वायुपुराणम्

अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः। ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ।। २३.

मग, मनाने त्याचे ध्यान करून, एकाग्रचित्ताने पितामह ब्रह्मदेवाने सर्वेश्वर, सर्वव्यापी प्रभूला वंदन केले.

ओमीशानं नमस्तेऽस्तु महादेव नमोऽस्तु ते। एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्। उवाच भगवानीशः प्रीतोऽहं ते किमिच्छसि ।। २३.

'ॐ ईशान, तुला नमस्कार असो; महादेव, तुला नमस्कार असो.' असे ध्यानात मग्न होऊन पितामह वाकला असता, भगवंत ईश्वर म्हणाले, 'मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, तुला काय हवे आहे?'

ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्भिः स्तुत्वा महेश्वरम्। उवाच भगवान् ब्रह्मा प्रीतः प्रीतेन चेतसा ।। २३.

मग, वाकून, महेश्वराची स्तुती शब्दांनी करून, प्रसन्न मनाने भगवंत ब्रह्मदेव बोलला.

यदिदं विश्वरूपन्ते विश्वगं विश्वमीश्वरम्। एतद्वेदितुमिच्छामि कश्चायं परमेश्वरः ।। २३.

'ही विश्वरूप स्थिती, सर्वव्यापी, विश्वाचा ईश्वर—हे मला जाणून घ्यायचे आहे. हा परमेश्वर कोण आहे?'

कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी। चतुःश्रृङ्गी चतुर्वक्रा चतुर्द्दन्ता चतुःस्तनी ।। २३.

'ही भगवती देवी कोण आहे, जिने चार पाय, चार तोंडे, चार शिंगे, चार जबडे, चार दात आणि चार स्तन धारण केले आहेत?'

चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरुपा कथं स्मृता। किन्नामधेया कोऽस्यात्मा किंवीर्या वापि कर्मतः ।। २३.

'चार हात, चार डोळे, विश्वरूपा म्हणून ओळखली जाणारी—तिचे नाव काय, तिचे स्वरूप काय, तिची शक्ती आणि कृत्ये कोणती?'

रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्ठिवर्द्धनम्। श्रृणुष्वैतत्परं गुह्यमादिसर्गे यथा तथम् ।। २३.

'सर्व मंत्रांचे रहस्य, पावन करणारे आणि पोषण वाढवणारे—हे श्रेष्ठ गुपित, सृष्टीच्या आरंभी जसे होते तसे, तू ऐक.'

अयं यो वर्त्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ स्मृतः। यस्मिन् भवादयो देवाः षड्विंशन्मनवः स्मृताः ।। २३.

'हा जो कल्प आहे, तो विश्वरूप म्हणून ओळखला जातो, ज्यात भव आणि इतर देवता, तसेच छावीस मनू स्मरणात आहेत.'

ब्रह्मस्थानमिदं चापि यदा प्राप्तं त्वया विभो। तदाप्रभृति कल्पश्च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम् ।। २३.

'हे ब्रह्माचे स्थान आहे, जे तू प्राप्त केलेस, हे महाबळ; त्यापासून हा त्रेतीसावा कल्प सुरू झाला आहे.'

शतं शतसहस्राणामतीता ये स्वयम्भुवः । पुरस्तात्तव देवेश तान् श्रृणुष्व महामुने ।। २३.

'शंभर वेळा शंभर हजार कल्प गेले, ते स्वयंभुवाचे; तुझ्या आधी, हे देवेश, ते तू ऐक, हे महर्षे.'

आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दस्ते महालयः। गालव्यगोत्रतपसा मम पुत्रस्त्वमागतः ।। २३.

'तो आनंद म्हणून ओळखावा, आनंद हे महान निवासस्थान आहे; गालव्य वंशाच्या तपामुळे, तू माझा पुत्र झाला आहेस.'

