वायुपुराणम्

प्राणायामपरः श्रीमान् हृदि कृत्वा महेश्वरम्। मनसा ध्यानसंयुक्तं प्रपन्नस्तु यतीश्वरम् । अघोरेति ततो ब्रह्मा ब्रह्म एवानुचिन्तयन् ।। २३.

प्राणायामात मग्न, तेजस्वी असलेल्या ब्रह्म्याने महेश्वराला हृदयात ठेवले; मनाने ध्यानात एकरूप होऊन, त्याने यतींच्या स्वामीच्या चरणी शरण जाऊन, 'अघोर' असे उच्चारले आणि ब्रह्माचा विचार करू लागला.

एवं वै ध्यायतस्तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। मुमोच भगवान् रुद्रः अट्टहासं महास्वनम् ।। २३.

अशा प्रकारे, त्या परमेच्छिने ध्यान करत असताना, भगवान रुद्राने मोठ्या आवाजात हास्य केले.

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्रगनुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः सम्बभूवुः कुमारकाः ।। २३.

मग त्याच्या बाजूला, काळ्या रंगाचे, काळ्या फुलांच्या माळा व उटण्या लावलेले, चार महान आत्म्यांचे कुमार प्रकट झाले.

कृष्णाः कृष्णाम्बरोष्णीषाः कृष्णास्याः कृष्णवाससः। तैश्चाट्टहासः सुमहान् हूङ्कारश्चैव पुष्कलः। नमस्कारश्च सुमहान् पुनः पुनरुदीरितः ।। २३.

ते सर्वजण काळे, काळ्या वस्त्रांत आणि काळ्या फेट्यांत होते; त्यांचे चेहरेही काळे आणि वस्त्रही काळीच होती. त्यांच्यात मोठा हास्यकल्लोळ आणि प्रचंड गर्जना होत होती, आणि पुन्हा पुन्हा गूढ नमस्कार केले जात होते.

ततो वर्षसहस्रान्ते योगात्तत् पारमेश्वरम्। उपासित्वा महाभागाः शिष्येब्यः प्रददुस्ततः ।। २३.

मग, हजारो वर्षांच्या शेवटी, योगाच्या जोरावर, त्या परमेश्वराची भक्ती करून, त्या भाग्यवानांनी हे ज्ञान आपल्या शिष्यांना दिले.

योगेन योगसम्पन्नाः प्रविश्य मनसा शिवम्। अमलं निर्गुणं स्थानं प्रविष्टा विश्वमीश्वरम् ।। २३.

योगाने सिद्ध झालेले ते, मनाने शिवामध्ये एकरूप झाले, निर्मळ आणि निर्गुण स्थिती गाठली आणि विश्वाचा ईश्वर मिळविला.

एवमेतेन योगेन ये चाप्यन्ये द्विजातयः। स्मरिष्यन्ति विधानज्ञा गन्तारो रुद्रमव्ययम् ।। २३.

अशा प्रकारे, या योगाने आणि इतर विधी जाणणारे द्विजही, असे स्मरण करून, अविनाशी रुद्राला पोहोचतील.

ततस्तस्मिन् गते कल्पे कृष्णरुपे भयानके। अन्यः प्रवर्त्तितः कल्पो विश्वरुपस्तु नामतः ।। २३.

मग, त्या कल्पाचा अंत झाल्यावर, कृष्णरूप भयावह स्थितीत, दुसरा कल्प सुरू झाला, जो विश्वरूप नावाने ओळखला जातो.

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे। ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती ।। २३.

संहार थांबल्यावर आणि स्थावर-जंगम सृष्टी पुन्हा निर्माण झाल्यावर, ब्रह्मदेव पुत्रांची इच्छा धरून ध्यान करत असताना, विश्वरूपा, महानादासह सरस्वती प्रकट झाली.

विश्वमाल्याम्बरधरं विश्वयज्ञोपवीतिनम्। विश्वोष्णीषं विश्वगन्धं विश्वस्थानं महाभुजम् ।। २३.

