वायुपुराणम्

ततो वर्षसहस्रान्ते उषित्वा विमलौजसः। योगात्मानस्ततः स्नाता ब्राह्मणानां हितैषिणः ।। २३.

मग हजार वर्षे तिथे निवांत राहून, निर्मळ तेजाने झळाळणारे ते योगात्मे, स्नान करून ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी कार्य करू लागले.

धर्मयोगबलोपेता ऋषीणां दीर्घसत्रिणाम्। उपदिश्य तु ते योगं प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ।। २३.

धर्म आणि योग यांच्या बळाने संपन्न झालेले ते कुमार, दीर्घ यज्ञ करणाऱ्या ऋषींना योग शिकवून, नंतर रुद्रस्वरूपात विलीन झाले.

एवमेतेन विधिना प्रपन्ना ये महेश्वरम्। अन्येऽपि नियतात्मानो ध्यानयुक्ता जितोन्द्रियाः ।। २३.

अशा प्रकारे, या पद्धतीने जे जे महेश्वराच्या चरणी शरण गेले, तसेच इतरही, ज्यांचे मन संयमित होते, जे ध्यानात मग्न होते आणि ज्यांनी इंद्रिये जिंकली होती—

ते सर्वे पापमुत्सृज्य विरजा ब्रह्मवर्च्चसः। प्रविशन्ति महादेवं रुद्रन्ते त्वपुनर्भवाः ।। २३.

ते सर्वजण पाप सोडून, निर्मळ आणि ब्रह्मतेजाने उजळलेले, महादेवामध्ये, रुद्रस्वरूपात विलीन होतात आणि पुन्हा जन्म घेत नाहीत.

ततस्तस्मिन् गते कल्पे पीतवर्णे स्वयम्भुवः। पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु सितकल्पो हि नामतः ।। २३.

मग तो पिवळ्या रंगाचा कल्प संपल्यावर, स्वयंभू निघून गेला; पुन्हा एक नवीन कल्प सुरू झाला, ज्याला श्वेतकल्प म्हणतात.

एकार्णवे तदावृत्ते दिव्ये वर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ।। २३.

त्या वेळी, एकच समुद्र सर्वत्र पसरलेला असताना, हजार दिव्य वर्षांनंतर, ब्रह्मा प्रजांची निर्मिती करण्याच्या इच्छेने, दुःखी मनाने विचार करू लागला.

तस्य चिन्तयमानस्य पुत्रकामस्य वै प्रभोः । कृष्णः समभवद्वर्णो ध्यायतः परमेष्ठिनः ।। २३.

त्या प्रभूला पुत्राची इच्छा असताना, तो ध्यानात मग्न असताना, त्याचा रंग काळा झाला.

अथापश्यन्महातेजाः प्रादुर्भूतं कुमारकम्। कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा ।। २३.

मग त्या तेजस्वी ब्रह्म्याने पाहिले की, एक काळ्या रंगाचा, मोठ्या सामर्थ्याचा, स्वतःच्या तेजाने झळाळणारा कुमार प्रकट झाला.

कृष्णाम्बरवरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम्। कृष्णेन मौलिना युक्तं कृष्णस्रगनुलेपनम् ।। २३.

त्याने काळ्या रंगाची वस्त्रे व फेटा घातला होता, काळा यज्ञोपवीत होता, काळ्या केसांचा मुकुट होता आणि काळ्या फुलांच्या माळा व उटण्या लावल्या होत्या.

स तं दृष्ट्वा महात्मानममरं घोर मन्त्रिणम्। ववन्दे देवदेवेशं विश्वेशं कृष्णपिङ्गलम् ।। २३.

त्या महान आत्म्याला, अमर आणि भयंकर सल्लागाराला पाहून, त्याने देवांचे देव, विश्वाचा स्वामी, काळा आणि पिंगट असलेल्या प्रभूला वंदन केले.

