वायुपुराणम्

चतुष्पदां चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां चतुःस्तनीम्। चतुर्न्नेत्रां चतुःश्रृङ्गीं चतुर्द्दंष्ट्रां चतुर्मुखीम्। द्वात्रिंशल्लोकसंयुक्तामीश्वरीं सर्वतोमुखीम् ।। २३.

ती गाय चार पायांची, चार तोंडांची, चार हातांची, चार स्तनांची, चार डोळ्यांची, चार शिंगांची, चार दातांची, चार मुखांची, बत्तीस लोकांसह असलेली, सर्वदिशांनी तोंड असलेली, सर्वांची स्वामिनी होती.

स तां दृष्ट्वा महातेजाः महादेवीं महेश्वरीम्। पुनराह महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः ।। २३.

ती महान तेजस्वी, महादेवी महेश्वरी पाहून, सर्व देवांनी वंदन केलेल्या महादेवाने पुन्हा बोलायला सुरुवात केली.

मतिः स्मृतिर्बुद्धिरिति गायमानः पुनः पुनः। एह्येहीति महादेवी सोत्तिष्ठत् प्राञ्जलिर्भृशम् ।। २३.

'मति, स्मृती, बुद्धी' असं पुन्हा पुन्हा म्हणत, महादेवी महादेवाने 'ये, ये' असं बोलवताच, हात जोडून अत्यंत आदराने उभी राहिली.

विश्वमावृत्य योगेन जगत्सर्वं वशीकुरु। अथ वा महादेवेन रुद्राणी त्वं भविष्यसि। ब्राह्मणानां हितार्थाय परमार्थं भविष्यसि ।। २३.

तू तुझ्या योगशक्तीने संपूर्ण विश्व व्याप आणि सर्व जग तुझ्या अधीन कर; किंवा महादेवाच्या इच्छेने, तू रुद्राणी होशील आणि ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी सर्वोच्च तत्त्व होशील.

अथैनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः। प्रददौ देवदेवेशश्चतुष्पादां महेश्वरीम्। ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम् ।। २३.

मग पुत्राची इच्छा मनात ठेवून ध्यान करणाऱ्या परमेष्ठीला, देवाधिदेवाने ती चार पायांची महेश्वरी दिली. त्यानंतर त्या परमेवराला ध्यानयोगाने ओळखले.

ब्रह्मा लोकनमस्कार्यः प्रपद्य तां महेश्वरीम्। गायत्रीन्तु ततो रौद्रीं ध्यात्वा ब्रह्मा सुयन्त्रितः ।। २३.

सर्व लोकांनी पूजिला जाणारा ब्रह्मा त्या महेश्वरीकडे गेला. मग त्याने प्रथम गायत्री, नंतर रौद्री या रूपाचा ध्यान करून, मोठ्या संयमाने साधना चालू ठेवली.

इत्येतां वैदिकीं विद्यां रौद्रीं गायत्रीमर्पिताम्। जपित्वा तु महादेवीं रुद्रलोकनमस्कृताम्। प्रपन्नस्तु महादेवं ध्यानयुक्तेन चेतसा ।। २३.

अशा रीतीने, रौद्र गायत्रीला समर्पित असलेली ही वैदिक विद्या जपून, ब्रह्म्याने रुद्रलोकात पूजिली जाणारी महादेवीची उपासना केली आणि मग ध्यानात मग्न होऊन महादेवाच्या चरणी शरण गेला.

ततस्तस्य महादेवो दिव्यं योगं पुनः स्मृतः। ऐश्वर्यं ज्ञानसम्पत्तिं वैराग्यं च ददौ पुनः ।। २३.

मग महादेवाने त्याला पुन्हा दिव्य योगाची आठवण करून दिली आणि पुन्हा एकदा ऐश्वर्य, ज्ञानसंपत्ती आणि वैराग्य दिले.

अथाट्टहासं मुमुचे भीषणं दीप्तमीश्वरः। ततोऽस्य सर्वतो दीप्ताः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ।। २३.

मग ईश्वराने भयंकर आणि तेजस्वी हास्य केले; त्यातून सर्व बाजूंनी तेजस्वी कुमार जन्मले.

