वायुपुराणम्

दिव्यं वर्षसहस्रन्तु निराहारो जितेन्द्रियः। तमुवाच महांतेजा ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २१.

दिव्य हजार वर्षे, तो उपाशी, इंद्रियांवर विजय मिळवून तप करत होता. तेव्हा ब्रह्मा, जगांचा पितामह, त्याच्याशी बोलला.

ऊर्द्ध्वबाहुं तपोग्लानं दुःखितं क्षुत्पिपासितम्। निषीदेत्यब्रवीदेनं पुत्रं शान्तं पितामहः। तस्मान्निषादः सम्भूतः स्वरस्तु स निषादवान् ।। २१.

हात वर करून, तपामुळे अशक्त, उपासमारीने दुःखी असताना, पितामहाने आपल्या शांत पुत्राला 'बस' असे सांगितले. त्यामुळे निषाद जन्मला आणि स्वर निषादवान झाला.

एकविंशतिमः कल्पो विज्ञेयः पञ्चमो द्विजाः। प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ।। २१.

एकवीसावा कल्प, हे द्विजांनो, पाचवा म्हणून ओळखा. येथे प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे आहेत.

ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः पञ्चैते ब्रह्मणः समाः। तैस्त्वर्थवादिभिर्युक्तैर्वाग्भिरिष्टो महेश्वरः ।। २१.

ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेले हे पाच पुत्र, ब्रह्मासारखेच महान होते. या पाचांनी अर्थपूर्ण वचने वापरून महादेवाची स्तुती केली.

यस्मात्परिगतैर्गीतः पञ्चभिस्तैर्महात्मभिः। स्वरस्तु पञ्चमः स्निग्धः तस्मात्कल्पस्तु पञ्चमः ।। २१.

या पाच महान आत्म्यांनी समजून उमजून गाणे गायलं म्हणून पाचवा स्वर गोड झाला आणि म्हणूनच पाचवा कल्प ठरवला गेला.

द्वाविंशस्तु तथा कल्पो विज्ञेयो मेघवाहनः। यत्र विष्णुर्महाबाहुर्मेघो भूत्वा महेश्वरम्। दिव्यं वर्षसहस्रन्तु अवहत् कृत्तिवाससम् ।। २१.

बावीसावा कल्प मेघवाहन नावाने ओळखावा. या कल्पात विशाल बाहू असलेल्या विष्णूंनी मेघरूप धारण करून कृतिवास असलेल्या महेश्वराला दिव्य हजार वर्षे वाहून नेले.

तस्य निःश्वसमानस्य भाराकान्तस्य वै मुखात्। निर्जगाम महाकायः कालो लोकप्रकाशनः। यस्त्वयं पठ्यते विप्रैर्विष्णुर्वै कश्यपात्मजः ।। २१.

त्याने जड भार घेतलेला असताना श्वास सोडताना, त्याच्या तोंडातून विशाल देह असलेला, सर्व जग उजळवणारा काळ प्रकट झाला, ज्याला ऋषी कश्यपपुत्र विष्णू असे म्हणतात.

त्रयोविंशतिमः कल्पो विज्ञेयश्चिन्तकस्तथा। प्रजापतिसुतः श्रीमान् चितिश्च मिथुनञ्च तौ ।। २१.

तेवीसावा कल्प चिंतक नावाने ओळखावा. त्या कल्पात प्रजापतींचा तेजस्वी पुत्र चिती आणि त्याची पत्नी यांचा जन्म झाला.

ध्यायतो ब्रह्मणश्चैव यस्माच्चिन्ता समुत्थिता। तस्मात्तु चिन्तकः सो वै कल्पः प्रोक्तः स्वयम्भुवा ।। २१.

ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना त्याच्या मनातून चिंता उत्पन्न झाली, म्हणूनच त्या कल्पाला स्वयंभूने चिंतक असे नाव दिले.

चतुर्विंशतिमश्चापि ह्याकूतिः कल्प उच्यते। आकूतिश्च तथा देवी मिथुनं सम्बभूव ह ।। २१.

