वायुपुराणम्

प्रजाः स्रष्टुं तथाकूतिं यस्मादाह प्रजापतिः। तस्मात् स पुरुषो ज्ञेय आकूतिः कल्पसंज्ञितः ।। २१.

प्रजापतींनी जेव्हा सृष्टीसाठी आकूतीचे वर्णन केले, म्हणून तो पुरुष आकूती नावाने ओळखावा आणि त्या कल्पाला आकूती असे नाव मिळाले.

पञ्चविंशतिमः कल्पो विज्ञातिः परिकीर्त्तितः। विज्ञातिश्च तथा देवी मिथुनं सम्प्रसूयते ।। २१.

पंचवीसावा कल्प विज्ञाती नावाने प्रसिद्ध आहे. त्या कल्पात विज्ञाती देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

ध्यायतः पुत्रकामस्य मनस्यध्यात्मसंज्ञितम्। विज्ञातं वै समासेन विज्ञातिस्तु ततः स्मृतः ।। २१.

ब्रह्मदेव पुत्रांची इच्छा धरून, ज्ञानाच्या इच्छेने ध्यान करत असताना, संक्षिप्तपणे ज्ञान प्रकट झाले आणि म्हणून त्याला विज्ञाती असे नाव पडले.

षड्‌विंशस्तु ततः कल्पो मन इत्यभिधीयते। देवी च शाङ्करी नाम मिथुनं सम्प्रसूयते ।। २१.

सव्वीसावा कल्प मन नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात शांकरी नावाची देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजा वै चिन्तमानस्य स्रष्टुकामस्य वै तदा। यस्मात् प्रजासम्भवनादुत्पन्नस्तु स्वयम्भुवा । तस्मात् प्रजासम्भवनाद्भावनासम्भवः स्मृतः ।। २१.

सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा असताना, ब्रह्मदेव विचार करत होता आणि त्या विचारातून स्वयंभूच्या मनातून प्रजा उत्पन्न झाली. म्हणून प्रजांच्या उत्पत्तीमुळे त्याला भावनासंभव असे नाव पडले.

सप्तविंशतिमः कल्पो भावो वै कल्पसंज्ञितः। पौर्णमासी तथा देवी मिथुनं समपद्यत ।। २१.

सत्तावीसावा कल्प भाव नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात पौर्णमासी देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजा वै स्रष्टुकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। ध्यायतस्तु परं ध्यानं परमात्मानमीश्वरम् ।। २१.

सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा असलेल्या परब्रह्माने, श्रेष्ठ ध्यान करत, परमात्मा आणि ईश्वराचे ध्यान केले.

अग्निस्तु मण्डलीभूत्वा रश्मिजालसमावृतः । भुवन्दिवञ्चविष्टभ्य दीप्यते स महावपुः ।। २१.

अग्नीने वर्तुळाकार रूप धारण करून, किरणांच्या जाळ्याने वेढून, आपल्या महान रूपाने पृथ्वी आणि आकाश व्यापून तेजाने प्रज्वलित झाला.

ततो वर्षसहस्रान्ते सम्पूर्णे ज्योतिमण्डले। आविष्टया सहोत्पन्नमपश्यत् सूर्यमण्डलम् ।। २१.

नंतर, हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, जेव्हा प्रकाशाचा वर्तुळ पूर्ण झाला, तेव्हा त्या तेजासह सूर्याचे मंडल प्रकट झाले.

यस्माददृश्यो भूतानां ब्रह्मणा परमेष्ठिना। दृष्टस्तु भगवान् देवः सूर्य्यः सम्पूर्णमण्डलः ।। २१.

जो परब्रह्म सर्व जीवांना अदृश्य होता, तोच भगवंत, पूर्ण तेजाचा सूर्य म्हणून प्रकट झाला.

सर्व्वे योगाश्च मन्त्राश्च मण्डलेन सहोत्थिताः। यस्मात् कल्पो ह्ययं दृष्टस्तस्मात्तं दर्श मुच्यते ।। २१.