प्राणायामपरः श्रीमान् हृदि कृत्वा महेश्वरम्। मनसा ध्यानसंयुक्तं प्रपन्नस्तु यतीश्वरम् । अघोरेति ततो ब्रह्मा ब्रह्म एवानुचिन्तयन् ।। २३.

प्राणायामात मग्न, तेजस्वी असलेल्या ब्रह्म्याने महेश्वराला हृदयात ठेवले; मनाने ध्यानात एकरूप होऊन, त्याने यतींच्या स्वामीच्या चरणी शरण जाऊन, 'अघोर' असे उच्चारले आणि ब्रह्माचा विचार करू लागला.

एवं वै ध्यायतस्तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। मुमोच भगवान् रुद्रः अट्टहासं महास्वनम् ।। २३.

अशा प्रकारे, त्या परमेच्छिने ध्यान करत असताना, भगवान रुद्राने मोठ्या आवाजात हास्य केले.

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्रगनुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः सम्बभूवुः कुमारकाः ।। २३.

मग त्याच्या बाजूला, काळ्या रंगाचे, काळ्या फुलांच्या माळा व उटण्या लावलेले, चार महान आत्म्यांचे कुमार प्रकट झाले.

कृष्णाः कृष्णाम्बरोष्णीषाः कृष्णास्याः कृष्णवाससः। तैश्चाट्टहासः सुमहान् हूङ्कारश्चैव पुष्कलः। नमस्कारश्च सुमहान् पुनः पुनरुदीरितः ।। २३.

ते सर्वजण काळे, काळ्या वस्त्रांत आणि काळ्या फेट्यांत होते; त्यांचे चेहरेही काळे आणि वस्त्रही काळीच होती. त्यांच्यात मोठा हास्यकल्लोळ आणि प्रचंड गर्जना होत होती, आणि पुन्हा पुन्हा गूढ नमस्कार केले जात होते.

ततो वर्षसहस्रान्ते योगात्तत् पारमेश्वरम्। उपासित्वा महाभागाः शिष्येब्यः प्रददुस्ततः ।। २३.

मग, हजारो वर्षांच्या शेवटी, योगाच्या जोरावर, त्या परमेश्वराची भक्ती करून, त्या भाग्यवानांनी हे ज्ञान आपल्या शिष्यांना दिले.

योगेन योगसम्पन्नाः प्रविश्य मनसा शिवम्। अमलं निर्गुणं स्थानं प्रविष्टा विश्वमीश्वरम् ।। २३.

योगाने सिद्ध झालेले ते, मनाने शिवामध्ये एकरूप झाले, निर्मळ आणि निर्गुण स्थिती गाठली आणि विश्वाचा ईश्वर मिळविला.

एवमेतेन योगेन ये चाप्यन्ये द्विजातयः। स्मरिष्यन्ति विधानज्ञा गन्तारो रुद्रमव्ययम् ।। २३.

अशा प्रकारे, या योगाने आणि इतर विधी जाणणारे द्विजही, असे स्मरण करून, अविनाशी रुद्राला पोहोचतील.

ततस्तस्मिन् गते कल्पे कृष्णरुपे भयानके। अन्यः प्रवर्त्तितः कल्पो विश्वरुपस्तु नामतः ।। २३.

मग, त्या कल्पाचा अंत झाल्यावर, कृष्णरूप भयावह स्थितीत, दुसरा कल्प सुरू झाला, जो विश्वरूप नावाने ओळखला जातो.

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे। ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती ।। २३.

संहार थांबल्यावर आणि स्थावर-जंगम सृष्टी पुन्हा निर्माण झाल्यावर, ब्रह्मदेव पुत्रांची इच्छा धरून ध्यान करत असताना, विश्वरूपा, महानादासह सरस्वती प्रकट झाली.

विश्वमाल्याम्बरधरं विश्वयज्ञोपवीतिनम्। विश्वोष्णीषं विश्वगन्धं विश्वस्थानं महाभुजम् ।। २३.

