वायुपुराणम्

ऋषभस्तु ततः कल्पो ज्ञेयः पंचदशो द्विजाः। ऋषयो यत्र सम्भूताः स्वरो लोकमनोहरः ।। २१.

पंधरावा कल्प ऋषभ आहे, जिथे ऋषी उत्पन्न झाले आणि स्वर जगांना मोहून टाकणारा आहे.

षड्जस्तु षोडशः कल्पः षड्जना यत्र चर्षयः। शिशिरश्च वसन्तश्च निदाघो वर्ष एव च ।। २१.

सोळावा कल्प षड्ज आहे, जिथे सहा ऋषी वास करतात. शिशिर, वसंत, निदाघ आणि वर्षा हेही तिथे आहेत.

शरद्धेमन्त इत्येते मानसा ब्रह्मणः सुताः। उत्पन्नाः षड्ज संसिद्धाः पुत्राः कल्पे तु षोडशे ।। २१.

शरद आणि हेमंत हे ब्रह्माच्या मनातून जन्मलेले पुत्र आहेत. षड्ज या सोळाव्या कल्पात हे पुत्र जन्मले आणि सिद्ध झाले.

यस्माज्जातैश्च तैः षडभिः सद्यो जातो महेश्वरः। तस्मात् समुत्थितः षड्जः स्वरस्तूदधिसन्निभः ।। २१.

त्या सहा जणांपासून महेश्वर त्वरित जन्माला आला. त्यामुळे समुद्रासारखा विशाल षड्ज स्वर उत्पन्न झाला.

ततः सप्तदशः कल्पो मार्जालीय इति स्मृतः। मार्ज्जालीयं तु तत् कर्म यस्माद्ब्राह्ममकल्पयत् ।। २१.

त्यानंतर सतरावा कल्प मर्जाळीय म्हणून ओळखला जातो. मर्जाळीय हे ते कृत्य आहे, ज्यामुळे ब्रह्माचे कार्य पूर्ण झाले.

ततस्तु मध्यमो नाम कल्पोऽष्टादश उच्यते। यस्मिंस्तु मध्यमो नाम स्वरो धैवतपूजितः । उत्पन्नः सर्वभूतेषु मध्यमो वै स्वयंभुवः ।। २१.

पुढचा म्हणजे अठरावा कल्प, ज्याला मध्यम नाव आहे. या कल्पात मध्यम स्वर, जो धैवताने पूजिला, सर्व प्राण्यांमध्ये आपोआप प्रकट झाला.

ततस्त्वेकोनविंशस्तु कल्पो वैराजकः स्मृतः। वैराजो यत्र भगवान् मुनुर्वै ब्रह्मणः सुतः ।। २१.

नंतर एकोणविसावा कल्प वैराजक म्हणून ओळखला जातो. तिथे भगवंत वैराज, जो ब्रह्माचा पुत्र आणि ऋषी आहे, वास करतो.

तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दधीचिर्न्नाम धार्मिकः। प्रजापतिर्महातेजा बभूव त्रिदशेश्वरः ।। २१.

त्याचा पुत्र धर्मात्मा, दधीचि नावाचा, अत्यंत तेजस्वी आणि धर्मपरायण प्रजापती व देवांचा स्वामी झाला.

अकामयत गायत्री यजमानं प्रजापतिम्। तस्माज्जज्ञे स्वरः स्रिग्धः पुत्रस्तस्य दधीचिनः ।। २१.

गायत्रीने यजमान प्रजापतीची इच्छा केली. तिच्यापासून स्निग्ध स्वर, दधीचिचा पुत्र, जन्माला आला.

ततो विंशतिमः कल्पो निषादः परिकीर्त्तितः। प्रजापतिस्तु तं दृष्ट्वा स्वयम्भूप्रभवं तदा। विरराम प्रजाः स्रष्टुं निषादस्तु तपोऽतपत् ।। २१.

त्यानंतर विसावा कल्प निषाद म्हणून ओळखला जातो. प्रजापतीने, जो स्वयंभूपासून जन्मलेला होता, त्याला पाहून सृष्टी करणे थांबवले आणि निषादाने तप केला.

