वायुपुराणम्

मन्वन्तरस्य संहारे पश्चिमस्य महात्मनः। आसीत्तु सप्तमः कल्पः पद्मो नाम द्विजोत्तम। वाराहः साम्प्रतस्तेषां तस्य वक्ष्यामि विस्तरम् ।। २१.

महात्म्याच्या शेवटच्या मन्वंतराचा संहार झाला तेव्हा सातवा कल्प 'पद्म' नावाचा होता, हे द्विजश्रेष्ठा. सध्या 'वाराह' कल्प चालू आहे; त्याचे तपशील मी सांगतो.

कियता चैव कालेन कल्पः सम्भवते कथम्। किं च प्रमाणं कल्पस्य तत्र प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। २१.

कल्प किती काळाने निर्माण होतो आणि कसा होतो? कल्पाचा कालमान किती असतो? हे सर्व विचारल्यावर मी सांगतो.

मन्वन्तराणां सप्तानां कालसंख्या यथाक्रमम्। प्रवक्ष्यामि समासेन ब्रुवतो मे निबोधत ।। २१.

सात मन्वंतरांचा कालक्रम मी तुला थोडक्यात आणि योग्य क्रमाने सांगतो; माझे बोलणे लक्षपूर्वक ऐक.

कोटीनां द्वे सहस्रे वै अष्टौ कोटिशतानि च । द्विषष्टिश्च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः। कल्पार्द्धस्य तु संख्यायामेतत् सर्वमुदाहृतम् ।। २१.

दोन हजार कोटी, आठशे कोटी शंभर, बासष्ट कोटी आणि सत्तर नियुत—हे सर्व अर्ध्या कल्पाचा कालमान सांगितले आहे.

पूर्वोक्तौ च गुणच्छेदौ वर्षाग्रं लब्दमादिशेत् । शतं चैव तु कोटीनां कोटीनामष्टसप्ततिः। द्वे च शतसहस्रे तु नवतिर्नियुतानि च ।। २१.

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे गुणाकार आणि भागाकार करून वर्षांचे प्रमाण मिळते: शंभर कोटी, त्यानंतर अठ्ठ्याहत्तर कोटी, दोन लाख आणि नव्वद नियुत.

मानुषेण प्रमाणेन यावद्वैवस्वतान्तरम्। एष कल्पस्तु विज्ञेयः कल्पार्द्धद्विगुणीकृतः ।। २१.

मानवी मोजमापाने, वैवस्वत मनूच्या शेवटपर्यंत, हा कल्प मानावा, जो अर्ध्या कल्पाच्या दुप्पट असतो.

अनागतानां सप्तानामेतदेव यथाक्रमम्। प्रमाणं कालसंख्याया विज्ञेयं मतमैश्वरम् ।। २१.

आणि येणाऱ्या सात मन्वंतरांसाठीही हेच कालमान, देवदृष्टीनुसार, समजावे.

नियुतान्यष्टपञ्चाशत्तथाऽशीतिशतानि च। चतुरशीतिश्चवान्यानि प्रयुतानि प्रमाणतः ।। २१.

अठ्ठावन्न नियुत, ऐंशी शंभर, आणि चौर्याऐंशी प्रयुत—हेच त्याचे प्रमाण आहे.

सप्तर्षयो मनुश्चैव देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। एतत् कालस्य विज्ञेयं वर्षाग्रन्तु प्रमाणतः ।। २१.

सप्तर्षी, मनू आणि इंद्रासह देवगण—त्यांच्यासाठी वर्षांचे हेच प्रमाण समजावे.

एवं मन्वन्तरं तेषां मानुषान्तः प्रकीर्त्तितः। प्रणवान्ताशचव ये देवाः साध्या देवगणाश्च ये। विश्वेदेवाशचव ये नित्याः कल्पं जीवन्ति ते गणाः ।। २१.

