वायुपुराणम्

रक्ताम्बरधराः सर्वे रक्तमाल्यानुलेपनाः। रक्तभस्मानुलिप्ताङ्गा रक्तास्या रक्तलोचनाः ।। २२.

ते सर्वजण लाल वस्त्र परिधान केलेले, लाल फुलांच्या माळा आणि सुगंध लावलेले, अंगावर लाल भस्म लावलेले, तोंड आणि डोळेही लाल रंगाचे होते.

ततो वर्षसहस्रान्ते ब्रह्मण्या व्यवसायिनः। गृणन्तशचव महात्मानो ब्रह्म तद्वामदैवकम् ।। २२.

मग हजारो वर्षांच्या शेवटी, ते ब्रह्मनिष्ठ, दृढ आणि महात्मे त्या सर्वोच्च दैवी ब्रह्माचे स्तुती करू लागले.

अनुग्रहार्थं लोकानां शिष्याणां हितकाम्यया। धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा ते ब्राह्मणाः स्वयम् । पुनरेव महामदेवं प्रविष्टा रुद्रमव्ययम् ।। २२.

लोकांच्या कल्याणासाठी आणि शिष्यांच्या हितासाठी, त्या ब्राह्मणांनी स्वतः सर्व धर्म शिकवला आणि पुन्हा त्या महान, अविनाशी रुद्रात विलीन झाले.

येऽपि चान्ये द्विजश्रेष्ठा युञ्जाना वाममीश्वरम्। प्रपद्यन्ति महादें तद्भक्तास्तत्परायणाः ।। २२.

आणि जे इतर श्रेष्ठ द्विज वामभागी ईश्वराची उपासना करतात, ते महादेवाचे भक्त आणि त्याच्या शरण गेलेले असतात.

ते सर्वे पापनिर्मुक्ता विमला ब्रह्मवर्च्चसः। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २२.

ते सर्वजण पापमुक्त, निर्मळ आणि ब्रह्मतेजाने उजळलेले असतात; ते रुद्राच्या लोकात जातात, जिथून परत येणे अत्यंत कठीण असते.

एकत्रिंशत्तमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः। ब्रह्म यत्र महातेजाः पीतवर्णत्वमागतः ।। २३.

एकतीसावा कल्प 'पीतवासा' म्हणून ओळखला जातो, ज्यात महान तेज असलेल्या ब्रह्माने पिवळा रंग धारण केला.

ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारः पीतवस्त्रवान् ।। २३.

परमेष्ठी ब्रह्मा पुत्राची इच्छा मनात ठेवून ध्यान करत असताना, एक तेजस्वी कुमार पिवळ्या वस्त्रात प्रकट झाला.

पीतगन्धानुलिप्ताङ्गः पीतमाल्यधरो युवा। पीतयज्ञोपवीतश्च पीतोष्णीषो महाभुजः ।। २३.

त्याच्या अंगाला पिवळ्या सुवासिक द्रव्याचा लेप लावलेला होता, तो पिवळ्या फुलांच्या माळा घातलेला, तरुण, पिवळे यज्ञोपवीत आणि पिवळा पगडी घातलेला, बलवान भुजांचा होता.

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ब्रह्मा लोकेश्वरं प्रभुम्। मनसा लोकधातारं ववन्दे परमेश्वरम् ।। २३.

तो ध्यानात मग्न असलेला पाहून, ब्रह्मा — जो लोकांचा स्वामी आणि समर्थ आहे — मनाने त्या परमेवराला, सर्व जगाचा आधार असलेल्या प्रभूला वंदन करू लागला.

ततो ध्यानगतस्तत्र ब्रह्म माहेश्वरीं पराम्। अपश्यद् गां विरुपां च महेश्वरमुखच्युताम् ।। २३.

मग ध्यानात असताना, ब्रह्माने तिथे महेश्वरी — ती परमेश्वरी गाय, विचित्र रूपाची, जी महेश्वराच्या मुखातून प्रकट झाली होती — तिला पाहिलं.