सर्व योग आणि मंत्र हे त्या तेजाच्या वर्तुळासोबत प्रकट झाले; आणि हा कल्प प्रत्यक्ष पाहिला गेला म्हणून त्याला दर्श नाव दिले आहे.

यस्मान्मनसि सम्पूर्णो ब्रहमणः परमेष्ठिनः। पुरा वै भगवान् सोमः पौर्णमासी ततः स्मृता ।। २१.

परम ब्रह्मदेवाच्या मनात पूर्णपणे असलेल्या सोमदेवामुळेच, पूर्वीपासून पौर्णिमेचा दिवस 'पौर्णमासी' म्हणून ओळखला जातो.

तस्मात्तु पर्वदर्शे वै पौर्णमासञ्च योगिभिः। उभयोः पक्षयोर्ज्येष्ठमात्मनो हितकाम्यया ।। २१.

म्हणून पर्वदर्श आणि पौर्णमास या दोन्ही तिथी योगीजन स्वतःच्या कल्याणासाठी, दोन्ही पक्षांमध्ये श्रेष्ठ मानतात.

दर्शञ्च पौर्णमासञ्च ये यजन्ति द्विजातयः। न तेषां पुनरावृत्तिर्ब्रह्मलोकात् कदाचन ।। २१.

जे द्विजजन दर्श आणि पौर्णमास यज्ञ करतात, त्यांना ब्रह्मलोकातून कधीच पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.

योऽनाहिताग्निः प्रयतो वीराध्वानं गतोपि वा । समाधाय मनस्तीव्रं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः ।। २१.

ज्याने अग्नि स्थापन केलेली नाही, पण जो शुद्ध आहे आणि वीरांचा मार्ग पत्करला आहे, त्याने आपले मन एकाग्र करून, मंत्र हळूच उच्चारावा.

त्वमग्ने रुद्रो असुरो मही दिवस्त्वं शर्व्वो मारुतं पृष्ट ईशिषे। * त्वं पाशगन्धर्व्वशिषं पूषा विधत्तपासिना। इत्येव मन्त्रं मनसा सम्यगुच्चारयेद्द्विजः। अग्निं प्रविशते यस्तु रुद्रलोकं स गच्छति ।। २१.

‘अग्ने, तूच रुद्र, असुर, आकाशात महान, तूच शर्व, मरुतांचा स्वामी, तूच पाश, गंधर्व, शिष, पूषा, कुऱ्हाडीने देणारा आहेस’—असा मंत्र द्विजजनांनी मनाने योग्य प्रकारे उच्चारावा; जो अग्नीत प्रवेश करतो, तो रुद्रलोकात जातो.

सोमश्चाग्निस्तु भगवान् कालो रुद्र इति श्रुतिः। तस्माद्यः प्रविशेदग्निं स रुद्रान्न निवर्त्तते ।। २१.

श्रुती सांगते की सोम, अग्नि, भगवान, काळ आणि रुद्र हे सर्व एकच आहेत; म्हणून जो अग्नीत प्रवेश करतो, तो रुद्राकडून परत येत नाही.

अष्टाविंशतिमः कल्पो बृहदित्यभिसंज्ञितः। ब्रह्मणः पुत्रकामस्य स्रष्ठुकामस्य वै प्रजाः। ध्यायमानस्य मनसा बृहत्साम रथन्तरम् ।। २१.

अठ्ठावीसावा कल्प 'बृहद्' या नावाने ओळखला जातो; ब्रह्मदेव पुत्रसृष्टी आणि निर्माण करण्याच्या इच्छेने मनाने ध्यान करत असताना, बृहद्साम आणि रथंतर प्रकट झाले.

यस्मात्तत्र समुत्पन्नो बृहतः सर्व्वतोमुखः। तस्मात्तु बृहतः कल्पो विज्ञेयस्तत्त्वचिन्तकैः ।। २१.

कारण त्या बृहद्‌मधून सर्वदिशांना तोंड असलेला प्रकट झाला, म्हणून सत्याचा विचार करणाऱ्यांनी त्या कल्पाला 'बृहद्' म्हणून ओळखावे.

