वायुपुराणम्

श्वेतकल्पो यदा ह्यासीदहं श्वेतस्ततोऽभवम्। श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिवः ।। २३.

जेव्हा श्वेत युग होते, तेव्हा मीही पांढरा झालो; पांढरे फेटे, पांढऱ्या माळा, पांढरे वस्त्र घातलेला, हे शिवा.

श्वेतास्थिमांसरोमा च श्वेतत्वक् श्वेतलोहितः। तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ ।। २३.

पांढरी हाडे, मांस, केस, पांढरी त्वचा, पांढरे रक्त; म्हणून त्या काळाला श्वेत युग असे नाव मिळाले.

मत्प्रसादाच्च देवेशः श्वेताङ्गः श्वेतलोहितः। श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद्गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता ।। २३.

माझ्या कृपेने, हे देवाधिदेव, शरीर पांढरे झाले, रक्तही पांढरे झाले; तेव्हा गायत्री, जी ब्रह्म म्हणून ओळखली जाते, तीही पांढऱ्या रंगाची होती.

यस्मादहं च देवेश त्वया गुह्ये पदे स्थितः। विज्ञातः स्वेन तपसा सद्यो जातः सनातनः। सद्यो जातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैव प्रकीर्तितम् ।। २३.

हे देवाधिदेव, मी तुझ्यामुळे गुप्त स्थळी स्थिर झालो, तुझ्या तपामुळे ओळखला गेलो, क्षणात जन्मलो, आणि सनातन आहे; म्हणून हे ब्रह्म 'सद्योजात' म्हणून ओळखले जाते आणि गुप्तही मानले जाते.

तस्माद् गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः। तत्समीपङ्गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

म्हणूनच हे गुप्तपण प्राप्त झाले आहे; जे द्विज हे जाणतील, ते त्याच्या जवळ पोहोचतील, आणि पुन्हा जन्म घेणे फार कठीण आहे.

यदाऽहं च पुनस्त्वासं लोहितो नाम नामतः। ममकृतेन वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः ।। २३.

जेव्हा मी पुन्हा 'लोहित' नावाने ओळखला गेलो, माझ्या स्वतःच्या रंगामुळे तो काळ 'लोहित युग' म्हणून प्रसिद्ध झाला.

तदा लोहितमासास्थिलोहितक्षीरसन्निभा । लोहिताक्षस्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ।। २३.

तेव्हा लाल हाडे, लाल दूधासारखी, लाल डोळ्यांची, स्तनवती गायत्री, गौ म्हणून ओळखली गेली.

ततोऽस्य लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्य्यये। वामत्वाच्चैव योगस्य वामदेवत्वमागतः ।। २३.

मग या लालपणामुळे आणि रंगाच्या उलट्यामुळे, तसेच योगाच्या डाव्या बाजूमुळे, वामदेवत्व प्राप्त झाले.

तथापि हि महासत्त्व त्वयाऽहं नियतात्मना। विज्ञातः श्वेत वर्णेन तस्माद्वर्णोत्तमः स्मृतः । ततोऽहं वामदेवेति ख्यातिं यातो महीतले ।। २३.

तरीही, हे महाशक्तिमान, तुझ्या संयमित मनामुळे मी पांढऱ्या रंगाने ओळखला गेलो; म्हणून तो रंग श्रेष्ठ मानला जातो. त्यामुळे मी पृथ्वीवर वामदेव म्हणून प्रसिद्ध झालो.

ये चापि वामदेवत्वं ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः। विज्ञाय चेमां रुद्राणीं गायत्रीं मातरं विभो ।। २३.

जे ब्राह्मण या जगात वामदेवाचं स्वरूप ओळखतात आणि या रुद्राणी गायत्रीला आई म्हणून जाणतात, हे प्रभो,

सर्वपापविनिर्मुक्ता विरजा ब्रह्मवर्चसः। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

ते सर्व पापांपासून मुक्त, निर्मळ, ब्रह्मतेजाने उजळलेले होतात आणि रुद्राच्या लोकात जातात, जिथून पुन्हा परत येणं फारच दुर्मिळ असतं.

यदा तु पुनरेवायं कृष्णवर्णो भयानकः। मत्कृतेन च वर्णेन मत्कल्पः कृष्ण उच्यते ।। २३.

पण जेव्हा माझं हे रूप काळं आणि भयंकर होतं, आणि माझ्या रंगामुळे त्याला 'काळं' असं म्हणतात आणि ते माझ्यासारखं मानतात,

तत्राऽहं कालसंकाशः कालो लोकप्रकाशनः । विज्ञातोऽहं त्वया ब्रहमन् घोरो घोरपराक्रमः ।। २३.

तेव्हा मी काळासारखा असतो, काळ म्हणजे जगाला प्रकाश देणारा. ब्रह्मन्, तू मला ओळखलंस की मी भीषण आणि प्रचंड सामर्थ्यवान आहे.

तस्माद्घोरत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले। तेषामघोरः शान्तश्च भविष्याम्यहमव्ययः ।। २३.

म्हणून, जेव्हा मी भयंकर रूप घेतो, तेव्हा पृथ्वीवर जे मला ओळखतात, त्यांच्यासाठी मी अभय, शांत आणि अविनाशी होतो.

तस्माद्विश्वत्वमान्नं ये मां पश्यन्ति भूतले । तेषां शिवश्च सौम्यश्च भविष्यामि सदैव तु ।। २३.

आणि जेव्हा मी विश्वरूप घेतो, तेव्हा पृथ्वीवर जे मला पाहतात, त्यांच्यासाठी मी नेहमीच शुभ आणि सौम्य असतो.

तस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पोऽयं समुदाहृतः। विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता ।। २३.

