वायुपुराणम्

यत्सूर्य्यमण्डलञ्चापि बृहत्साम तु भिद्यते। भित्वा चैवं द्विजा यान्ति योगात्मानो दृढव्रताः। सङ्घातमुपनीताश्च अन्ये कल्पा रथन्तरे ।। २१.

जेव्हा बृहद्सामाने सूर्याचे मंडल विभागले जाते, तेव्हा असे भेदून, दृढव्रती योगीजन पुढे जातात; आणि इतर कल्प रथंतरात एकत्र येतात.

इत्येतत्तु मया प्रोक्तं चित्रमध्यात्मदर्शनम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि कल्पानां विस्तरं शुभम् ।। २१.

मी तुला अद्भुत असा आत्मज्ञानाचा अनुभव सांगितला; आता पुढे मी कल्पांची शुभ विस्तारपूर्वक माहिती सांगतो.

अत्यद्भुतमिदं सर्व्वं कल्पानान्ते महामुने। रहस्यं वै समाख्यातं मन्त्राणाञ्च प्रकल्पनम् ।। २२.

हे सर्व कल्पांच्या शेवटी अतिशय अद्भुत आहे, महर्षे; गुपितही सांगितले गेले आणि मंत्रांची रचना देखील.

न तवाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते। तस्माद्विस्तरतः सर्व्वाः कल्पसंख्या ब्रवीहि नः ।। २२.

त्रैलोक्यात तुला काहीही अज्ञात नाही; म्हणून कल्पांची संपूर्ण संख्या विस्ताराने आम्हाला सांग.

अत्र वः कथयिष्यामि कल्पसंख्यां यथा तथा। युगाग्रं च वर्षाग्रन्तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। २२.

इथे मी तुम्हाला कल्पांची संख्या, युगांचे आणि ब्रह्मदेवाच्या वर्षांचे आरंभ जसे आहे तसे सांगतो.

एकं कल्पसहस्रन्तु ब्रह्मणोऽब्दः प्रकीर्त्तितः। एतदष्टसहस्रन्तु ब्रह्मणस्तद्युगं स्मृतम् ।। २२.

एक हजार कल्प म्हणजे ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष मानले जाते; अशी आठ हजार वर्षे म्हणजे ब्रह्मदेवाचे एक युग समजले जाते.

एकं युगसहस्रन्तु सवनं तत् प्रजापतेः। सवनानां सहस्रन्तु द्विगुणं त्रिवृतं तथा ।। २२.

एक हजार युगे म्हणजे प्रजापतीचे एक सवन; आणि अशा हजार सवनांचा, त्याच्या दोनपट आणि तीनपट प्रमाणेही विचार केला जातो.

ब्रह्मणः स्थितिकालस्य चैतत् सर्वं प्रकीर्तितम्। तस्य संख्यां प्रवक्ष्यामि पुरस्ताद्वै यथाक्रमम् ।। २२.

हे सर्व ब्रह्मदेवाच्या स्थितीचा काळ म्हणून सांगितले आहे; त्याची संख्या मी पुढे क्रमाने सांगतो.

अष्टाविंशतिर्ये कल्पा नामतः परिकीर्तिताः। तैषां पुरस्ताद्वक्ष्यामि कल्पसंज्ञां, यथाक्रमम् ।। २२.

ज्या अठ्ठावीस कल्पांची नावे सांगितली गेली, त्यांची नावे मी आता सुरुवातीपासून क्रमाने सांगतो.

रथन्तरस्य साम्नस्तु उपरिष्टान्निबोधत। कल्पान्ते नाम धेयानि मन्त्रोत्पत्तिश्च यस्य या ।। २२.

आता रथंतर सामाविषयी, कल्पाच्या शेवटी त्याची नावे आणि त्याच्या मंत्रांची उत्पत्ती याविषयी ऐक.

एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्रृतलोहितः। यस्मिंस्तत् परमध्यानं ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा ।। २२.