त्वयि योगश्च साङ्ख्यश्च तपो विद्याविधिः क्रिया। ऋतं स्त्यञ्च यद्ब्रह्म अहिंसा सन्ततिक्रमाः ।। २३.

तुझ्यात योग, सांख्य, तप, ज्ञान, विधी, कृती, सत्य, प्रामाणिकपणा, ब्रह्म, अहिंसा आणि संततीची परंपरा या सर्व गोष्टी आहेत.

ध्यानं ध्यानवपुः शान्तिर्विद्याऽपिद्यामतिर्धृतिः। कान्तिः शान्तिः स्मृतिर्मेधा लज्जा शुद्दिः सरस्वती। तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव लज्जा क्षान्तिः प्रतिष्ठिता ।। २३.

ध्यान, ध्यानाची मूर्ती, शांतता, विद्या, अविद्या, निश्चय, धैर्य, तेज, शांती, स्मरणशक्ती, बुध्दी, लाज, शुद्धता, सरस्वती, समाधान, पोषण, कृती, लाज, सहनशीलता आणि स्थिरता या सर्व गुण तुझ्यात आहेत.

षड्‌विंशत्तद्गुणा ह्येषा द्वात्रिशाक्षरसंज्ञिता । प्रकृतिं विद्धितां ब्रह्मंस्त्वत्प्रसूतिं महेश्वरीम् ।। २३.

हे छब्बीस गुण आहेत, जे बत्तीस अक्षरांनी ओळखले जातात. ही प्रकृती म्हणजेच ब्रह्म आहे, ती तुझ्या उत्पत्तीची आहे, हे महेश्वरी, असे जाण.

सैषा भगवती देवी तत्प्रसूतिः स्वयम्भुवः। चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृति र्गौः प्रकीर्त्तिता । प्रधानं प्रकृतिं चैव यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। २३.

ही भगवती देवी, स्वयंभूची संतती, चार मुखांची, जगाची जननी, तिला प्रकृती आणि गौ असेही म्हणतात. तत्ववेत्ते ज्याला प्रधान आणि प्रकृती म्हणतात, तीच ही आहे.

अजामेतां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वं संप्रसृजमानां सुरूपाम्। अजोऽहं वै बुद्धिमान्विश्वरूपां गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्वा ।। २३.५१ एवमुक्तवा महादेवः अट्टहासमथाकरोत् । वलितास्फोटितरवं कहाकहनदन्तथा ।। २३.

ही अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी, संपूर्ण विश्व निर्माण करणारी, सुंदर रूपाची आहे. मीही अजन्मा, बुद्धिमान, विश्वरूप आहे. गायत्री, ही विश्वरूप गौ, मी जाणली आहे.

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः सर्वरूपाः कुमारकाः। जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।। २३.

मग त्याच्या कडून सर्व प्रकारची दिव्य कुमार मुले प्रकट झाली: काही जटाधारी, काही मुंडित, काही शिखाधारी आणि काही अर्धमुंडित.

ततस्ते तु यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः। दिव्यं वर्षसहस्रन्तु उपासित्वा महेश्वरम् ।। २३.

मग त्यांनी सांगितलेल्या योगाने, मोठ्या तेजाने, हजार दिव्य वर्षे महेश्वराची भक्ती केली.

धर्मोपदेशं नियतं कृत्वा योगमयं दृढम्। शिष्टानां नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ।। २३.

धर्माचे योगमय शिक्षण दृढपणे देऊन, संयमित मनाचे ते शिष्य रुद्रात, ईश्वरात विलीन झाले.

ततो विस्मयमापन्नो ब्रह्मा लोकपितामहः। प्रपन्नस्तु महादेवं भक्तियुक्तेन चेतसा। उवाच वचनं सर्वं श्वेतत्वन्ते कथं विभो ।। २३.

तेव्हा ब्रह्मा, लोकांचे पितामह, आश्चर्यचकित झाला. तो महादेवाजवळ भक्तिभावाने गेला आणि म्हणाला, 'श्वेत काळाच्या शेवटी हे कसे घडले, प्रभो?'