अष्टाशीतिसहस्राणां योजनानां प्रमाणतः । रथन्तरन्तुविज्ञेयं परमं सूर्य्यमण्डलम्। तस्मादण्डन्तु विज्ञेयमभेद्यं सूर्यमण्डलम् ।। २१.

रथंतर नावाचा सर्वोच्च सूर्याचा मंडल चारचौर्याऐंशी हजार योजनांचे माप असलेले आहे; म्हणून सूर्याचे मंडल हे अखंड, विभागता न येणारे आहे असे समजावे.

यत्सूर्य्यमण्डलञ्चापि बृहत्साम तु भिद्यते। भित्वा चैवं द्विजा यान्ति योगात्मानो दृढव्रताः। सङ्घातमुपनीताश्च अन्ये कल्पा रथन्तरे ।। २१.

जेव्हा बृहद्सामाने सूर्याचे मंडल विभागले जाते, तेव्हा असे भेदून, दृढव्रती योगीजन पुढे जातात; आणि इतर कल्प रथंतरात एकत्र येतात.

इत्येतत्तु मया प्रोक्तं चित्रमध्यात्मदर्शनम्। अतः परं प्रवक्ष्यामि कल्पानां विस्तरं शुभम् ।। २१.

मी तुला अद्भुत असा आत्मज्ञानाचा अनुभव सांगितला; आता पुढे मी कल्पांची शुभ विस्तारपूर्वक माहिती सांगतो.

अत्यद्भुतमिदं सर्व्वं कल्पानान्ते महामुने। रहस्यं वै समाख्यातं मन्त्राणाञ्च प्रकल्पनम् ।। २२.

हे सर्व कल्पांच्या शेवटी अतिशय अद्भुत आहे, महर्षे; गुपितही सांगितले गेले आणि मंत्रांची रचना देखील.

न तवाविदितं किञ्चित् त्रिषु लोकेषु विद्यते। तस्माद्विस्तरतः सर्व्वाः कल्पसंख्या ब्रवीहि नः ।। २२.

त्रैलोक्यात तुला काहीही अज्ञात नाही; म्हणून कल्पांची संपूर्ण संख्या विस्ताराने आम्हाला सांग.

अत्र वः कथयिष्यामि कल्पसंख्यां यथा तथा। युगाग्रं च वर्षाग्रन्तु ब्रह्मणः परमेष्ठिनः ।। २२.

इथे मी तुम्हाला कल्पांची संख्या, युगांचे आणि ब्रह्मदेवाच्या वर्षांचे आरंभ जसे आहे तसे सांगतो.

एकं कल्पसहस्रन्तु ब्रह्मणोऽब्दः प्रकीर्त्तितः। एतदष्टसहस्रन्तु ब्रह्मणस्तद्युगं स्मृतम् ।। २२.

एक हजार कल्प म्हणजे ब्रह्मदेवाचे एक वर्ष मानले जाते; अशी आठ हजार वर्षे म्हणजे ब्रह्मदेवाचे एक युग समजले जाते.

एकं युगसहस्रन्तु सवनं तत् प्रजापतेः। सवनानां सहस्रन्तु द्विगुणं त्रिवृतं तथा ।। २२.

एक हजार युगे म्हणजे प्रजापतीचे एक सवन; आणि अशा हजार सवनांचा, त्याच्या दोनपट आणि तीनपट प्रमाणेही विचार केला जातो.

ब्रह्मणः स्थितिकालस्य चैतत् सर्वं प्रकीर्तितम्। तस्य संख्यां प्रवक्ष्यामि पुरस्ताद्वै यथाक्रमम् ।। २२.

हे सर्व ब्रह्मदेवाच्या स्थितीचा काळ म्हणून सांगितले आहे; त्याची संख्या मी पुढे क्रमाने सांगतो.

अष्टाविंशतिर्ये कल्पा नामतः परिकीर्तिताः। तैषां पुरस्ताद्वक्ष्यामि कल्पसंज्ञां, यथाक्रमम् ।। २२.

ज्या अठ्ठावीस कल्पांची नावे सांगितली गेली, त्यांची नावे मी आता सुरुवातीपासून क्रमाने सांगतो.