वायुपुराणम्

तस्माच्चतुर्युगावस्थं जगद्वै सचराचरम्। चतुर्द्धाऽवस्थितं चैव चतुष्पादं भविष्यति ।। २३.

म्हणून, हे जग — जड आणि जंगम — चार अवस्थांमध्ये आहे, आणि ते चार पायांचं आहे.

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा। जनस्तपश्च शांतश्च रुद्रलोकस्ततः परम् ।। २३.

भूर्लोक, नंतर भुवर्लोक, स्वर्लोक आणि महर्लोक; जनलोक, तपोलोक, शांतलोक आणि त्याहून पुढे रुद्रलोक.

स्वर्लोको हि तृतीयस्तु चतुर्थस्तु महः स्मृतः। तत्र लोकः परं स्थानं परन्तद्योगिनां स्मृतम् ।। २३.

स्वर्लोक तिसरा आहे, आणि चौथा महर्लोक म्हणून ओळखला जातो; तिथेच श्रेष्ठ स्थान आहे, जे योगींना परम मानलं जातं.

निर्ममा निरहंकाराः कामक्रोधविवर्ज्जिताः। द्रक्ष्यन्ते तद्विदो युक्ता ध्यानतत्परयुञ्जकाः ।। २३.

ज्यांच्यात ममत्त्व नाही, अहंकार नाही, इच्छा आणि राग नाहीत, असे त्या स्थानाला जाणणारे, योगात मग्न, ध्यानात तल्लीन लोक ते पाहतात.

यस्माच्चतुष्पदा ह्येषा त्वया दृष्टा सरस्वती। तस्माच्च पशवः सर्वे भविष्यन्ति चतुष्पदाः। तस्माच्चैषां भविष्यन्ति चत्वारो वै पयोधराः ।। २३.

सरस्वतीला तू चार पायांची पाहिलंस म्हणून, सर्व प्राणी चार पायांचे होतील; आणि त्यामुळे त्यांना चार स्तन असतील.

सोमश्च मन्त्रसंयुक्तो यस्मान्मम मुखाच्च्युतः। जीवः प्राणभृतां ब्रह्मन् सर्वः पीत्वा स्तनैर्घृतम् ।। २३.

सोम, मंत्रांसह, माझ्या तोंडातून वाहिला म्हणून, ब्रह्मन्, सर्व जीव धारक प्राणी त्यांच्या स्तनांतील तुप पितात.

तस्मात् सोममयं चैतदमृतं चैव संज्ञितम्। चतुष्पादा भविष्यन्ति श्वेतत्वं चास्य तेन तत् ।। २३.

म्हणून, हे सोममय अमृत म्हणून ओळखलं जातं; ते प्राणी चार पायांचे असतील आणि त्याचं पांढरं रंगही त्यामुळेच आहे.

यस्माच्चैवं क्रियाभूत्वा द्विपादा वै महेश्वरी। दृष्टा पुनस्त्वया चैषा सावित्री लोकभाविनी। तस्माद्वै द्विपदाः सर्वे द्विस्तनाश्च नराः स्मृताः ।। २३.

म्हणूनच महेश्वरी ही कृतीशील होऊन दोन पायांची दिसली; आणि ही सवित्री, जी सर्व लोकांची जननी आहे, ती तुला दिसली. म्हणून सर्व दोन पायांचे जीव, म्हणजेच माणसे, दोन स्तन असलेली म्हणून ओळखली जातात.

यस्माच्चैवमजा भूत्वा सर्ववर्णा महेश्वरी। दृष्टा त्वया महासत्त्वा सर्वभूतधरा परा। तस्मात्तु विश्वरूपत्वमजानां वै भविष्यति ।। २३.

महेश्वरी ही जन्मरहित होऊन सर्व वर्णांत प्रकट झाली; आणि ती महान सामर्थ्यवान, सर्व भूतांची धारक, अशी तुला दिसली. म्हणून जन्मरहितांना विश्वरूप प्राप्त होईल.