पीतमाल्याम्बरधराः पीतगन्धविलेपनाः । पीतोष्णीषशिरस्काश्च पीतास्याः पीतमूर्द्धजाः ।। २३.

त्यांनी पिवळ्या फुलांच्या माळा व वस्त्रे घातली होती, पिवळ्या सुवासिक उटण्या लावल्या होत्या, डोक्यावर पिवळ्या फेट्या, तोंड पिवळे आणि केसही पिवळे होते.

ततो वर्षसहस्रान्ते उषित्वा विमलौजसः। योगात्मानस्ततः स्नाता ब्राह्मणानां हितैषिणः ।। २३.

मग हजार वर्षे तिथे निवांत राहून, निर्मळ तेजाने झळाळणारे ते योगात्मे, स्नान करून ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी कार्य करू लागले.

धर्मयोगबलोपेता ऋषीणां दीर्घसत्रिणाम्। उपदिश्य तु ते योगं प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ।। २३.

धर्म आणि योग यांच्या बळाने संपन्न झालेले ते कुमार, दीर्घ यज्ञ करणाऱ्या ऋषींना योग शिकवून, नंतर रुद्रस्वरूपात विलीन झाले.

एवमेतेन विधिना प्रपन्ना ये महेश्वरम्। अन्येऽपि नियतात्मानो ध्यानयुक्ता जितोन्द्रियाः ।। २३.

अशा प्रकारे, या पद्धतीने जे जे महेश्वराच्या चरणी शरण गेले, तसेच इतरही, ज्यांचे मन संयमित होते, जे ध्यानात मग्न होते आणि ज्यांनी इंद्रिये जिंकली होती—

ते सर्वे पापमुत्सृज्य विरजा ब्रह्मवर्च्चसः। प्रविशन्ति महादेवं रुद्रन्ते त्वपुनर्भवाः ।। २३.

ते सर्वजण पाप सोडून, निर्मळ आणि ब्रह्मतेजाने उजळलेले, महादेवामध्ये, रुद्रस्वरूपात विलीन होतात आणि पुन्हा जन्म घेत नाहीत.

ततस्तस्मिन् गते कल्पे पीतवर्णे स्वयम्भुवः। पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु सितकल्पो हि नामतः ।। २३.

मग तो पिवळ्या रंगाचा कल्प संपल्यावर, स्वयंभू निघून गेला; पुन्हा एक नवीन कल्प सुरू झाला, ज्याला श्वेतकल्प म्हणतात.

एकार्णवे तदावृत्ते दिव्ये वर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ।। २३.

त्या वेळी, एकच समुद्र सर्वत्र पसरलेला असताना, हजार दिव्य वर्षांनंतर, ब्रह्मा प्रजांची निर्मिती करण्याच्या इच्छेने, दुःखी मनाने विचार करू लागला.

तस्य चिन्तयमानस्य पुत्रकामस्य वै प्रभोः । कृष्णः समभवद्वर्णो ध्यायतः परमेष्ठिनः ।। २३.

त्या प्रभूला पुत्राची इच्छा असताना, तो ध्यानात मग्न असताना, त्याचा रंग काळा झाला.

अथापश्यन्महातेजाः प्रादुर्भूतं कुमारकम्। कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा ।। २३.

मग त्या तेजस्वी ब्रह्म्याने पाहिले की, एक काळ्या रंगाचा, मोठ्या सामर्थ्याचा, स्वतःच्या तेजाने झळाळणारा कुमार प्रकट झाला.

कृष्णाम्बरवरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम्। कृष्णेन मौलिना युक्तं कृष्णस्रगनुलेपनम् ।। २३.

त्याने काळ्या रंगाची वस्त्रे व फेटा घातला होता, काळा यज्ञोपवीत होता, काळ्या केसांचा मुकुट होता आणि काळ्या फुलांच्या माळा व उटण्या लावल्या होत्या.

स तं दृष्ट्वा महात्मानममरं घोर मन्त्रिणम्। ववन्दे देवदेवेशं विश्वेशं कृष्णपिङ्गलम् ।। २३.

