर्व, फाल्गुनी, आषाढ आणि कृत्तिका; दिव्य, आकाशातील आणि पृथ्वीवरील अशी तीन स्थाने; उत्पत्ती आणि प्रलय, आणि दोन आश्रम सांगितले आहेत.

स यदा कालरूपाभो वराहत्वे व्यवस्थितः। भविष्यति यदा साध्यो विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।। २३.

जेव्हा तो काळरूपाचा भास होऊन वराह रूपात स्थिरावेल, तेव्हा साध्य, विष्णू, नारायण हे प्रभू म्हणून अस्तित्वात राहतील.

तदा त्वमपि देवेश चतुर्व्वक्त्रो भविष्यसि। ब्रह्मलोकनमस्कार्यो विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।। २३.

त्या वेळी, हे देवाधिदेव, तूही चार तोंडांचा होशील; ब्रह्मलोकात पूज्य ब्रह्मा आणि विष्णू, नारायण हे प्रभू असतील.

एकार्णवे प्लवे चैव शयानं पुरुषं हरिम्। यदा द्रक्ष्यसि देवेशं ध्यानयुक्तं महामुनिम् ।। २३.

जेव्हा तू एकाच महासागरावर तराफ्यावर ध्यानमग्न अवस्थेत झोपलेला हरि, तोच परमेश्वर, महान ऋषी स्वरूपात पाहशील—

तदावां मम योगेन मोहितौ नष्टचेतसौ। अन्योन्यस्पर्द्धिनौ रात्रावविज्ञाय परस्परम् ।। २३.

तेव्हा माझ्या योगशक्तीने तुम्हा दोघांचे मन भुलवले जाईल, तुम्ही दोघेही एकमेकांना ओळखू शकणार नाही, आणि रात्रभर एकमेकांशी स्पर्धा कराल.

एकैकस्योदरस्थांस्तु दृष्ट्वा लोकांश्चराचरान्। विस्मयं परमं गत्वा ध्यानाद्‌बुद्ध्वा तु मानुषौ ।। २३.

त्यानंतर, एकमेकांच्या पोटात सर्व चराचर जग पाहून, तुम्ही मोठ्या आश्चर्यचकित व्हाल आणि ध्यानाने जाणाल की तुम्ही दोघेही माणूस आहात.

ततस्त्वं पझसंभूतः पझनाभः सनातनः। पद्माङ्कितस्तदा कल्पे ख्यातिं यास्यसि पुष्कलाम् ।। २३.

मग तू, कमळातून जन्मलेला, कमळनाभी, सनातन, आणि कमळचिन्ह असलेला, त्या कल्पात मोठ्या कीर्तीला पोहोचशील.

ततस्तस्मिंस्तदा कल्पे वाराहे सप्तमे प्रभोः। पुनर्विष्णुर्महातेजाः कालो लोकप्रकालनः। मनुर्वैवस्वतो नाम तव पुत्रो भविष्यति ।। २३.

मग त्या कल्पात, प्रभूच्या सातव्या वाराह युगात, पुन्हा तेजस्वी विष्णू, जो काळ म्हणून सर्व जगांची निर्मिती करतो, वैवस्वत नावाचा मनु तुझा पुत्र होईल.

तदा चतुर्युगावस्थे कल्पे तस्मिन् युगान्तके। भविष्यामि शिखायुक्तः श्वेतो नाम महामुनिः ।। २३.

त्या कल्पातील चार युगे संपताना, मी शिखा असलेला, श्वेत नावाचा महान ऋषी म्हणून जन्म घेईन.

हिमवच्छिखरे रम्ये छागले पर्वतोत्तमे। चतुःशिष्याः शिवे युक्ता भविष्यन्ति तदा मम ।। २३.

हिमालयाच्या सुंदर शिखरावर, चागल नावाच्या उत्तम पर्वतावर, त्या वेळी माझे चार शिष्य, शिवभक्त, असतील.

श्वेतश्चैव शिखश्चैव श्वेताश्वः श्वेतलोहितः। चत्वारस्ते महात्मानो ब्राह्मणा वेदपारगाः ।। २३.

श्वेत, शिख, श्वेताश्व आणि श्वेतलोहित—हे चारही, मोठ्या आत्म्याचे, वेदपारंगत ब्राह्मण असतील.

ततस्ते ब्रह्मभूयिष्ठा दृष्ट्वा ब्रह्मगतिं पराम् । तत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

ते ब्रह्माच्या सर्वोच्च अवस्थेचे दर्शन घेऊन, ब्रह्मासमान होतील आणि त्या स्थानाजवळ जातील, जिथून पुन्हा परत येणे कठीण असते.

पुनस्तु मम देवेशो द्वितीयद्वापरे प्रभुः। प्रजापतिर्यदा व्यासः सत्यो नाम भविष्यति ।। २३.

पुन्हा, दुसऱ्या द्वापार युगात, देवांचा स्वामी, प्रभू, सत्य नावाचा व्यास म्हणून प्रजापती होईल.

तदा लोकहितार्थाय सुतारे नाम नामतः। भविष्यामि कलौ तस्मिन् लोकानुग्रहकारणात् ।। २३.

त्या काळात, लोकांच्या कल्याणासाठी, मी कलियुगात सुतार नावाने प्रसिद्ध होईन, लोकांच्या उपकारासाठी.

तत्रापि मम ते पुत्रा भविष्या नाम नामतः। दुन्दुभिः शतरूपश्च ऋचीकः क्रतुमांस्तथा ।। २३.

तेथेही, माझे पुत्र दुण्दुभी, शतरूपा, ऋचीक आणि क्रतुमान या नावांनी ओळखले जातील.

प्राप्य योगं तथा ज्ञानं ब्रह्म चैव सनातनम्। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्ति दुर्लभम् ।। २३.

योग, ज्ञान आणि सनातन ब्रह्म मिळवून, ते रुद्राच्या लोकात जातील, जिथून पुन्हा परत येणे कठीण असते.

तृतीये द्वापरे चैव यदा व्यासस्तु भार्गवः। तदा ह्यहं भविष्यामि दमनस्तु युगन्तिके ।। २३.

तिसऱ्या द्वापार युगात, जेव्हा व्यास भृगुवंशीय असेल, तेव्हा मी युगाच्या शेवटी दमनीय नावाने जन्म घेईन.