अजश्चैव महातेजा विश्वरूपो भविष्यति। अमोघरेताः सर्वत्र मुखे चास्य हुताशनः। तस्मात् सर्वगतो मेध्यः पशुरूपी हुताशनः ।। २३.

जन्मरहित, तेजस्वी हा विश्वरूप धारण करील; त्याचे बीज सर्वत्र निष्फळ न होता पसरलेले असेल, आणि त्याच्या तोंडात अग्नी आहे. म्हणून अग्नी हा पशुरूपात सर्वत्र पवित्र आणि व्यापून राहिलेला आहे.

तपसा भावितात्मानो ये वै द्रक्ष्यन्ति वै द्विजाः। ईशित्वे च शिवत्वे च सर्वगं सर्वतः स्थिरम् ।। २३.

जे द्विज तपाने आपले मन शुद्ध करतात, ते खरेच सर्वत्र असणारा, स्थिर आणि सर्वत्र व्यापणारा, प्रभुत्व आणि मंगलतेने युक्त असा प्रभू पाहतील.

रजस्तमोविनिर्मुक्तास्त्यक्त्वा मानुष्यकम्बुवि। मत्समीपं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

राजस आणि तमस या दोषांपासून मुक्त होऊन, मानवी देह सोडून, ते माझ्या सान्निध्यात येतील, जिथे पुन्हा जन्म घेणे कठीण आहे.

इत्येवमुक्तो भगवान् ब्रह्मा रुद्रेण वै द्विजाः। प्रणम्य प्रयतो भूत्वा पुनराह पितामहः ।। २३.

अशा प्रकारे रुद्राने सांगितल्यावर, भगवंत ब्रह्मा, हे द्विजांनो, भक्तीभावाने वंदन करून, पुन्हा पितामह बोलू लागले.

भगवन्देवदेवेश विश्वरूपी महेश्वरः। इमास्तव महादेव तनवो लोकवन्दिताः ।। २३.

भगवंत, देवांच्या देव, विश्वरूप महेश्वरा, हे महादेव, तुझी ही रूपे सर्व लोकांनी पूजलेली आहेत.

विश्वरूप महासत्त्व कस्मिन् काले महाभुज। कस्यां वा युगसम्भूत्यां द्रक्ष्यन्ति त्वां द्विजातयः ।। २३.

विश्वरूप, महात्मा, बलाढ्य भुजावाले, कोणत्या काळात, कोणत्या युगाच्या प्रारंभात द्विज तुझा दर्शन घेतील?

केन वा तत्त्वयोगेन ध्यानयोगेन केन वा । तनवस्ते महादेव शक्या द्रष्टुं द्विजातिभिः ।। २३.

कोणत्या तत्त्वयोगाने, किंवा ध्यानयोगाने, हे महादेव, तुझी ही रूपे द्विजांना पाहता येतील?

तपसा नैव योगेन दानधर्मफलेन वा। न तीर्थफलयोगेन क्रतुभिर्वा सदक्षिणैः ।। २३.

तपाने, योगाने, दानधर्माच्या फळाने, तीर्थयात्रेच्या फळाने किंवा यज्ञांच्या योग्य दक्षिणेनेही मला पाहता येत नाही.

न वेदाध्यापनैर्वापि न चित्तेन विवेदनैः । शक्योऽहं मानुर्षैद्रष्टुमृते ध्यानात्परं न हि ।। २३.

वेदाध्ययनाने किंवा मनाने केलेल्या विवेकानेही मला माणसांना पाहता येत नाही; केवळ श्रेष्ठ ध्यानानेच मी दिसू शकतो.

साध्यो नारायणश्चैव विष्णुस्त्रिभुवनेश्वरः । भविष्यतीह नाम्ना तु वाराहो नाम विश्रुतः ।। २३.

साध्य, नारायण आणि त्रिभुवनाचा स्वामी विष्णू, येथे वराह नावाने प्रसिद्ध होतील.