एकोणवीसावा कल्प 'श्रृतलोहित' नावाने ओळखावा; त्यात ब्रह्मदेवाने श्रेष्ठ ध्यान केले.

श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिखी। उत्पन्नस्तु महातेजाः कुमारः पावकोपमः ।। २२.

तेव्हा एक तेजस्वी कुमार प्रकट झाला, ज्याचे रूप अग्नीसारखे उजळते होते, त्याने पांढरा फेटा, पांढरी माळ, पांढरे वस्त्र घातले होते आणि त्याच्या शिरावर शिखा होती.

भीमं मुखं महारौद्रं सुघोरं श्वेतलोहितम्। दीप्तं दीप्तेन वपुषा महास्यं श्वेतवर्च्चसम् ।। २२.

त्याचे मुख भीषण, अत्यंत रौद्र आणि भयंकर होते, पांढऱ्या आणि लाल रंगाचे होते; त्याचे रूप प्रखरतेने उजळलेले, मोठ्या तोंडाचे आणि शुभ्र तेजाने चमकत होते.

तं दृष्ट्वा पुरुषः श्रीमान् ब्रह्मा वै विश्वतोमुखः। कुमारं लोकधातारं विश्वरूपं महेश्वरम् ।। २२.

त्याला पाहून, सर्वमुखी आणि तेजस्वी ब्रह्मदेवाने त्या कुमाराला, जगाचा आधार असलेल्या, विश्वरूप आणि महेश्वराला पाहिले.

पुराणपुरुषं देवं विश्वात्मा योगिनां चिरम्। ववन्दे देवदेवेशं ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २२.

ब्रह्मदेव, लोकांचा पितामह, त्या प्राचीन देवाला, सर्वांचा आत्मा असलेल्या, योग्यांचा स्वामी आणि देवांचा देव याला नमस्कार केला.

हृदि कृत्वा महादेवं परमात्मानमीश्वरम्। सद्योजातं ततो ब्रह्म ब्रह्मा वै सम चिन्तयत्। ज्ञात्वा मुमोच देवेशो हृष्टो हासं जगत्पतिः ।। २२.

महादेव, परात्मा आणि ईश्वर यांना हृदयात ठेवून, ब्रह्मदेवाने सद्योजात याचा ध्यान केला; त्याला ओळखून, आनंदित जगाचा स्वामी हसला.

ततोऽस्य पार्श्वतः श्वेता ऋषयो ब्रह्मवर्च्चसः। प्रादुर्भूता महात्मानः श्वेतमाल्यानुलेपनाः ।। २२.

मग त्याच्या बाजूला शुभ्र तेजाने झळकणारे, पांढऱ्या माळा आणि उटणे लावलेले, ब्रह्मतेज असलेले महान ऋषी प्रकट झाले.

सुनन्दो नन्दकशचवैव विश्वनन्दोऽथ नन्दनः। शिष्यास्ते वै महात्मानो यैस्तु ब्रह्म ततो वृतम् ।। २२.

सुनंद, नंदक, शचव, विश्वनंद आणि नंदन हे महान आत्मे त्याचे शिष्य होते, ज्यांनी ब्रह्मदेवाला वेढले होते.

तस्याग्रे श्वेत वर्णाभः श्वेतनामा महामुनिः। विजज्ञेऽथ महातेजा यस्माज्जज्ञे नरस्त्वसौ ।। २२.

त्याच्यासमोर, शुभ्र वर्णाचा आणि 'श्वेत' नावाचा एक महान मुनी प्रकट झाला, तो अत्यंत तेजस्वी होता; त्याच्यापासून मानवाचा जन्म झाला.

तत्र ते ऋषयः सर्व्वे सद्योजातं महेश्वरम्। तस्माद्विश्वेश्वरं देवं ये प्रपश्यन्ति वै द्विजाः। प्राणायामपरा युक्ता ब्रह्मणि व्यवसायिनः ।। २२.