त्या महान आत्म्याला, अमर आणि भयंकर सल्लागाराला पाहून, त्याने देवांचे देव, विश्वाचा स्वामी, काळा आणि पिंगट असलेल्या प्रभूला वंदन केले.

प्राणायामपरः श्रीमान् हृदि कृत्वा महेश्वरम्। मनसा ध्यानसंयुक्तं प्रपन्नस्तु यतीश्वरम् । अघोरेति ततो ब्रह्मा ब्रह्म एवानुचिन्तयन् ।। २३.

प्राणायामात मग्न, तेजस्वी असलेल्या ब्रह्म्याने महेश्वराला हृदयात ठेवले; मनाने ध्यानात एकरूप होऊन, त्याने यतींच्या स्वामीच्या चरणी शरण जाऊन, 'अघोर' असे उच्चारले आणि ब्रह्माचा विचार करू लागला.

एवं वै ध्यायतस्तस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। मुमोच भगवान् रुद्रः अट्टहासं महास्वनम् ।। २३.

अशा प्रकारे, त्या परमेच्छिने ध्यान करत असताना, भगवान रुद्राने मोठ्या आवाजात हास्य केले.

अथास्य पार्श्वतः कृष्णाः कृष्णस्रगनुलेपनाः । चत्वारस्तु महात्मानः सम्बभूवुः कुमारकाः ।। २३.

मग त्याच्या बाजूला, काळ्या रंगाचे, काळ्या फुलांच्या माळा व उटण्या लावलेले, चार महान आत्म्यांचे कुमार प्रकट झाले.

कृष्णाः कृष्णाम्बरोष्णीषाः कृष्णास्याः कृष्णवाससः। तैश्चाट्टहासः सुमहान् हूङ्कारश्चैव पुष्कलः। नमस्कारश्च सुमहान् पुनः पुनरुदीरितः ।। २३.

ते सर्वजण काळे, काळ्या वस्त्रांत आणि काळ्या फेट्यांत होते; त्यांचे चेहरेही काळे आणि वस्त्रही काळीच होती. त्यांच्यात मोठा हास्यकल्लोळ आणि प्रचंड गर्जना होत होती, आणि पुन्हा पुन्हा गूढ नमस्कार केले जात होते.

ततो वर्षसहस्रान्ते योगात्तत् पारमेश्वरम्। उपासित्वा महाभागाः शिष्येब्यः प्रददुस्ततः ।। २३.

मग, हजारो वर्षांच्या शेवटी, योगाच्या जोरावर, त्या परमेश्वराची भक्ती करून, त्या भाग्यवानांनी हे ज्ञान आपल्या शिष्यांना दिले.

योगेन योगसम्पन्नाः प्रविश्य मनसा शिवम्। अमलं निर्गुणं स्थानं प्रविष्टा विश्वमीश्वरम् ।। २३.

योगाने सिद्ध झालेले ते, मनाने शिवामध्ये एकरूप झाले, निर्मळ आणि निर्गुण स्थिती गाठली आणि विश्वाचा ईश्वर मिळविला.

एवमेतेन योगेन ये चाप्यन्ये द्विजातयः। स्मरिष्यन्ति विधानज्ञा गन्तारो रुद्रमव्ययम् ।। २३.

अशा प्रकारे, या योगाने आणि इतर विधी जाणणारे द्विजही, असे स्मरण करून, अविनाशी रुद्राला पोहोचतील.

ततस्तस्मिन् गते कल्पे कृष्णरुपे भयानके। अन्यः प्रवर्त्तितः कल्पो विश्वरुपस्तु नामतः ।। २३.

मग, त्या कल्पाचा अंत झाल्यावर, कृष्णरूप भयावह स्थितीत, दुसरा कल्प सुरू झाला, जो विश्वरूप नावाने ओळखला जातो.

विनिवृत्ते तु संहारे पुनः सृष्टे चराचरे। ब्रह्मणः पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूता महानादा विश्वरूपा सरस्वती ।। २३.

संहार थांबल्यावर आणि स्थावर-जंगम सृष्टी पुन्हा निर्माण झाल्यावर, ब्रह्मदेव पुत्रांची इच्छा धरून ध्यान करत असताना, विश्वरूपा, महानादासह सरस्वती प्रकट झाली.