वायुपुराणम्

आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दस्ते महालयः। गालव्यगोत्रतपसा मम पुत्रस्त्वमागतः ।। २३.

'तो आनंद म्हणून ओळखावा, आनंद हे महान निवासस्थान आहे; गालव्य वंशाच्या तपामुळे, तू माझा पुत्र झाला आहेस.'

त्वयि योगश्च साङ्ख्यश्च तपो विद्याविधिः क्रिया। ऋतं स्त्यञ्च यद्ब्रह्म अहिंसा सन्ततिक्रमाः ।। २३.

तुझ्यात योग, सांख्य, तप, ज्ञान, विधी, कृती, सत्य, प्रामाणिकपणा, ब्रह्म, अहिंसा आणि संततीची परंपरा या सर्व गोष्टी आहेत.

ध्यानं ध्यानवपुः शान्तिर्विद्याऽपिद्यामतिर्धृतिः। कान्तिः शान्तिः स्मृतिर्मेधा लज्जा शुद्दिः सरस्वती। तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव लज्जा क्षान्तिः प्रतिष्ठिता ।। २३.

ध्यान, ध्यानाची मूर्ती, शांतता, विद्या, अविद्या, निश्चय, धैर्य, तेज, शांती, स्मरणशक्ती, बुध्दी, लाज, शुद्धता, सरस्वती, समाधान, पोषण, कृती, लाज, सहनशीलता आणि स्थिरता या सर्व गुण तुझ्यात आहेत.

षड्‌विंशत्तद्गुणा ह्येषा द्वात्रिशाक्षरसंज्ञिता । प्रकृतिं विद्धितां ब्रह्मंस्त्वत्प्रसूतिं महेश्वरीम् ।। २३.

हे छब्बीस गुण आहेत, जे बत्तीस अक्षरांनी ओळखले जातात. ही प्रकृती म्हणजेच ब्रह्म आहे, ती तुझ्या उत्पत्तीची आहे, हे महेश्वरी, असे जाण.

सैषा भगवती देवी तत्प्रसूतिः स्वयम्भुवः। चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृति र्गौः प्रकीर्त्तिता । प्रधानं प्रकृतिं चैव यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। २३.

ही भगवती देवी, स्वयंभूची संतती, चार मुखांची, जगाची जननी, तिला प्रकृती आणि गौ असेही म्हणतात. तत्ववेत्ते ज्याला प्रधान आणि प्रकृती म्हणतात, तीच ही आहे.

अजामेतां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वं संप्रसृजमानां सुरूपाम्। अजोऽहं वै बुद्धिमान्विश्वरूपां गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्वा ।। २३.५१ एवमुक्तवा महादेवः अट्टहासमथाकरोत् । वलितास्फोटितरवं कहाकहनदन्तथा ।। २३.

ही अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी, संपूर्ण विश्व निर्माण करणारी, सुंदर रूपाची आहे. मीही अजन्मा, बुद्धिमान, विश्वरूप आहे. गायत्री, ही विश्वरूप गौ, मी जाणली आहे.

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः सर्वरूपाः कुमारकाः। जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।। २३.

मग त्याच्या कडून सर्व प्रकारची दिव्य कुमार मुले प्रकट झाली: काही जटाधारी, काही मुंडित, काही शिखाधारी आणि काही अर्धमुंडित.

ततस्ते तु यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः। दिव्यं वर्षसहस्रन्तु उपासित्वा महेश्वरम् ।। २३.

मग त्यांनी सांगितलेल्या योगाने, मोठ्या तेजाने, हजार दिव्य वर्षे महेश्वराची भक्ती केली.

धर्मोपदेशं नियतं कृत्वा योगमयं दृढम्। शिष्टानां नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ।। २३.

धर्माचे योगमय शिक्षण दृढपणे देऊन, संयमित मनाचे ते शिष्य रुद्रात, ईश्वरात विलीन झाले.