ती विश्वमाळा आणि वस्त्रे परिधान केलेली, सर्व यज्ञांची पवित्र दोरी घातलेली, विश्वाचा फेटा, विश्वगंध, विश्वाचे निवासस्थान आणि बलाढ्य भुजांनी युक्त होती.

अथ तं मनसा ध्यात्वा युक्तात्मा वै पितामहः। ववन्दे देवमीशानं सर्वेशं सर्वगं प्रभुम् ।। २३.

मग, मनाने त्याचे ध्यान करून, एकाग्रचित्ताने पितामह ब्रह्मदेवाने सर्वेश्वर, सर्वव्यापी प्रभूला वंदन केले.

ओमीशानं नमस्तेऽस्तु महादेव नमोऽस्तु ते। एवं ध्यानगतं तत्र प्रणमन्तं पितामहम्। उवाच भगवानीशः प्रीतोऽहं ते किमिच्छसि ।। २३.

'ॐ ईशान, तुला नमस्कार असो; महादेव, तुला नमस्कार असो.' असे ध्यानात मग्न होऊन पितामह वाकला असता, भगवंत ईश्वर म्हणाले, 'मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे, तुला काय हवे आहे?'

ततस्तु प्रणतो भूत्वा वाग्भिः स्तुत्वा महेश्वरम्। उवाच भगवान् ब्रह्मा प्रीतः प्रीतेन चेतसा ।। २३.

मग, वाकून, महेश्वराची स्तुती शब्दांनी करून, प्रसन्न मनाने भगवंत ब्रह्मदेव बोलला.

यदिदं विश्वरूपन्ते विश्वगं विश्वमीश्वरम्। एतद्वेदितुमिच्छामि कश्चायं परमेश्वरः ।। २३.

'ही विश्वरूप स्थिती, सर्वव्यापी, विश्वाचा ईश्वर—हे मला जाणून घ्यायचे आहे. हा परमेश्वर कोण आहे?'

कैषा भगवती देवी चतुष्पादा चतुर्मुखी। चतुःश्रृङ्गी चतुर्वक्रा चतुर्द्दन्ता चतुःस्तनी ।। २३.

'ही भगवती देवी कोण आहे, जिने चार पाय, चार तोंडे, चार शिंगे, चार जबडे, चार दात आणि चार स्तन धारण केले आहेत?'

चतुर्हस्ता चतुर्नेत्रा विश्वरुपा कथं स्मृता। किन्नामधेया कोऽस्यात्मा किंवीर्या वापि कर्मतः ।। २३.

'चार हात, चार डोळे, विश्वरूपा म्हणून ओळखली जाणारी—तिचे नाव काय, तिचे स्वरूप काय, तिची शक्ती आणि कृत्ये कोणती?'

रहस्यं सर्वमन्त्राणां पावनं पुष्ठिवर्द्धनम्। श्रृणुष्वैतत्परं गुह्यमादिसर्गे यथा तथम् ।। २३.

'सर्व मंत्रांचे रहस्य, पावन करणारे आणि पोषण वाढवणारे—हे श्रेष्ठ गुपित, सृष्टीच्या आरंभी जसे होते तसे, तू ऐक.'

अयं यो वर्त्तते कल्पो विश्वरूपस्त्वसौ स्मृतः। यस्मिन् भवादयो देवाः षड्विंशन्मनवः स्मृताः ।। २३.

'हा जो कल्प आहे, तो विश्वरूप म्हणून ओळखला जातो, ज्यात भव आणि इतर देवता, तसेच छावीस मनू स्मरणात आहेत.'

ब्रह्मस्थानमिदं चापि यदा प्राप्तं त्वया विभो। तदाप्रभृति कल्पश्च त्रयस्त्रिंशत्तमो ह्ययम् ।। २३.

'हे ब्रह्माचे स्थान आहे, जे तू प्राप्त केलेस, हे महाबळ; त्यापासून हा त्रेतीसावा कल्प सुरू झाला आहे.'