वायुपुराणम्

ते सर्वे पापनिर्म्मुक्ता विमला ब्रह्मवर्च्चसः। ब्रह्मलो कमतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्रजन्ति च ।। २२.

ते सर्व पापमुक्त, निर्मळ आणि ब्रह्मतेजाने झळकणारे असतात; ते ब्रह्मलोक ओलांडून ब्रह्मस्वरूप लोकात पोहोचतात.

ततस्त्रिंशत्तमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्त्तितः। रक्तो यत्र महातेजा रक्तवर्ण मधारयत् ।। २२.

यानंतर तिसावा कल्प 'रक्त' नावाने प्रसिद्ध आहे; त्यात तेजस्वी कुमाराने लाल रंगाचे रूप धारण केले.

ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारो रक्तविग्रहः। रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तनेत्रः प्रतापवान् ।। २२.

पुत्राची इच्छा असलेल्या आणि ध्यान करणाऱ्या ब्रह्मदेवासाठी, तेजस्वी, लाल शरीर असलेला, लाल माळा आणि वस्त्रे घातलेला, लाल डोळ्यांचा आणि तेजस्वी कुमार प्रकट झाला.

स तं दृष्ट्वा महादेवं कुमारं रक्तवाससम्। ध्यानयोगं परङ्गत्वा बुबुधे विश्वमीश्वरम् ।। २२.

महादेव, लाल वस्त्र घातलेला कुमार, त्याला पाहून ब्रह्मदेवाने सर्वोच्च ध्यान प्राप्त करून विश्वाचा ईश्वर ओळखला.

स तं प्रणम्य भगवान् ब्रह्मा परमयन्त्रितः। वामदेवं ततो ब्रह्मा ब्रह्मात्मकं व्यचिन्तयत् ।। २२.

ब्रह्मदेवाने त्या भगवंताला नमस्कार केला आणि मग ब्रह्मस्वरूप वामदेव याचा विचार केला.

एवं ध्यातो महादेवो ब्रह्मणा परमेष्ठिना। मनसा प्रीतियुक्तेन पितामहमथाब्रवीत् ।। २२.

अशा प्रकारे, ब्रह्मदेवाने आनंदी मनाने महादेवाचे ध्यान केले असता, महादेवाने पितामहाशी संवाद साधला.

ध्यायता पुत्रकामेन यस्मात्तेहं पितामहः। दृष्टः परमया भक्त्या ध्यानयोगेन सत्तम ।। २२.

हे पितामहा, पुत्राची इच्छा ठेवून, तू येथे अत्यंत भक्तीने आणि ध्यानयोगाने मला पाहिले आहेस.

तस्माद्धयानं परं प्राप्य कल्पे कल्पे महातपाः। वेत्स्यसे मां महासत्त्व लोकधातारमीश्वरम्। एवमुक्त्वा ततः शर्वः अट्टहासं मुमोच ह ।। २२.

म्हणून, हे महातपस्वी, प्रत्येक युगात श्रेष्ठ ध्यान प्राप्त करून, तू मला — या सर्व जगांचा आधार असलेल्या, महान ईश्वराला — ओळखशील. असं म्हणून शर्वाने मोठ्याने हास्य केलं.

ततस्तस्य महात्मानश्चत्वारश्च कुमारकाः। सम्बभूवुर्ममाहात्मानो विरेजुः शुद्धबुद्धयः ।। २२.

मग त्या महान आत्म्यापासून चार तेजस्वी कुमार जन्मले; त्यांची बुद्धी शुद्ध होती आणि ते अत्यंत तेजस्वी दिसत होते.

विरजस्व विवाहश्च विशोको विश्वभावनः। ब्रह्मण्या ब्रह्मणस्तुल्या वीरा अध्यवसायिनः ।। २२.

ते सर्वजण वासनेपासून मुक्त, अविवाहित, दुःखरहित, विश्वनिर्माते, ब्रह्मनिष्ठ, ब्रह्मासमान, धाडसी आणि दृढनिश्चयी होते.

रक्ताम्बरधराः सर्वे रक्तमाल्यानुलेपनाः। रक्तभस्मानुलिप्ताङ्गा रक्तास्या रक्तलोचनाः ।। २२.