ततो विस्मयमापन्नो ब्रह्मा लोकपितामहः। प्रपन्नस्तु महादेवं भक्तियुक्तेन चेतसा। उवाच वचनं सर्वं श्वेतत्वन्ते कथं विभो ।। २३.

तेव्हा ब्रह्मा, लोकांचे पितामह, आश्चर्यचकित झाला. तो महादेवाजवळ भक्तिभावाने गेला आणि म्हणाला, 'श्वेत काळाच्या शेवटी हे कसे घडले, प्रभो?'

श्वेतकल्पो यदा ह्यासीदहं श्वेतस्ततोऽभवम्। श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिवः ।। २३.

जेव्हा श्वेत युग होते, तेव्हा मीही पांढरा झालो; पांढरे फेटे, पांढऱ्या माळा, पांढरे वस्त्र घातलेला, हे शिवा.

श्वेतास्थिमांसरोमा च श्वेतत्वक् श्वेतलोहितः। तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ ।। २३.

पांढरी हाडे, मांस, केस, पांढरी त्वचा, पांढरे रक्त; म्हणून त्या काळाला श्वेत युग असे नाव मिळाले.

मत्प्रसादाच्च देवेशः श्वेताङ्गः श्वेतलोहितः। श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद्गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता ।। २३.

माझ्या कृपेने, हे देवाधिदेव, शरीर पांढरे झाले, रक्तही पांढरे झाले; तेव्हा गायत्री, जी ब्रह्म म्हणून ओळखली जाते, तीही पांढऱ्या रंगाची होती.

यस्मादहं च देवेश त्वया गुह्ये पदे स्थितः। विज्ञातः स्वेन तपसा सद्यो जातः सनातनः। सद्यो जातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैव प्रकीर्तितम् ।। २३.

हे देवाधिदेव, मी तुझ्यामुळे गुप्त स्थळी स्थिर झालो, तुझ्या तपामुळे ओळखला गेलो, क्षणात जन्मलो, आणि सनातन आहे; म्हणून हे ब्रह्म 'सद्योजात' म्हणून ओळखले जाते आणि गुप्तही मानले जाते.

तस्माद् गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः। तत्समीपङ्गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

म्हणूनच हे गुप्तपण प्राप्त झाले आहे; जे द्विज हे जाणतील, ते त्याच्या जवळ पोहोचतील, आणि पुन्हा जन्म घेणे फार कठीण आहे.

यदाऽहं च पुनस्त्वासं लोहितो नाम नामतः। ममकृतेन वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः ।। २३.

जेव्हा मी पुन्हा 'लोहित' नावाने ओळखला गेलो, माझ्या स्वतःच्या रंगामुळे तो काळ 'लोहित युग' म्हणून प्रसिद्ध झाला.

तदा लोहितमासास्थिलोहितक्षीरसन्निभा । लोहिताक्षस्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ।। २३.

तेव्हा लाल हाडे, लाल दूधासारखी, लाल डोळ्यांची, स्तनवती गायत्री, गौ म्हणून ओळखली गेली.

ततोऽस्य लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्य्यये। वामत्वाच्चैव योगस्य वामदेवत्वमागतः ।। २३.

मग या लालपणामुळे आणि रंगाच्या उलट्यामुळे, तसेच योगाच्या डाव्या बाजूमुळे, वामदेवत्व प्राप्त झाले.

तथापि हि महासत्त्व त्वयाऽहं नियतात्मना। विज्ञातः श्वेत वर्णेन तस्माद्वर्णोत्तमः स्मृतः । ततोऽहं वामदेवेति ख्यातिं यातो महीतले ।। २३.

तरीही, हे महाशक्तिमान, तुझ्या संयमित मनामुळे मी पांढऱ्या रंगाने ओळखला गेलो; म्हणून तो रंग श्रेष्ठ मानला जातो. त्यामुळे मी पृथ्वीवर वामदेव म्हणून प्रसिद्ध झालो.

