वायुपुराणम्

सर्व्वे योगाश्च मन्त्राश्च मण्डलेन सहोत्थिताः। यस्मात् कल्पो ह्ययं दृष्टस्तस्मात्तं दर्श मुच्यते ।। २१.

सर्व योग आणि मंत्र हे त्या तेजाच्या वर्तुळासोबत प्रकट झाले; आणि हा कल्प प्रत्यक्ष पाहिला गेला म्हणून त्याला दर्श नाव दिले आहे.

यस्मान्मनसि सम्पूर्णो ब्रहमणः परमेष्ठिनः। पुरा वै भगवान् सोमः पौर्णमासी ततः स्मृता ।। २१.

परम ब्रह्मदेवाच्या मनात पूर्णपणे असलेल्या सोमदेवामुळेच, पूर्वीपासून पौर्णिमेचा दिवस 'पौर्णमासी' म्हणून ओळखला जातो.

तस्मात्तु पर्वदर्शे वै पौर्णमासञ्च योगिभिः। उभयोः पक्षयोर्ज्येष्ठमात्मनो हितकाम्यया ।। २१.

म्हणून पर्वदर्श आणि पौर्णमास या दोन्ही तिथी योगीजन स्वतःच्या कल्याणासाठी, दोन्ही पक्षांमध्ये श्रेष्ठ मानतात.

दर्शञ्च पौर्णमासञ्च ये यजन्ति द्विजातयः। न तेषां पुनरावृत्तिर्ब्रह्मलोकात् कदाचन ।। २१.

जे द्विजजन दर्श आणि पौर्णमास यज्ञ करतात, त्यांना ब्रह्मलोकातून कधीच पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.

योऽनाहिताग्निः प्रयतो वीराध्वानं गतोपि वा । समाधाय मनस्तीव्रं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः ।। २१.

ज्याने अग्नि स्थापन केलेली नाही, पण जो शुद्ध आहे आणि वीरांचा मार्ग पत्करला आहे, त्याने आपले मन एकाग्र करून, मंत्र हळूच उच्चारावा.

त्वमग्ने रुद्रो असुरो मही दिवस्त्वं शर्व्वो मारुतं पृष्ट ईशिषे। * त्वं पाशगन्धर्व्वशिषं पूषा विधत्तपासिना। इत्येव मन्त्रं मनसा सम्यगुच्चारयेद्द्विजः। अग्निं प्रविशते यस्तु रुद्रलोकं स गच्छति ।। २१.

‘अग्ने, तूच रुद्र, असुर, आकाशात महान, तूच शर्व, मरुतांचा स्वामी, तूच पाश, गंधर्व, शिष, पूषा, कुऱ्हाडीने देणारा आहेस’—असा मंत्र द्विजजनांनी मनाने योग्य प्रकारे उच्चारावा; जो अग्नीत प्रवेश करतो, तो रुद्रलोकात जातो.

सोमश्चाग्निस्तु भगवान् कालो रुद्र इति श्रुतिः। तस्माद्यः प्रविशेदग्निं स रुद्रान्न निवर्त्तते ।। २१.

श्रुती सांगते की सोम, अग्नि, भगवान, काळ आणि रुद्र हे सर्व एकच आहेत; म्हणून जो अग्नीत प्रवेश करतो, तो रुद्राकडून परत येत नाही.

अष्टाविंशतिमः कल्पो बृहदित्यभिसंज्ञितः। ब्रह्मणः पुत्रकामस्य स्रष्ठुकामस्य वै प्रजाः। ध्यायमानस्य मनसा बृहत्साम रथन्तरम् ।। २१.

अठ्ठावीसावा कल्प 'बृहद्' या नावाने ओळखला जातो; ब्रह्मदेव पुत्रसृष्टी आणि निर्माण करण्याच्या इच्छेने मनाने ध्यान करत असताना, बृहद्साम आणि रथंतर प्रकट झाले.

यस्मात्तत्र समुत्पन्नो बृहतः सर्व्वतोमुखः। तस्मात्तु बृहतः कल्पो विज्ञेयस्तत्त्वचिन्तकैः ।। २१.