ते सर्वजण लाल वस्त्र परिधान केलेले, लाल फुलांच्या माळा आणि सुगंध लावलेले, अंगावर लाल भस्म लावलेले, तोंड आणि डोळेही लाल रंगाचे होते.

ततो वर्षसहस्रान्ते ब्रह्मण्या व्यवसायिनः। गृणन्तशचव महात्मानो ब्रह्म तद्वामदैवकम् ।। २२.

मग हजारो वर्षांच्या शेवटी, ते ब्रह्मनिष्ठ, दृढ आणि महात्मे त्या सर्वोच्च दैवी ब्रह्माचे स्तुती करू लागले.

अनुग्रहार्थं लोकानां शिष्याणां हितकाम्यया। धर्मोपदेशमखिलं कृत्वा ते ब्राह्मणाः स्वयम् । पुनरेव महामदेवं प्रविष्टा रुद्रमव्ययम् ।। २२.

लोकांच्या कल्याणासाठी आणि शिष्यांच्या हितासाठी, त्या ब्राह्मणांनी स्वतः सर्व धर्म शिकवला आणि पुन्हा त्या महान, अविनाशी रुद्रात विलीन झाले.

येऽपि चान्ये द्विजश्रेष्ठा युञ्जाना वाममीश्वरम्। प्रपद्यन्ति महादें तद्भक्तास्तत्परायणाः ।। २२.

आणि जे इतर श्रेष्ठ द्विज वामभागी ईश्वराची उपासना करतात, ते महादेवाचे भक्त आणि त्याच्या शरण गेलेले असतात.

ते सर्वे पापनिर्मुक्ता विमला ब्रह्मवर्च्चसः। रुद्रलोकं गमिष्यन्ति पुनरावृत्तिदुर्लभम् ।। २२.

ते सर्वजण पापमुक्त, निर्मळ आणि ब्रह्मतेजाने उजळलेले असतात; ते रुद्राच्या लोकात जातात, जिथून परत येणे अत्यंत कठीण असते.

एकत्रिंशत्तमः कल्पः पीतवासा इति स्मृतः। ब्रह्म यत्र महातेजाः पीतवर्णत्वमागतः ।। २३.

एकतीसावा कल्प 'पीतवासा' म्हणून ओळखला जातो, ज्यात महान तेज असलेल्या ब्रह्माने पिवळा रंग धारण केला.

ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारः पीतवस्त्रवान् ।। २३.

परमेष्ठी ब्रह्मा पुत्राची इच्छा मनात ठेवून ध्यान करत असताना, एक तेजस्वी कुमार पिवळ्या वस्त्रात प्रकट झाला.

पीतगन्धानुलिप्ताङ्गः पीतमाल्यधरो युवा। पीतयज्ञोपवीतश्च पीतोष्णीषो महाभुजः ।। २३.

त्याच्या अंगाला पिवळ्या सुवासिक द्रव्याचा लेप लावलेला होता, तो पिवळ्या फुलांच्या माळा घातलेला, तरुण, पिवळे यज्ञोपवीत आणि पिवळा पगडी घातलेला, बलवान भुजांचा होता.

तं दृष्ट्वा ध्यानसंयुक्तं ब्रह्मा लोकेश्वरं प्रभुम्। मनसा लोकधातारं ववन्दे परमेश्वरम् ।। २३.

तो ध्यानात मग्न असलेला पाहून, ब्रह्मा — जो लोकांचा स्वामी आणि समर्थ आहे — मनाने त्या परमेवराला, सर्व जगाचा आधार असलेल्या प्रभूला वंदन करू लागला.

ततो ध्यानगतस्तत्र ब्रह्म माहेश्वरीं पराम्। अपश्यद् गां विरुपां च महेश्वरमुखच्युताम् ।। २३.

मग ध्यानात असताना, ब्रह्माने तिथे महेश्वरी — ती परमेश्वरी गाय, विचित्र रूपाची, जी महेश्वराच्या मुखातून प्रकट झाली होती — तिला पाहिलं.

चतुष्पदां चतुर्वक्त्रां चतुर्हस्तां चतुःस्तनीम्। चतुर्न्नेत्रां चतुःश्रृङ्गीं चतुर्द्दंष्ट्रां चतुर्मुखीम्। द्वात्रिंशल्लोकसंयुक्तामीश्वरीं सर्वतोमुखीम् ।। २३.