चतुष्पदां चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां चतुःस्तनीम्। चतुर्न्नेत्रां चतुःश्रृङ्गीं चतुर्द्दंष्ट्रां चतुर्मुखीम्। द्वात्रिंशल्लोकसंयुक्तामीश्वरीं सर्वतोमुखीम् ।। २३.

ती गाय चार पायांची, चार तोंडांची, चार हातांची, चार स्तनांची, चार डोळ्यांची, चार शिंगांची, चार दातांची, चार मुखांची, बत्तीस लोकांसह असलेली, सर्वदिशांनी तोंड असलेली, सर्वांची स्वामिनी होती.

स तां दृष्ट्वा महातेजाः महादेवीं महेश्वरीम्। पुनराह महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः ।। २३.

ती महान तेजस्वी, महादेवी महेश्वरी पाहून, सर्व देवांनी वंदन केलेल्या महादेवाने पुन्हा बोलायला सुरुवात केली.

मतिः स्मृतिर्बुद्धिरिति गायमानः पुनः पुनः। एह्येहीति महादेवी सोत्तिष्ठत् प्राञ्जलिर्भृशम् ।। २३.

'मति, स्मृती, बुद्धी' असं पुन्हा पुन्हा म्हणत, महादेवी महादेवाने 'ये, ये' असं बोलवताच, हात जोडून अत्यंत आदराने उभी राहिली.

विश्वमावृत्य योगेन जगत्सर्वं वशीकुरु। अथ वा महादेवेन रुद्राणी त्वं भविष्यसि। ब्राह्मणानां हितार्थाय परमार्थं भविष्यसि ।। २३.

तू तुझ्या योगशक्तीने संपूर्ण विश्व व्याप आणि सर्व जग तुझ्या अधीन कर; किंवा महादेवाच्या इच्छेने, तू रुद्राणी होशील आणि ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी सर्वोच्च तत्त्व होशील.

अथैनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः। प्रददौ देवदेवेशश्चतुष्पादां महेश्वरीम्। ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम् ।। २३.

मग पुत्राची इच्छा मनात ठेवून ध्यान करणाऱ्या परमेष्ठीला, देवाधिदेवाने ती चार पायांची महेश्वरी दिली. त्यानंतर त्या परमेवराला ध्यानयोगाने ओळखले.

ब्रह्मा लोकनमस्कार्यः प्रपद्य तां महेश्वरीम्। गायत्रीन्तु ततो रौद्रीं ध्यात्वा ब्रह्मा सुयन्त्रितः ।। २३.

सर्व लोकांनी पूजिला जाणारा ब्रह्मा त्या महेश्वरीकडे गेला. मग त्याने प्रथम गायत्री, नंतर रौद्री या रूपाचा ध्यान करून, मोठ्या संयमाने साधना चालू ठेवली.

इत्येतां वैदिकीं विद्यां रौद्रीं गायत्रीमर्पिताम्। जपित्वा तु महादेवीं रुद्रलोकनमस्कृताम्। प्रपन्नस्तु महादेवं ध्यानयुक्तेन चेतसा ।। २३.

अशा रीतीने, रौद्र गायत्रीला समर्पित असलेली ही वैदिक विद्या जपून, ब्रह्म्याने रुद्रलोकात पूजिली जाणारी महादेवीची उपासना केली आणि मग ध्यानात मग्न होऊन महादेवाच्या चरणी शरण गेला.

ततस्तस्य महादेवो दिव्यं योगं पुनः स्मृतः। ऐश्वर्यं ज्ञानसम्पत्तिं वैराग्यं च ददौ पुनः ।। २३.

मग महादेवाने त्याला पुन्हा दिव्य योगाची आठवण करून दिली आणि पुन्हा एकदा ऐश्वर्य, ज्ञानसंपत्ती आणि वैराग्य दिले.

अथाट्टहासं मुमुचे भीषणं दीप्तमीश्वरः। ततोऽस्य सर्वतो दीप्ताः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ।। २३.

मग ईश्वराने भयंकर आणि तेजस्वी हास्य केले; त्यातून सर्व बाजूंनी तेजस्वी कुमार जन्मले.