कारण त्या बृहद्‌मधून सर्वदिशांना तोंड असलेला प्रकट झाला, म्हणून सत्याचा विचार करणाऱ्यांनी त्या कल्पाला 'बृहद्' म्हणून ओळखावे.

अष्टाशीतिसहस्राणां योजनानां प्रमाणतः । रथन्तरन्तुविज्ञेयं परमं सूर्य्यमण्डलम्। तस्मादण्डन्तु विज्ञेयमभेद्यं सूर्यमण्डलम् ।। २१.

रथंतर नावाचा सर्वोच्च सूर्याचा मंडल चारचौर्याऐंशी हजार योजनांचे माप असलेले आहे; म्हणून सूर्याचे मंडल हे अखंड, विभागता न येणारे आहे असे समजावे.

यत्सूर्य्यमण्डलञ्चापि बृहत्साम तु भिद्यते। भित्वा चैवं द्विजा यान्ति योगात्मानो दृढव्रताः। सङ्घातमुपनीताश्च अन्ये कल्पा रथन्तरे ।। २१.

जेव्हा बृहद्सामाने सूर्याचे मंडल विभागले जाते, तेव्हा असे भेदून, दृढव्रती योगीजन पुढे जातात; आणि इतर कल्प रथंतरात एकत्र येतात.

इत्येतत्तु मया प्रोक्तं चित्रमध्यात्मदर्शनम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि कल्पानां विस्तरं शुभम् ।। २१.

मी तुला अद्भुत असा आत्मज्ञानाचा अनुभव सांगितला; आता पुढे मी कल्पांची शुभ विस्तारपूर्वक माहिती सांगतो.

अत्यद्भुतमिदं सर्व्वं कल्पानान्ते महामुने। रहस्यं वै समाख्यातं मन्त्राणाञ्च प्रकल्पनम् ।। २२.

हे सर्व कल्पांच्या शेवटी अतिशय अद्भुत आहे, महर्षे; गुपितही सांगितले गेले आणि मंत्रांची रचना देखील.

न तवाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते। तस्माद्विस्तरतः सर्व्वाः कल्पसंख्या ब्रवीहि नः ।। २२.

त्रैलोक्यात तुला काहीही अज्ञात नाही; म्हणून कल्पांची संपूर्ण संख्या विस्ताराने आम्हाला सांग.

अत्र वः कथयिष्यामि कल्पसंख्यां यथा तथा। युगाग्रं च वर्षाग्रन्तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। २२.

इथे मी तुम्हाला कल्पांची संख्या, युगांचे आणि ब्रह्मदेवाच्या वर्षांचे आरंभ जसे आहे तसे सांगतो.

एकं कल्पसहस्रन्तु ब्रह्मणोऽब्दः प्रकीर्त्तितः। एतदष्टसहस्रन्तु ब्रह्मणस्तद्युगं स्मृतम् ।। २२.

एक हजार कल्प म्हणजे ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष मानले जाते; अशी आठ हजार वर्षे म्हणजे ब्रह्मदेवाचे एक युग समजले जाते.

एकं युगसहस्रन्तु सवनं तत् प्रजापतेः। सवनानां सहस्रन्तु द्विगुणं त्रिवृतं तथा ।। २२.

एक हजार युगे म्हणजे प्रजापतीचे एक सवन; आणि अशा हजार सवनांचा, त्याच्या दोनपट आणि तीनपट प्रमाणेही विचार केला जातो.

ब्रह्मणः स्थितिकालस्य चैतत् सर्वं प्रकीर्तितम्। तस्य संख्यां प्रवक्ष्यामि पुरस्ताद्वै यथाक्रमम् ।। २२.

हे सर्व ब्रह्मदेवाच्या स्थितीचा काळ म्हणून सांगितले आहे; त्याची संख्या मी पुढे क्रमाने सांगतो.

अष्टाविंशतिर्ये कल्पा नामतः परिकीर्तिताः। तैषां पुरस्ताद्वक्ष्यामि कल्पसंज्ञां, यथाक्रमम् ।। २२.

ज्या अठ्ठावीस कल्पांची नावे सांगितली गेली, त्यांची नावे मी आता सुरुवातीपासून क्रमाने सांगतो.