ती गाय चार पायांची, चार तोंडांची, चार हातांची, चार स्तनांची, चार डोळ्यांची, चार शिंगांची, चार दातांची, चार मुखांची, बत्तीस लोकांसह असलेली, सर्वदिशांनी तोंड असलेली, सर्वांची स्वामिनी होती.

स तां दृष्ट्वा महातेजाः महादेवीं महेश्वरीम्। पुनराह महादेवः सर्वदेवनमस्कृतः ।। २३.

ती महान तेजस्वी, महादेवी महेश्वरी पाहून, सर्व देवांनी वंदन केलेल्या महादेवाने पुन्हा बोलायला सुरुवात केली.

मतिः स्मृतिर्बुद्धिरिति गायमानः पुनः पुनः। एह्येहीति महादेवी सोत्तिष्ठत् प्राञ्जलिर्भृशम् ।। २३.

'मति, स्मृती, बुद्धी' असं पुन्हा पुन्हा म्हणत, महादेवी महादेवाने 'ये, ये' असं बोलवताच, हात जोडून अत्यंत आदराने उभी राहिली.

विश्वमावृत्य योगेन जगत्सर्वं वशीकुरु। अथ वा महादेवेन रुद्राणी त्वं भविष्यसि। ब्राह्मणानां हितार्थाय परमार्थं भविष्यसि ।। २३.

तू तुझ्या योगशक्तीने संपूर्ण विश्व व्याप आणि सर्व जग तुझ्या अधीन कर; किंवा महादेवाच्या इच्छेने, तू रुद्राणी होशील आणि ब्राह्मणांच्या कल्याणासाठी सर्वोच्च तत्त्व होशील.

अथैनां पुत्रकामस्य ध्यायतः परमेष्ठिनः। प्रददौ देवदेवेशश्चतुष्पादां महेश्वरीम्। ततस्तां ध्यानयोगेन विदित्वा परमेश्वरीम् ।। २३.

मग पुत्राची इच्छा मनात ठेवून ध्यान करणाऱ्या परमेष्ठीला, देवाधिदेवाने ती चार पायांची महेश्वरी दिली. त्यानंतर त्या परमेवराला ध्यानयोगाने ओळखले.

ब्रह्मा लोकनमस्कार्यः प्रपद्य तां महेश्वरीम्। गायत्रीन्तु ततो रौद्रीं ध्यात्वा ब्रह्मा सुयन्त्रितः ।। २३.

सर्व लोकांनी पूजिला जाणारा ब्रह्मा त्या महेश्वरीकडे गेला. मग त्याने प्रथम गायत्री, नंतर रौद्री या रूपाचा ध्यान करून, मोठ्या संयमाने साधना चालू ठेवली.

इत्येतां वैदिकीं विद्यां रौद्रीं गायत्रीमर्पिताम्। जपित्वा तु महादेवीं रुद्रलोकनमस्कृताम्। प्रपन्नस्तु महादेवं ध्यानयुक्तेन चेतसा ।। २३.

अशा रीतीने, रौद्र गायत्रीला समर्पित असलेली ही वैदिक विद्या जपून, ब्रह्म्याने रुद्रलोकात पूजिली जाणारी महादेवीची उपासना केली आणि मग ध्यानात मग्न होऊन महादेवाच्या चरणी शरण गेला.

ततस्तस्य महादेवो दिव्यं योगं पुनः स्मृतः। ऐश्वर्यं ज्ञानसम्पत्तिं वैराग्यं च ददौ पुनः ।। २३.

मग महादेवाने त्याला पुन्हा दिव्य योगाची आठवण करून दिली आणि पुन्हा एकदा ऐश्वर्य, ज्ञानसंपत्ती आणि वैराग्य दिले.

अथाट्टहासं मुमुचे भीषणं दीप्तमीश्वरः। ततोऽस्य सर्वतो दीप्ताः प्रादुर्भूताः कुमारकाः ।। २३.

मग ईश्वराने भयंकर आणि तेजस्वी हास्य केले; त्यातून सर्व बाजूंनी तेजस्वी कुमार जन्मले.