दिव्यं वर्षसहस्रन्तु निराहारो जितेन्द्रियः। तमुवाच महांतेजा ब्रह्मा लोकपितामहः ।। २१.

दिव्य हजार वर्षे, तो उपाशी, इंद्रियांवर विजय मिळवून तप करत होता. तेव्हा ब्रह्मा, जगांचा पितामह, त्याच्याशी बोलला.

ऊर्द्ध्वबाहुं तपोग्लानं दुःखितं क्षुत्पिपासितम्। निषीदेत्यब्रवीदेनं पुत्रं शान्तं पितामहः। तस्मान्निषादः सम्भूतः स्वरस्तु स निषादवान् ।। २१.

हात वर करून, तपामुळे अशक्त, उपासमारीने दुःखी असताना, पितामहाने आपल्या शांत पुत्राला 'बस' असे सांगितले. त्यामुळे निषाद जन्मला आणि स्वर निषादवान झाला.

एकविंशतिमः कल्पो विज्ञेयः पञ्चमो द्विजाः। प्राणोऽपानः समानश्च उदानो व्यान एव च ।। २१.

एकवीसावा कल्प, हे द्विजांनो, पाचवा म्हणून ओळखा. येथे प्राण, अपान, समान, उदान आणि व्यान हे आहेत.

ब्रह्मणो मानसाः पुत्राः पञ्चैते ब्रह्मणः समाः। तैस्त्वर्थवादिभिर्युक्तैर्वाग्भिरिष्टो महेश्वरः ।। २१.

ब्रह्मदेवांच्या मनातून जन्मलेले हे पाच पुत्र, ब्रह्मासारखेच महान होते. या पाचांनी अर्थपूर्ण वचने वापरून महादेवाची स्तुती केली.

यस्मात्परिगतैर्गीतः पञ्चभिस्तैर्महात्मभिः। स्वरस्तु पञ्चमः स्निग्धः तस्मात्कल्पस्तु पञ्चमः ।। २१.

या पाच महान आत्म्यांनी समजून उमजून गाणे गायलं म्हणून पाचवा स्वर गोड झाला आणि म्हणूनच पाचवा कल्प ठरवला गेला.

द्वाविंशस्तु तथा कल्पो विज्ञेयो मेघवाहनः। यत्र विष्णुर्महाबाहुर्मेघो भूत्वा महेश्वरम्। दिव्यं वर्षसहस्रन्तु अवहत् कृत्तिवाससम् ।। २१.

बावीसावा कल्प मेघवाहन नावाने ओळखावा. या कल्पात विशाल बाहू असलेल्या विष्णूंनी मेघरूप धारण करून कृतिवास असलेल्या महेश्वराला दिव्य हजार वर्षे वाहून नेले.

तस्य निःश्वसमानस्य भाराकान्तस्य वै मुखात्। निर्जगाम महाकायः कालो लोकप्रकाशनः। यस्त्वयं पठ्यते विप्रैर्विष्णुर्वै कश्यपात्मजः ।। २१.

त्याने जड भार घेतलेला असताना श्वास सोडताना, त्याच्या तोंडातून विशाल देह असलेला, सर्व जग उजळवणारा काळ प्रकट झाला, ज्याला ऋषी कश्यपपुत्र विष्णू असे म्हणतात.

त्रयोविंशतिमः कल्पो विज्ञेयश्चिन्तकस्तथा। प्रजापतिसुतः श्रीमान् चितिश्च मिथुनञ्च तौ ।। २१.

तेवीसावा कल्प चिंतक नावाने ओळखावा. त्या कल्पात प्रजापतींचा तेजस्वी पुत्र चिती आणि त्याची पत्नी यांचा जन्म झाला.

ध्यायतो ब्रह्मणश्चैव यस्माच्चिन्ता समुत्थिता। तस्मात्तु चिन्तकः सो वै कल्पः प्रोक्तः स्वयम्भुवा ।। २१.