तेथे सर्व ऋषी आणि जे द्विज सद्योजात महेश्वर आणि विश्वेश्वर देवाला पाहतात, ते प्राणायामात निपुण आणि ब्रह्मध्ये स्थिर असतात.

ते सर्वे पापनिर्म्मुक्ता विमला ब्रह्मवर्च्चसः। ब्रह्मलो कमतिक्रम्य ब्रह्मलोकं व्रजन्ति च ।। २२.

ते सर्व पापमुक्त, निर्मळ आणि ब्रह्मतेजाने झळकणारे असतात; ते ब्रह्मलोक ओलांडून ब्रह्मस्वरूप लोकात पोहोचतात.

ततस्त्रिंशत्तमः कल्पो रक्तो नाम प्रकीर्त्तितः। रक्तो यत्र महातेजा रक्तवर्ण मधारयत् ।। २२.

यानंतर तिसावा कल्प 'रक्त' नावाने प्रसिद्ध आहे; त्यात तेजस्वी कुमाराने लाल रंगाचे रूप धारण केले.

ध्यायतः पुत्रकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। प्रादुर्भूतो महातेजाः कुमारो रक्तविग्रहः। रक्तमाल्याम्बरधरो रक्तनेत्रः प्रतापवान् ।। २२.

पुत्राची इच्छा असलेल्या आणि ध्यान करणाऱ्या ब्रह्मदेवासाठी, तेजस्वी, लाल शरीर असलेला, लाल माळा आणि वस्त्रे घातलेला, लाल डोळ्यांचा आणि तेजस्वी कुमार प्रकट झाला.

स तं दृष्ट्वा महादेवं कुमारं रक्तवाससम्। ध्यानयोगं परङ्गत्वा बुबुधे विश्वमीश्वरम् ।। २२.

महादेव, लाल वस्त्र घातलेला कुमार, त्याला पाहून ब्रह्मदेवाने सर्वोच्च ध्यान प्राप्त करून विश्वाचा ईश्वर ओळखला.

स तं प्रणम्य भगवान् ब्रह्मा परमयन्त्रितः। वामदेवं ततो ब्रह्मा ब्रह्मात्मकं व्यचिन्तयत् ।। २२.

ब्रह्मदेवाने त्या भगवंताला नमस्कार केला आणि मग ब्रह्मस्वरूप वामदेव याचा विचार केला.

एवं ध्यातो महादेवो ब्रह्मणा परमेष्ठिना। मनसा प्रीतियुक्तेन पितामहमथाब्रवीत् ।। २२.

अशा प्रकारे, ब्रह्मदेवाने आनंदी मनाने महादेवाचे ध्यान केले असता, महादेवाने पितामहाशी संवाद साधला.

ध्यायता पुत्रकामेन यस्मात्तेहं पितामहः। दृष्टः परमया भक्त्या ध्यानयोगेन सत्तम ।। २२.

हे पितामहा, पुत्राची इच्छा ठेवून, तू येथे अत्यंत भक्तीने आणि ध्यानयोगाने मला पाहिले आहेस.

तस्माद्धयानं परं प्राप्य कल्पे कल्पे महातपाः। वेत्स्यसे मां महासत्त्व लोकधातारमीश्वरम्। एवमुक्त्वा ततः शर्वः अट्टहासं मुमोच ह ।। २२.

म्हणून, हे महातपस्वी, प्रत्येक युगात श्रेष्ठ ध्यान प्राप्त करून, तू मला — या सर्व जगांचा आधार असलेल्या, महान ईश्वराला — ओळखशील. असं म्हणून शर्वाने मोठ्याने हास्य केलं.

ततस्तस्य महात्मानश्चत्वारश्च कुमारकाः। सम्बभूवुर्ममाहात्मानो विरेजुः शुद्धबुद्धयः ।। २२.

मग त्या महान आत्म्यापासून चार तेजस्वी कुमार जन्मले; त्यांची बुद्धी शुद्ध होती आणि ते अत्यंत तेजस्वी दिसत होते.