चोवीसावा कल्प आकूती नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात आकूती देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजाः स्रष्टुं तथाकूतिं यस्मादाह प्रजापतिः। तस्मात् स पुरुषो ज्ञेय आकूतिः कल्पसंज्ञितः ।। २१.

प्रजापतींनी जेव्हा सृष्टीसाठी आकूतीचे वर्णन केले, म्हणून तो पुरुष आकूती नावाने ओळखावा आणि त्या कल्पाला आकूती असे नाव मिळाले.

पञ्चविंशतिमः कल्पो विज्ञातिः परिकीर्त्तितः। विज्ञातिश्च तथा देवी मिथुनं सम्प्रसूयते ।। २१.

पंचवीसावा कल्प विज्ञाती नावाने प्रसिद्ध आहे. त्या कल्पात विज्ञाती देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

ध्यायतः पुत्रकामस्य मनस्यध्यात्मसंज्ञितम्। विज्ञातं वै समासेन विज्ञातिस्तु ततः स्मृतः ।। २१.

ब्रह्मदेव पुत्रांची इच्छा धरून, ज्ञानाच्या इच्छेने ध्यान करत असताना, संक्षिप्तपणे ज्ञान प्रकट झाले आणि म्हणून त्याला विज्ञाती असे नाव पडले.

षड्‌विंशस्तु ततः कल्पो मन इत्यभिधीयते। देवी च शाङ्करी नाम मिथुनं सम्प्रसूयते ।। २१.

सव्वीसावा कल्प मन नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात शांकरी नावाची देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजा वै चिन्तमानस्य स्रष्टुकामस्य वै तदा। यस्मात् प्रजासम्भवनादुत्पन्नस्तु स्वयम्भुवा । तस्मात् प्रजासम्भवनाद्भावनासम्भवः स्मृतः ।। २१.

सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा असताना, ब्रह्मदेव विचार करत होता आणि त्या विचारातून स्वयंभूच्या मनातून प्रजा उत्पन्न झाली. म्हणून प्रजांच्या उत्पत्तीमुळे त्याला भावनासंभव असे नाव पडले.

सप्तविंशतिमः कल्पो भावो वै कल्पसंज्ञितः। पौर्णमासी तथा देवी मिथुनं समपद्यत ।। २१.

सत्तावीसावा कल्प भाव नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात पौर्णमासी देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजा वै स्रष्टुकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। ध्यायतस्तु परं ध्यानं परमात्मानमीश्वरम् ।। २१.

सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा असलेल्या परब्रह्माने, श्रेष्ठ ध्यान करत, परमात्मा आणि ईश्वराचे ध्यान केले.

अग्निस्तु मण्डलीभूत्वा रश्मिजालसमावृतः । भुवन्दिवञ्चविष्टभ्य दीप्यते स महावपुः ।। २१.

अग्नीने वर्तुळाकार रूप धारण करून, किरणांच्या जाळ्याने वेढून, आपल्या महान रूपाने पृथ्वी आणि आकाश व्यापून तेजाने प्रज्वलित झाला.

ततो वर्षसहस्रान्ते सम्पूर्णे ज्योतिमण्डले। आविष्टया सहोत्पन्नमपश्यत् सूर्यमण्डलम् ।। २१.

नंतर, हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, जेव्हा प्रकाशाचा वर्तुळ पूर्ण झाला, तेव्हा त्या तेजासह सूर्याचे मंडल प्रकट झाले.

यस्माददृश्यो भूतानां ब्रह्मणा परमेष्ठिना। दृष्टस्तु भगवान् देवः सूर्य्यः सम्पूर्णमण्डलः ।। २१.

जो परब्रह्म सर्व जीवांना अदृश्य होता, तोच भगवंत, पूर्ण तेजाचा सूर्य म्हणून प्रकट झाला.

सर्व्वे योगाश्च मन्त्राश्च मण्डलेन सहोत्थिताः। यस्मात् कल्पो ह्ययं दृष्टस्तस्मात्तं दर्श मुच्यते ।। २१.