ती विश्वमाळा आणि वस्त्रे परिधान केलेली, सर्व यज्ञांची पवित्र दोरी घातलेली, विश्वाचा फेटा, विश्वगंध, विश्वाचे निवासस्थान आणि बलाढ्य भुजांनी युक्त होती.

अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः। ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ।। २३.

मग, मनाने त्याचे ध्यान करून, एकाग्रचित्ताने पितामह ब्रह्मदेवाने सर्वेश्वर, सर्वव्यापी प्रभूला वंदन केले.

ओमीशानं नमस्तेऽस्तु महादेव नमोऽस्तु ते। एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्। उवाच भगवानीशः प्रीतोऽहं ते किमिच्छसि ।। २३.

'ॐ ईशान, तुला नमस्कार असो; महादेव, तुला नमस्कार असो.' असे ध्यानात मग्न होऊन पितामह वाकला असता, भगवंत ईश्वर म्हणाले, 'मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, तुला काय हवे आहे?'

ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्भिः स्तुत्वा महेश्वरम्। उवाच भगवान् ब्रह्मा प्रीतः प्रीतेन चेतसा ।। २३.

मग, वाकून, महेश्वराची स्तुती शब्दांनी करून, प्रसन्न मनाने भगवंत ब्रह्मदेव बोलला.

यदिदं विश्वरूपन्ते विश्वगं विश्वमीश्वरम्। एतद्वेदितुमिच्छामि कश्चायं परमेश्वरः ।। २३.

'ही विश्वरूप स्थिती, सर्वव्यापी, विश्वाचा ईश्वर—हे मला जाणून घ्यायचे आहे. हा परमेश्वर कोण आहे?'

कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी। चतुःश्रृङ्गी चतुर्वक्रा चतुर्द्दन्ता चतुःस्तनी ।। २३.

'ही भगवती देवी कोण आहे, जिने चार पाय, चार तोंडे, चार शिंगे, चार जबडे, चार दात आणि चार स्तन धारण केले आहेत?'

चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरुपा कथं स्मृता। किन्नामधेया कोऽस्यात्मा किंवीर्या वापि कर्मतः ।। २३.

'चार हात, चार डोळे, विश्वरूपा म्हणून ओळखली जाणारी—तिचे नाव काय, तिचे स्वरूप काय, तिची शक्ती आणि कृत्ये कोणती?'

रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्ठिवर्द्धनम्। श्रृणुष्वैतत्परं गुह्यमादिसर्गे यथा तथम् ।। २३.

'सर्व मंत्रांचे रहस्य, पावन करणारे आणि पोषण वाढवणारे—हे श्रेष्ठ गुपित, सृष्टीच्या आरंभी जसे होते तसे, तू ऐक.'

अयं यो वर्त्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ स्मृतः। यस्मिन् भवादयो देवाः षड्विंशन्मनवः स्मृताः ।। २३.

'हा जो कल्प आहे, तो विश्वरूप म्हणून ओळखला जातो, ज्यात भव आणि इतर देवता, तसेच छावीस मनू स्मरणात आहेत.'

ब्रह्मस्थानमिदं चापि यदा प्राप्तं त्वया विभो। तदाप्रभृति कल्पश्च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम् ।। २३.

'हे ब्रह्माचे स्थान आहे, जे तू प्राप्त केलेस, हे महाबळ; त्यापासून हा त्रेतीसावा कल्प सुरू झाला आहे.'

शतं शतसहस्राणामतीता ये स्वयम्भुवः । पुरस्तात्तव देवेश तान् श्रृणुष्व महामुने ।। २३.

'शंभर वेळा शंभर हजार कल्प गेले, ते स्वयंभुवाचे; तुझ्या आधी, हे देवेश, ते तू ऐक, हे महर्षे.'

आनन्दस्तु स विज्ञेय आनन्दस्ते महालयः। गालव्यगोत्रतपसा मम पुत्रस्त्वमागतः ।। २३.

'तो आनंद म्हणून ओळखावा, आनंद हे महान निवासस्थान आहे; गालव्य वंशाच्या तपामुळे, तू माझा पुत्र झाला आहेस.'