रथन्तरस्य साम्नस्तु उपरिष्टान्निबोधत। कल्पान्ते नाम धेयानि मन्त्रोत्पत्तिश्च यस्य या ।। २२.

आता रथंतर सामाविषयी, कल्पाच्या शेवटी त्याची नावे आणि त्याच्या मंत्रांची उत्पत्ती याविषयी ऐक.

एकोनविंशकः कल्पो विज्ञेयः श्रृतलोहितः। यस्मिंस्तत् परमध्यानं ध्यायतो ब्रह्मणस्तथा ।। २२.

एकोणवीसावा कल्प 'श्रृतलोहित' नावाने ओळखावा; त्यात ब्रह्मदेवाने श्रेष्ठ ध्यान केले.

श्वेतोष्णीषः श्वेतमाल्यः श्वेताम्बरधरः शिखी। उत्पन्नस्तु महातेजाः कुमारः पावकोपमः ।। २२.

तेव्हा एक तेजस्वी कुमार प्रकट झाला, ज्याचे रूप अग्नीसारखे उजळते होते, त्याने पांढरा फेटा, पांढरी माळ, पांढरे वस्त्र घातले होते आणि त्याच्या शिरावर शिखा होती.

भीमं मुखं महारौद्रं सुघोरं श्वेतलोहितम्। दीप्तं दीप्तेन वपुषा महास्यं श्वेतवर्च्चसम् ।। २२.

त्याचे मुख भीषण, अत्यंत रौद्र आणि भयंकर होते, पांढऱ्या आणि लाल रंगाचे होते; त्याचे रूप प्रखरतेने उजळलेले, मोठ्या तोंडाचे आणि शुभ्र तेजाने चमकत होते.

तं दृष्ट्वा पुरुषः श्रीमान् ब्रह्मा वै विश्वतोमुखः। कुमारं लोकधातारं विश्वरूपं महेश्वरम् ।। २२.

त्याला पाहून, सर्वमुखी आणि तेजस्वी ब्रह्मदेवाने त्या कुमाराला, जगाचा आधार असलेल्या, विश्वरूप आणि महेश्वराला पाहिले.

पुराणपुरुषं देवं विश्वात्मा योगिनां चिरम्। ववन्दे देवदेवेशं ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २२.

ब्रह्मदेव, लोकांचा पितामह, त्या प्राचीन देवाला, सर्वांचा आत्मा असलेल्या, योग्यांचा स्वामी आणि देवांचा देव याला नमस्कार केला.

हृदि कृत्वा महादेवं परमात्मानमीश्वरम्। सद्योजातं ततो ब्रह्म ब्रह्मा वै सम चिन्तयत्। ज्ञात्वा मुमोच देवेशो हृष्टो हासं जगत्पतिः ।। २२.

महादेव, परात्मा आणि ईश्वर यांना हृदयात ठेवून, ब्रह्मदेवाने सद्योजात याचा ध्यान केला; त्याला ओळखून, आनंदित जगाचा स्वामी हसला.

ततोऽस्य पार्श्वतः श्वेता ऋषयो ब्रह्मवर्च्चसः। प्रादुर्भूता महात्मानः श्वेतमाल्यानुलेपनाः ।। २२.

मग त्याच्या बाजूला शुभ्र तेजाने झळकणारे, पांढऱ्या माळा आणि उटणे लावलेले, ब्रह्मतेज असलेले महान ऋषी प्रकट झाले.

सुनन्दो नन्दकशचवैव विश्वनन्दोऽथ नन्दनः। शिष्यास्ते वै महात्मानो यैस्तु ब्रह्म ततो वृतम् ।। २२.

सुनंद, नंदक, शचव, विश्वनंद आणि नंदन हे महान आत्मे त्याचे शिष्य होते, ज्यांनी ब्रह्मदेवाला वेढले होते.

तस्याग्रे श्वेत वर्णाभः श्वेतनामा महामुनिः। विजज्ञेऽथ महातेजा यस्माज्जज्ञे नरस्त्वसौ ।। २२.

त्याच्यासमोर, शुभ्र वर्णाचा आणि 'श्वेत' नावाचा एक महान मुनी प्रकट झाला, तो अत्यंत तेजस्वी होता; त्याच्यापासून मानवाचा जन्म झाला.