सर्व योग आणि मंत्र हे त्या तेजाच्या वर्तुळासोबत प्रकट झाले; आणि हा कल्प प्रत्यक्ष पाहिला गेला म्हणून त्याला दर्श नाव दिले आहे.

यस्मान्मनसि सम्पूर्णो ब्रहमणः परमेष्ठिनः। पुरा वै भगवान् सोमः पौर्णमासी ततः स्मृता ।। २१.

परम ब्रह्मदेवाच्या मनात पूर्णपणे असलेल्या सोमदेवामुळेच, पूर्वीपासून पौर्णिमेचा दिवस 'पौर्णमासी' म्हणून ओळखला जातो.

तस्मात्तु पर्वदर्शे वै पौर्णमासञ्च योगिभिः। उभयोः पक्षयोर्ज्येष्ठमात्मनो हितकाम्यया ।। २१.

म्हणून पर्वदर्श आणि पौर्णमास या दोन्ही तिथी योगीजन स्वतःच्या कल्याणासाठी, दोन्ही पक्षांमध्ये श्रेष्ठ मानतात.

दर्शञ्च पौर्णमासञ्च ये यजन्ति द्विजातयः। न तेषां पुनरावृत्तिर्ब्रह्मलोकात् कदाचन ।। २१.

जे द्विजजन दर्श आणि पौर्णमास यज्ञ करतात, त्यांना ब्रह्मलोकातून कधीच पुन्हा जन्म घ्यावा लागत नाही.

योऽनाहिताग्निः प्रयतो वीराध्वानं गतोपि वा । समाधाय मनस्तीव्रं मन्त्रमुच्चारयेच्छनैः ।। २१.

ज्याने अग्नि स्थापन केलेली नाही, पण जो शुद्ध आहे आणि वीरांचा मार्ग पत्करला आहे, त्याने आपले मन एकाग्र करून, मंत्र हळूच उच्चारावा.

त्वमग्ने रुद्रो असुरो मही दिवस्त्वं शर्व्वो मारुतं पृष्ट ईशिषे। * त्वं पाशगन्धर्व्वशिषं पूषा विधत्तपासिना। इत्येव मन्त्रं मनसा सम्यगुच्चारयेद्द्विजः। अग्निं प्रविशते यस्तु रुद्रलोकं स गच्छति ।। २१.

‘अग्ने, तूच रुद्र, असुर, आकाशात महान, तूच शर्व, मरुतांचा स्वामी, तूच पाश, गंधर्व, शिष, पूषा, कुऱ्हाडीने देणारा आहेस’—असा मंत्र द्विजजनांनी मनाने योग्य प्रकारे उच्चारावा; जो अग्नीत प्रवेश करतो, तो रुद्रलोकात जातो.

सोमश्चाग्निस्तु भगवान् कालो रुद्र इति श्रुतिः। तस्माद्यः प्रविशेदग्निं स रुद्रान्न निवर्त्तते ।। २१.

श्रुती सांगते की सोम, अग्नि, भगवान, काळ आणि रुद्र हे सर्व एकच आहेत; म्हणून जो अग्नीत प्रवेश करतो, तो रुद्राकडून परत येत नाही.

अष्टाविंशतिमः कल्पो बृहदित्यभिसंज्ञितः। ब्रह्मणः पुत्रकामस्य स्रष्ठुकामस्य वै प्रजाः। ध्यायमानस्य मनसा बृहत्साम रथन्तरम् ।। २१.

अठ्ठावीसावा कल्प 'बृहद्' या नावाने ओळखला जातो; ब्रह्मदेव पुत्रसृष्टी आणि निर्माण करण्याच्या इच्छेने मनाने ध्यान करत असताना, बृहद्साम आणि रथंतर प्रकट झाले.

यस्मात्तत्र समुत्पन्नो बृहतः सर्व्वतोमुखः। तस्मात्तु बृहतः कल्पो विज्ञेयस्तत्त्वचिन्तकैः ।। २१.

कारण त्या बृहद्‌मधून सर्वदिशांना तोंड असलेला प्रकट झाला, म्हणून सत्याचा विचार करणाऱ्यांनी त्या कल्पाला 'बृहद्' म्हणून ओळखावे.