श्वेतकल्पो यदा ह्यासीदहं श्वेतस्ततोऽभवम्। श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिवः ।। २३.

जेव्हा श्वेत युग होते, तेव्हा मीही पांढरा झालो; पांढरे फेटे, पांढऱ्या माळा, पांढरे वस्त्र घातलेला, हे शिवा.

श्वेतास्थिमांसरोमा च श्वेतत्वक् श्वेतलोहितः। तेन नाम्ना च विख्यातः श्वेतकल्पस्तदा ह्यसौ ।। २३.

पांढरी हाडे, मांस, केस, पांढरी त्वचा, पांढरे रक्त; म्हणून त्या काळाला श्वेत युग असे नाव मिळाले.

मत्प्रसादाच्च देवेशः श्वेताङ्गः श्वेतलोहितः। श्वेतवर्णा तदा ह्यासीद्गायत्री ब्रह्मसंज्ञिता ।। २३.

माझ्या कृपेने, हे देवाधिदेव, शरीर पांढरे झाले, रक्तही पांढरे झाले; तेव्हा गायत्री, जी ब्रह्म म्हणून ओळखली जाते, तीही पांढऱ्या रंगाची होती.

यस्मादहं च देवेश त्वया गुह्ये पदे स्थितः। विज्ञातः स्वेन तपसा सद्यो जातः सनातनः। सद्यो जातेति ब्रह्मैतद् गुह्यं चैव प्रकीर्तितम् ।। २३.

हे देवाधिदेव, मी तुझ्यामुळे गुप्त स्थळी स्थिर झालो, तुझ्या तपामुळे ओळखला गेलो, क्षणात जन्मलो, आणि सनातन आहे; म्हणून हे ब्रह्म 'सद्योजात' म्हणून ओळखले जाते आणि गुप्तही मानले जाते.

तस्माद् गुह्यत्वमापन्नं ये वेत्स्यन्ति द्विजातयः। तत्समीपङ्गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २३.

म्हणूनच हे गुप्तपण प्राप्त झाले आहे; जे द्विज हे जाणतील, ते त्याच्या जवळ पोहोचतील, आणि पुन्हा जन्म घेणे फार कठीण आहे.

यदाऽहं च पुनस्त्वासं लोहितो नाम नामतः। ममकृतेन वर्णेन कल्पो वै लोहितः स्मृतः ।। २३.

जेव्हा मी पुन्हा 'लोहित' नावाने ओळखला गेलो, माझ्या स्वतःच्या रंगामुळे तो काळ 'लोहित युग' म्हणून प्रसिद्ध झाला.

तदा लोहितमासास्थिलोहितक्षीरसन्निभा । लोहिताक्षस्तनवती गायत्री गौः प्रकीर्तिता ।। २३.

तेव्हा लाल हाडे, लाल दूधासारखी, लाल डोळ्यांची, स्तनवती गायत्री, गौ म्हणून ओळखली गेली.

ततोऽस्य लोहितत्वेन वर्णस्य च विपर्य्यये। वामत्वाच्चैव योगस्य वामदेवत्वमागतः ।। २३.

मग या लालपणामुळे आणि रंगाच्या उलट्यामुळे, तसेच योगाच्या डाव्या बाजूमुळे, वामदेवत्व प्राप्त झाले.

तथापि हि महासत्त्व त्वयाऽहं नियतात्मना। विज्ञातः श्वेत वर्णेन तस्माद्वर्णोत्तमः स्मृतः । ततोऽहं वामदेवेति ख्यातिं यातो महीतले ।। २३.

तरीही, हे महाशक्तिमान, तुझ्या संयमित मनामुळे मी पांढऱ्या रंगाने ओळखला गेलो; म्हणून तो रंग श्रेष्ठ मानला जातो. त्यामुळे मी पृथ्वीवर वामदेव म्हणून प्रसिद्ध झालो.