अशा रीतीने त्यांच्या मन्वंतराचा शेवट मानवांपर्यंत सांगितला आहे; आणि जे देव 'प्रणव' या अक्षराने संपतात, साध्य, तसेच विश्वेदेव हे सर्व देवगण कल्पभर जगतात.

अयं यो वर्त्तते कल्पो वाराहः स तु कीर्त्त्यते। यस्मिन् स्वायम्भुवाद्याश्च मनवश्च चतुर्द्दश ।। २१.

आता जो कल्प चालू आहे तो 'वाराह' नावाने ओळखला जातो, ज्यात स्वायंभुव पासून चौदा मनू आहेत.

कस्माद्वाराहकल्पोयं नामतः परिकीर्तितः। कस्माच्च कारणाद्देवो वराह इति कीर्त्त्यते ।। २१.

हा कल्प 'वाराह' नावाने का प्रसिद्ध आहे? आणि देवाला 'वराह' का म्हणतात, हे कारण काय?

को वा वराहो भगवान् कस्य योनिः किमात्मकः। वराहः कथमुत्पन्न एतदिच्छाम वेदितुम् ।। २१.

वराह भगवंत कोण आहेत? ते कुणाच्या पोटी जन्मले, त्यांचे स्वरूप कसे आहे? वराह कसे जन्मले, हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे.

वराहस्तु यथोत्पन्नो यस्मिन्नर्थे च कल्पितः। वाराहश्च यथा कल्पः कल्पत्वं कल्पना च या ।। २१.

वराह कसा जन्मला, कोणत्या हेतूसाठी निर्माण झाला, 'वाराह' कल्प कसा झाला, 'कल्प' म्हणजे काय आणि त्याची कल्पना कशी आहे—

कल्पयोरन्तरं यच्च तस्य चास्य च कल्पितम्। तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।। २१.

कल्पांमधील फरक आणि प्रत्येक कल्पासाठी काय सांगितले आहे—हे सर्व मी आता जसे पाहिले आणि ऐकले तसे सांगतो.

भवस्तु प्रथमः कल्पो लोकादौ प्रथितः पुरा। ज्ञातव्यो भगवानत्र ह्यानन्दः साम्प्रतः स्वयम् ।। २१.

भव हा पहिला कल्प आहे, जो जगाच्या आरंभीपासून प्रसिद्ध आहे. येथे भगवंत म्हणजेच आनंद, साक्षात प्रकट झाले आहेत, हे समजून घ्या.

ब्रह्मस्थानमिदं दिव्यं प्राप्तं वा दिव्यसम्भवम्। द्वितीयस्तु भुवः कल्पस्तृतीयस्तप उच्यते ।। २१.

हे ब्रह्माचे दिव्य स्थान आहे, जे मिळवले गेले किंवा दिव्य उत्पत्तीचे आहे. दुसरा कल्प म्हणजे भुवः कल्प, आणि तिसरा तप नावाने ओळखला जातो.

भवश्चतुर्थो विज्ञेयः पंचमो रम्भ एव च। ऋतुकल्पस्तथा षष्ठः सप्तमस्तु क्रतुः स्मृतः ।। २१.

चौथा कल्प भव म्हणून ओळखला जातो, पाचवा म्हणजे रंभा, सहावा ऋतुकल्प आणि सातवा क्रतू म्हणून स्मरणात आहे.

अष्टमस्तु भवेद्वह्निर्नवमो हव्यवहनः। सावित्रो दशमः कल्पो भुवस्त्वेकादशः स्मृतः ।। २१.

आठवा कल्प म्हणजे अग्नी, नववा हव्यासाठी वाहणारा, दहावा कल्प सावित्री आणि अकरावा भुवस् म्हणून ओळखला जातो.

उशिको द्वादशस्तत्र कुशिकस्तु त्रयोदशः। चतुर्द्दशस्तु गन्धर्वो गन्धर्वो यत्र वै स्वरः। उत्पन्नस्तु यथा नादो गन्धर्वा यत्र चोत्थिताः ।। २१.