पीतमाल्याम्बरधराः पीतगन्धविलेपनाः । पीतोष्णीषशिरस्काश्च पीतास्याः पीतमूर्द्धजाः ।। २३.

त्यांनी पिवळ्या फुलांच्या माळा व वस्त्रे घातली होती, पिवळ्या सुवासिक उटण्या लावल्या होत्या, डोक्यावर पिवळ्या फेट्या, तोंड पिवळे आणि केसही पिवळे होते.

ततो वर्षसहस्रान्ते उषित्वा विमलौजसः। योगात्मानस्ततः स्नाता ब्राह्मणानां हितैषिणः ।। २३.

मग हजार वर्षे तिथे निवांत राहून, निर्मळ तेजाने झळाळणारे ते योगात्मे, स्नान करून ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी कार्य करू लागले.

धर्मयोगबलोपेता ऋषीणां दीर्घसत्रिणाम्। उपदिश्य तु ते योगं प्रविष्टा रुद्रमीश्वरम् ।। २३.

धर्म आणि योग यांच्या बळाने संपन्न झालेले ते कुमार, दीर्घ यज्ञ करणाऱ्या ऋषींना योग शिकवून, नंतर रुद्रस्वरूपात विलीन झाले.

एवमेतेन विधिना प्रपन्ना ये महेश्वरम्। अन्येऽपि नियतात्मानो ध्यानयुक्ता जितोन्द्रियाः ।। २३.

अशा प्रकारे, या पद्धतीने जे जे महेश्वराच्या चरणी शरण गेले, तसेच इतरही, ज्यांचे मन संयमित होते, जे ध्यानात मग्न होते आणि ज्यांनी इंद्रिये जिंकली होती—

ते सर्वे पापमुत्सृज्य विरजा ब्रह्मवर्च्चसः। प्रविशन्ति महादेवं रुद्रन्ते त्वपुनर्भवाः ।। २३.

ते सर्वजण पाप सोडून, निर्मळ आणि ब्रह्मतेजाने उजळलेले, महादेवामध्ये, रुद्रस्वरूपात विलीन होतात आणि पुन्हा जन्म घेत नाहीत.

ततस्तस्मिन् गते कल्पे पीतवर्णे स्वयम्भुवः। पुनरन्यः प्रवृत्तस्तु सितकल्पो हि नामतः ।। २३.

मग तो पिवळ्या रंगाचा कल्प संपल्यावर, स्वयंभू निघून गेला; पुन्हा एक नवीन कल्प सुरू झाला, ज्याला श्वेतकल्प म्हणतात.

एकार्णवे तदावृत्ते दिव्ये वर्षसहस्रके । स्रष्टुकामः प्रजा ब्रह्मा चिन्तयामास दुःखितः ।। २३.

त्या वेळी, एकच समुद्र सर्वत्र पसरलेला असताना, हजार दिव्य वर्षांनंतर, ब्रह्मा प्रजांची निर्मिती करण्याच्या इच्छेने, दुःखी मनाने विचार करू लागला.

तस्य चिन्तयमानस्य पुत्रकामस्य वै प्रभोः । कृष्णः समभवद्वर्णो ध्यायतः परमेष्ठिनः ।। २३.

त्या प्रभूला पुत्राची इच्छा असताना, तो ध्यानात मग्न असताना, त्याचा रंग काळा झाला.

अथापश्यन्महातेजाः प्रादुर्भूतं कुमारकम्। कृष्णवर्णं महावीर्यं दीप्यमानं स्वतेजसा ।। २३.

मग त्या तेजस्वी ब्रह्म्याने पाहिले की, एक काळ्या रंगाचा, मोठ्या सामर्थ्याचा, स्वतःच्या तेजाने झळाळणारा कुमार प्रकट झाला.

कृष्णाम्बरवरोष्णीषं कृष्णयज्ञोपवीतिनम्। कृष्णेन मौलिना युक्तं कृष्णस्रगनुलेपनम् ।। २३.

त्याने काळ्या रंगाची वस्त्रे व फेटा घातला होता, काळा यज्ञोपवीत होता, काळ्या केसांचा मुकुट होता आणि काळ्या फुलांच्या माळा व उटण्या लावल्या होत्या.