त्वयि योगश्च साङ्ख्यश्च तपो विद्याविधिः क्रिया। ऋतं स्त्यञ्च यद्ब्रह्म अहिंसा सन्ततिक्रमाः ।। २३.

तुझ्यात योग, सांख्य, तप, ज्ञान, विधी, कृती, सत्य, प्रामाणिकपणा, ब्रह्म, अहिंसा आणि संततीची परंपरा या सर्व गोष्टी आहेत.

ध्यानं ध्यानवपुः शान्तिर्विद्याऽपिद्यामतिर्धृतिः। कान्तिः शान्तिः स्मृतिर्मेधा लज्जा शुद्दिः सरस्वती। तुष्टिः पुष्टिः क्रिया चैव लज्जा क्षान्तिः प्रतिष्ठिता ।। २३.

ध्यान, ध्यानाची मूर्ती, शांतता, विद्या, अविद्या, निश्चय, धैर्य, तेज, शांती, स्मरणशक्ती, बुध्दी, लाज, शुद्धता, सरस्वती, समाधान, पोषण, कृती, लाज, सहनशीलता आणि स्थिरता या सर्व गुण तुझ्यात आहेत.

षड्‌विंशत्तद्गुणा ह्येषा द्वात्रिशाक्षरसंज्ञिता । प्रकृतिं विद्धितां ब्रह्मंस्त्वत्प्रसूतिं महेश्वरीम् ।। २३.

हे छब्बीस गुण आहेत, जे बत्तीस अक्षरांनी ओळखले जातात. ही प्रकृती म्हणजेच ब्रह्म आहे, ती तुझ्या उत्पत्तीची आहे, हे महेश्वरी, असे जाण.

सैषा भगवती देवी तत्प्रसूतिः स्वयम्भुवः। चतुर्मुखी जगद्योनिः प्रकृति र्गौः प्रकीर्त्तिता । प्रधानं प्रकृतिं चैव यदाहुस्तत्त्वचिन्तकाः ।। २३.

ही भगवती देवी, स्वयंभूची संतती, चार मुखांची, जगाची जननी, तिला प्रकृती आणि गौ असेही म्हणतात. तत्ववेत्ते ज्याला प्रधान आणि प्रकृती म्हणतात, तीच ही आहे.

अजामेतां लोहितां शुक्लकृष्णां विश्वं संप्रसृजमानां सुरूपाम्। अजोऽहं वै बुद्धिमान्विश्वरूपां गायत्रीं गां विश्वरूपां हि बुद्ध्वा ।। २३.५१ एवमुक्तवा महादेवः अट्टहासमथाकरोत् । वलितास्फोटितरवं कहाकहनदन्तथा ।। २३.

ही अजन्मा, लाल, पांढरी आणि काळी, संपूर्ण विश्व निर्माण करणारी, सुंदर रूपाची आहे. मीही अजन्मा, बुद्धिमान, विश्वरूप आहे. गायत्री, ही विश्वरूप गौ, मी जाणली आहे.

ततोऽस्य पार्श्वतो दिव्याः सर्वरूपाः कुमारकाः। जटी मुण्डी शिखण्डी च अर्द्धमुण्डश्च जज्ञिरे ।। २३.

मग त्याच्या कडून सर्व प्रकारची दिव्य कुमार मुले प्रकट झाली: काही जटाधारी, काही मुंडित, काही शिखाधारी आणि काही अर्धमुंडित.

ततस्ते तु यथोक्तेन योगेन सुमहौजसः। दिव्यं वर्षसहस्रन्तु उपासित्वा महेश्वरम् ।। २३.

मग त्यांनी सांगितलेल्या योगाने, मोठ्या तेजाने, हजार दिव्य वर्षे महेश्वराची भक्ती केली.

धर्मोपदेशं नियतं कृत्वा योगमयं दृढम्। शिष्टानां नियतात्मानः प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ।। २३.

धर्माचे योगमय शिक्षण दृढपणे देऊन, संयमित मनाचे ते शिष्य रुद्रात, ईश्वरात विलीन झाले.