चतुर्बाहुश्चतुष्पादश्चतुर्नेत्रश्चतुर्मुखः। तदा संवत्सरो भूत्वा यज्ञरूपी भविष्यति। षडङ्गश्च त्रिशीर्षश्च त्रिस्थाने त्रिशरीरवान् ।। २३.

चार हात, चार पाय, चार डोळे आणि चार तोंडे असलेला, तो त्या वेळी एक वर्ष होऊन यज्ञरूप धारण करील; सहा अवयव, तीन मस्तके, तीन ठिकाणे आणि तीन शरीरे असलेला.

कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम्। एतस्य पादाश्चत्वारः अङ्गानि क्रतवस्तथा ।। २३.

कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग ही त्याची चार पाय आहेत; यज्ञ हे त्याचे अवयव आहेत.

भुजाश्च वेदाश्चत्वारो ऋतुः सन्धिमुखानि च। द्वे मुखे द्वे च अयने नेत्राश्च चतुरस्तथा ।। २३.

त्याचे हात म्हणजे चार वेद; ऋतु हे सांधे; दोन तोंडे, दोन अयन आणि चार डोळे आहेत.

शिरांसि त्रीणि पर्वाणि फाल्गुन्याषाढकृत्तिकाः। दिव्यान्तरिक्षभौमानि त्रीणि स्थानानि यानि तु। सम्भवः प्रलयश्चैव आश्रमौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ ।। २३.

तीन मस्तके, पर्व, फाल्गुनी, आषाढ आणि कृत्तिका; दिव्य, आकाशातील आणि पृथ्वीवरील अशी तीन स्थाने; उत्पत्ती आणि प्रलय, आणि दोन आश्रम सांगितले आहेत.

स यदा कालरूपाभो वराहत्वे व्यवस्थितः। भविष्यति यदा साध्यो विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।। २३.

जेव्हा तो काळरूपाचा भास होऊन वराह रूपात स्थिरावेल, तेव्हा साध्य, विष्णू, नारायण हे प्रभू म्हणून अस्तित्वात राहतील.

तदा त्वमपि देवेश चतुर्व्वक्त्रो भविष्यसि। ब्रह्मलोकनमस्कार्यो विष्णुर्नारायणः प्रभुः ।। २३.

त्या वेळी, हे देवाधिदेव, तूही चार तोंडांचा होशील; ब्रह्मलोकात पूज्य ब्रह्मा आणि विष्णू, नारायण हे प्रभू असतील.

एकार्णवे प्लवे चैव शयानं पुरुषं हरिम्। यदा द्रक्ष्यसि देवेशं ध्यानयुक्तं महामुनिम् ।। २३.

जेव्हा तू एकाच महासागरावर तराफ्यावर ध्यानमग्न अवस्थेत झोपलेला हरि, तोच परमेश्वर, महान ऋषी स्वरूपात पाहशील—

तदावां मम योगेन मोहितौ नष्टचेतसौ। अन्योन्यस्पर्द्धिनौ रात्रावविज्ञाय परस्परम् ।। २३.

तेव्हा माझ्या योगशक्तीने तुम्हा दोघांचे मन भुलवले जाईल, तुम्ही दोघेही एकमेकांना ओळखू शकणार नाही, आणि रात्रभर एकमेकांशी स्पर्धा कराल.

एकैकस्योदरस्थांस्तु दृष्ट्वा लोकांश्चराचरान्। विस्मयं परमं गत्वा ध्यानाद्‌बुद्ध्वा तु मानुषौ ।। २३.

त्यानंतर, एकमेकांच्या पोटात सर्व चराचर जग पाहून, तुम्ही मोठ्या आश्चर्यचकित व्हाल आणि ध्यानाने जाणाल की तुम्ही दोघेही माणूस आहात.

ततस्त्वं पझसंभूतः पझनाभः सनातनः। पद्माङ्कितस्तदा कल्पे ख्यातिं यास्यसि पुष्कलाम् ।। २३.

मग तू, कमळातून जन्मलेला, कमळनाभी, सनातन, आणि कमळचिन्ह असलेला, त्या कल्पात मोठ्या कीर्तीला पोहोचशील.