ब्रह्मदेव ध्यान करत असताना त्याच्या मनातून चिंता उत्पन्न झाली, म्हणूनच त्या कल्पाला स्वयंभूने चिंतक असे नाव दिले.

चतुर्विंशतिमश्चापि ह्याकूतिः कल्प उच्यते। आकूतिश्च तथा देवी मिथुनं सम्बभूव ह ।। २१.

चोवीसावा कल्प आकूती नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात आकूती देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजाः स्रष्टुं तथाकूतिं यस्मादाह प्रजापतिः। तस्मात् स पुरुषो ज्ञेय आकूतिः कल्पसंज्ञितः ।। २१.

प्रजापतींनी जेव्हा सृष्टीसाठी आकूतीचे वर्णन केले, म्हणून तो पुरुष आकूती नावाने ओळखावा आणि त्या कल्पाला आकूती असे नाव मिळाले.

पञ्चविंशतिमः कल्पो विज्ञातिः परिकीर्त्तितः। विज्ञातिश्च तथा देवी मिथुनं सम्प्रसूयते ।। २१.

पंचवीसावा कल्प विज्ञाती नावाने प्रसिद्ध आहे. त्या कल्पात विज्ञाती देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

ध्यायतः पुत्रकामस्य मनस्यध्यात्मसंज्ञितम्। विज्ञातं वै समासेन विज्ञातिस्तु ततः स्मृतः ।। २१.

ब्रह्मदेव पुत्रांची इच्छा धरून, ज्ञानाच्या इच्छेने ध्यान करत असताना, संक्षिप्तपणे ज्ञान प्रकट झाले आणि म्हणून त्याला विज्ञाती असे नाव पडले.

षड्‌विंशस्तु ततः कल्पो मन इत्यभिधीयते। देवी च शाङ्करी नाम मिथुनं सम्प्रसूयते ।। २१.

सव्वीसावा कल्प मन नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात शांकरी नावाची देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजा वै चिन्तमानस्य स्रष्टुकामस्य वै तदा। यस्मात् प्रजासम्भवनादुत्पन्नस्तु स्वयम्भुवा । तस्मात् प्रजासम्भवनाद्भावनासम्भवः स्मृतः ।। २१.

सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा असताना, ब्रह्मदेव विचार करत होता आणि त्या विचारातून स्वयंभूच्या मनातून प्रजा उत्पन्न झाली. म्हणून प्रजांच्या उत्पत्तीमुळे त्याला भावनासंभव असे नाव पडले.

सप्तविंशतिमः कल्पो भावो वै कल्पसंज्ञितः। पौर्णमासी तथा देवी मिथुनं समपद्यत ।। २१.

सत्तावीसावा कल्प भाव नावाने ओळखला जातो. त्या कल्पात पौर्णमासी देवी आणि तिचा जोडीदार यांचा जन्म झाला.

प्रजा वै स्रष्टुकामस्य ब्रह्मणः परमेष्ठिनः। ध्यायतस्तु परं ध्यानं परमात्मानमीश्वरम् ।। २१.

सृष्टी निर्माण करण्याची इच्छा असलेल्या परब्रह्माने, श्रेष्ठ ध्यान करत, परमात्मा आणि ईश्वराचे ध्यान केले.

अग्निस्तु मण्डलीभूत्वा रश्मिजालसमावृतः । भुवन्दिवञ्चविष्टभ्य दीप्यते स महावपुः ।। २१.

अग्नीने वर्तुळाकार रूप धारण करून, किरणांच्या जाळ्याने वेढून, आपल्या महान रूपाने पृथ्वी आणि आकाश व्यापून तेजाने प्रज्वलित झाला.

ततो वर्षसहस्रान्ते सम्पूर्णे ज्योतिमण्डले। आविष्टया सहोत्पन्नमपश्यत् सूर्यमण्डलम् ।। २१.

नंतर, हजार वर्षे पूर्ण झाल्यावर, जेव्हा प्रकाशाचा वर्तुळ पूर्ण झाला, तेव्हा त्या तेजासह सूर्याचे मंडल प्रकट झाले.