ये चापि वामदेवत्वं ज्ञास्यन्तीह द्विजातयः। विज्ञाय चेमां रुद्राणीं गायत्रीं मातरं विभो ।। २३.

जे ब्राह्मण या जगात वामदेवाचं स्वरूप ओळखतात आणि या रुद्राणी गायत्रीला आई म्हणून जाणतात, हे प्रभो,

सर्वपापविनिर्मुक्ता विरजा ब्रह्मवर्चसः। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

ते सर्व पापांपासून मुक्त, निर्मळ, ब्रह्मतेजाने उजळलेले होतात आणि रुद्राच्या लोकात जातात, जिथून पुन्हा परत येणं फारच दुर्मिळ असतं.

यदा तु पुनरेवायं कृष्णवर्णो भयानकः। मत्कृतेन च वर्णेन मत्कल्पः कृष्ण उच्यते ।। २३.

पण जेव्हा माझं हे रूप काळं आणि भयंकर होतं, आणि माझ्या रंगामुळे त्याला 'काळं' असं म्हणतात आणि ते माझ्यासारखं मानतात,

तत्राऽहं कालसंकाशः कालो लोकप्रकाशनः । विज्ञातोऽहं त्वया ब्रहमन् घोरो घोरपराक्रमः ।। २३.

तेव्हा मी काळासारखा असतो, काळ म्हणजे जगाला प्रकाश देणारा. ब्रह्मन्, तू मला ओळखलंस की मी भीषण आणि प्रचंड सामर्थ्यवान आहे.

तस्माद्घोरत्वमापन्नं ये मां वेत्स्यन्ति भूतले। तेषामघोरः शान्तश्च भविष्याम्यहमव्ययः ।। २३.

म्हणून, जेव्हा मी भयंकर रूप घेतो, तेव्हा पृथ्वीवर जे मला ओळखतात, त्यांच्यासाठी मी अभय, शांत आणि अविनाशी होतो.

तस्माद्विश्वत्वमान्नं ये मां पश्यन्ति भूतले । तेषां शिवश्च सौम्यश्च भविष्यामि सदैव तु ।। २३.

आणि जेव्हा मी विश्वरूप घेतो, तेव्हा पृथ्वीवर जे मला पाहतात, त्यांच्यासाठी मी नेहमीच शुभ आणि सौम्य असतो.

तस्माच्च विश्वरूपो वै कल्पोऽयं समुदाहृतः। विश्वरूपा तथा चेयं सावित्री समुदाहृता ।। २३.

म्हणून हे विश्वरूप माझं स्वरूप म्हणून सांगितलं गेलं आहे; आणि ही सावित्रीही विश्वरूप आहे असं घोषित केलं आहे.

सर्वरूपास्तथा चेमे संवृत्ता मम पुत्रकाः। चत्वारस्ते समाख्याताः पादा वै लोकसंमताः ।। २३.

माझ्या मुलांनो, ही सर्व रूपं माझ्यातून निर्माण झाली आहेत; त्यात चार प्रमुख आहेत, जे जगात प्रसिद्ध पाय मानले जातात.

तस्माच्च सर्व वर्णत्वं प्रजात्वं मे भविष्यति। सर्वभक्ष्या च मेध्या च वर्णतश्च भविष्यति ।। २३.

म्हणून, सर्व रंग आणि सर्व जन्म माझेच असतील; सर्व प्रकारचं अन्न, शुद्ध असो वा अशुद्ध, तेही माझ्या रंगानुसार माझं असेल.

मोक्षो धर्मस्तथार्थश्च कामश्चेति चतुष्टयम्। तस्माद्वेत्ता च वेद्यं च चतुर्द्धा वै भविष्यति ।। २३.

मोक्ष, धर्म, अर्थ आणि काम — ही चारही उद्दिष्टं; म्हणून जाणणारा आणि जाणलं जाणारं हेही चार प्रकारचं असेल.