बारावा कल्प उशिक, तेरावा कुशिक, चौदावा म्हणजे गंधर्व, जिथे स्वर उत्पन्न होतो आणि गंधर्व जन्माला येतात.

ऋषभस्तु ततः कल्पो ज्ञेयः पंचदशो द्विजाः। ऋषयो यत्र सम्भूताः स्वरो लोकमनोहरः ।। २१.

पंधरावा कल्प ऋषभ आहे, जिथे ऋषी उत्पन्न झाले आणि स्वर जगांना मोहून टाकणारा आहे.

षड्जस्तु षोडशः कल्पः षड्जना यत्र चर्षयः। शिशिरश्च वसन्तश्च निदाघो वर्ष एव च ।। २१.

सोळावा कल्प षड्ज आहे, जिथे सहा ऋषी वास करतात. शिशिर, वसंत, निदाघ आणि वर्षा हेही तिथे आहेत.

शरद्धेमन्त इत्येते मानसा ब्रह्मणः सुताः। उत्पन्नाः षड्ज संसिद्धाः पुत्राः कल्पे तु षोडशे ।। २१.

शरद आणि हेमंत हे ब्रह्माच्या मनातून जन्मलेले पुत्र आहेत. षड्ज या सोळाव्या कल्पात हे पुत्र जन्मले आणि सिद्ध झाले.

यस्माज्जातैश्च तैः षडभिः सद्यो जातो महेश्वरः। तस्मात् समुत्थितः षड्जः स्वरस्तूदधिसन्निभः ।। २१.

त्या सहा जणांपासून महेश्वर त्वरित जन्माला आला. त्यामुळे समुद्रासारखा विशाल षड्ज स्वर उत्पन्न झाला.

ततः सप्तदशः कल्पो मार्जालीय इति स्मृतः। मार्ज्जालीयं तु तत् कर्म यस्माद्ब्राह्ममकल्पयत् ।। २१.

त्यानंतर सतरावा कल्प मर्जाळीय म्हणून ओळखला जातो. मर्जाळीय हे ते कृत्य आहे, ज्यामुळे ब्रह्माचे कार्य पूर्ण झाले.

ततस्तु मध्यमो नाम कल्पोऽष्टादश उच्यते। यस्मिंस्तु मध्यमो नाम स्वरो धैवतपूजितः । उत्पन्नः सर्वभूतेषु मध्यमो वै स्वयंभुवः ।। २१.

पुढचा म्हणजे अठरावा कल्प, ज्याला मध्यम नाव आहे. या कल्पात मध्यम स्वर, जो धैवताने पूजिला, सर्व प्राण्यांमध्ये आपोआप प्रकट झाला.

ततस्त्वेकोनविंशस्तु कल्पो वैराजकः स्मृतः। वैराजो यत्र भगवान् मुनुर्वै ब्रह्मणः सुतः ।। २१.

नंतर एकोणविसावा कल्प वैराजक म्हणून ओळखला जातो. तिथे भगवंत वैराज, जो ब्रह्माचा पुत्र आणि ऋषी आहे, वास करतो.

तस्य पुत्रस्तु धर्मात्मा दधीचिर्न्नाम धार्मिकः। प्रजापतिर्महातेजा बभूव त्रिदशेश्वरः ।। २१.

त्याचा पुत्र धर्मात्मा, दधीचि नावाचा, अत्यंत तेजस्वी आणि धर्मपरायण प्रजापती व देवांचा स्वामी झाला.

अकामयत गायत्री यजमानं प्रजापतिम्। तस्माज्जज्ञे स्वरः स्रिग्धः पुत्रस्तस्य दधीचिनः ।। २१.

गायत्रीने यजमान प्रजापतीची इच्छा केली. तिच्यापासून स्निग्ध स्वर, दधीचिचा पुत्र, जन्माला आला.