म्हणून हे विश्वरूप माझं स्वरूप म्हणून सांगितलं गेलं आहे; आणि ही सावित्रीही विश्वरूप आहे असं घोषित केलं आहे.

सर्वरूपास्तथा चेमे संवृत्ता मम पुत्रकाः। चत्वारस्ते समाख्याताः पादा वै लोकसंमताः ।। २३.

माझ्या मुलांनो, ही सर्व रूपं माझ्यातून निर्माण झाली आहेत; त्यात चार प्रमुख आहेत, जे जगात प्रसिद्ध पाय मानले जातात.

तस्माच्च सर्व वर्णत्वं प्रजात्वं मे भविष्यति। सर्वभक्ष्या च मेध्या च वर्णतश्च भविष्यति ।। २३.

म्हणून, सर्व रंग आणि सर्व जन्म माझेच असतील; सर्व प्रकारचं अन्न, शुद्ध असो वा अशुद्ध, तेही माझ्या रंगानुसार माझं असेल.

मोक्षो धर्मस्तथार्थश्च कामश्चेति चतुष्टयम्। तस्माद्वेत्ता च वेद्यं च चतुर्द्धा वै भविष्यति ।। २३.

मोक्ष, धर्म, अर्थ आणि काम — ही चारही उद्दिष्टं; म्हणून जाणणारा आणि जाणलं जाणारं हेही चार प्रकारचं असेल.

भूतग्रामाश्च चत्वारः आश्रमाश्चतुरस्तथा। धर्मस्य पादाश्चत्वार श्चत्वारो मम पुत्रकाः ।। २३.

चार प्रकारची जीवसृष्टी, तसेच चार आश्रम; धर्माचे चार पाय, आणि माझेही चार पुत्र आहेत.

तस्माच्चतुर्युगावस्थं जगद्वै सचराचरम्। चतुर्द्धाऽवस्थितं चैव चतुष्पादं भविष्यति ।। २३.

म्हणून, हे जग — जड आणि जंगम — चार अवस्थांमध्ये आहे, आणि ते चार पायांचं आहे.

भूर्लोकोऽथ भुवर्लोकः स्वर्लोकोऽथ महस्तथा। जनस्तपश्च शांतश्च रुद्रलोकस्ततः परम् ।। २३.

भूर्लोक, नंतर भुवर्लोक, स्वर्लोक आणि महर्लोक; जनलोक, तपोलोक, शांतलोक आणि त्याहून पुढे रुद्रलोक.

स्वर्लोको हि तृतीयस्तु चतुर्थस्तु महः स्मृतः। तत्र लोकः परं स्थानं परन्तद्योगिनां स्मृतम् ।। २३.

स्वर्लोक तिसरा आहे, आणि चौथा महर्लोक म्हणून ओळखला जातो; तिथेच श्रेष्ठ स्थान आहे, जे योगींना परम मानलं जातं.

निर्ममा निरहंकाराः कामक्रोधविवर्ज्जिताः। द्रक्ष्यन्ते तद्विदो युक्ता ध्यानतत्परयुञ्जकाः ।। २३.

ज्यांच्यात ममत्त्व नाही, अहंकार नाही, इच्छा आणि राग नाहीत, असे त्या स्थानाला जाणणारे, योगात मग्न, ध्यानात तल्लीन लोक ते पाहतात.

यस्माच्चतुष्पदा ह्येषा त्वया दृष्टा सरस्वती। तस्माच्च पशवः सर्वे भविष्यन्ति चतुष्पदाः। तस्माच्चैषां भविष्यन्ति चत्वारो वै पयोधराः ।। २३.

सरस्वतीला तू चार पायांची पाहिलंस म्हणून, सर्व प्राणी चार पायांचे होतील; आणि त्यामुळे त्यांना चार स्तन असतील.

सोमश्च मन्त्रसंयुक्तो यस्मान्मम मुखाच्च्युतः। जीवः प्राणभृतां ब्रह्मन् सर्वः पीत्वा स्तनैर्घृतम् ।। २३.

सोम, मंत्रांसह, माझ्या तोंडातून वाहिला म्हणून, ब्रह्मन्, सर्व जीव धारक प्राणी त्यांच्या स्तनांतील तुप पितात.

तस्मात् सोममयं चैतदमृतं चैव संज्ञितम्। चतुष्पादा भविष्यन्ति श्वेतत्वं चास्य तेन तत् ।। २३.

म्हणून, हे सोममय अमृत म्हणून ओळखलं जातं; ते प्राणी चार पायांचे असतील आणि त्याचं पांढरं रंगही त्यामुळेच आहे.

यस्माच्चैवं क्रियाभूत्वा द्विपादा वै महेश्वरी। दृष्टा पुनस्त्वया चैषा सावित्री लोकभाविनी। तस्माद्वै द्विपदाः सर्वे द्विस्तनाश्च नराः स्मृताः ।। २३.

म्हणूनच महेश्वरी ही कृतीशील होऊन दोन पायांची दिसली; आणि ही सवित्री, जी सर्व लोकांची जननी आहे, ती तुला दिसली. म्हणून सर्व दोन पायांचे जीव, म्हणजेच माणसे, दोन स्तन असलेली म्हणून ओळखली जातात.

यस्माच्चैवमजा भूत्वा सर्ववर्णा महेश्वरी। दृष्टा त्वया महासत्त्वा सर्वभूतधरा परा। तस्मात्तु विश्वरूपत्वमजानां वै भविष्यति ।। २३.

महेश्वरी ही जन्मरहित होऊन सर्व वर्णांत प्रकट झाली; आणि ती महान सामर्थ्यवान, सर्व भूतांची धारक, अशी तुला दिसली. म्हणून जन्मरहितांना विश्वरूप प्राप्त होईल.