वायुपुराणम्

ऋषीणामग्निकल्पानां नैमिषारण्यवासिनाम् । ऋषिः श्रुतिधरः प्राज्ञः सावर्णिर्न्नाम नामतः ।। २१.

नैमिषारण्यात अग्निसारखे ऋषी राहत होते. त्यांच्यात एक शास्त्रपारंगत, बुद्धिमान आणि श्रुती जाणणारा ऋषी होता, त्याचे नाव सावर्णी होते.

तेषां सोप्यग्रतो भूत्वा वायुं वाक्यविशारदः। सातत्यं तत्र कुर्वन्तं प्रियार्थे सत्रयाजिनाम्। विनयेनोपसंगम्य पप्रच्छ स महाद्युतिम् ।। २१.

तो त्यांच्यासमोर उभा राहून, वायूला, जो वाक्पटू होता आणि सतत यज्ञ करणाऱ्यांच्या प्रियासाठी तेथे कार्यरत होता, नम्रतेने जाऊन, त्या तेजस्वीला विचारू लागला.

विभो पुराणसं बद्धां कथां वै वेदसंमिताम्। श्रोतुमिच्छामहे सम्यक् प्रसादात्सर्वदर्शिनः ।। २१.

हे प्रभो, आम्हाला तुमच्या कृपेने, वेदांनुसार असलेली, परंपरेने आलेली प्राचीन कथा ऐकायची आहे.

हिरण्यगर्भो भगवान् ललाटान्नीललोहितम्। कथं तत्तेजसं देवं लब्धवान् पुत्रमात्मनः ।। २१.

भगवान हिरण्यगर्भाने आपल्या कपाळातून निळ्या-लाल तेजाचा पुत्र, असा देव, कसा प्राप्त केला?

कथं च भगवान् जज्ञे ब्रह्मा कमलसंभवः। रुद्रत्वं चैव सर्वस्य स्वात्मजस्य कथं पुनः ।। २१.

आणि कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा भगवंत कसा जन्मला? त्याचा स्वतःचा पुत्र पुन्हा सर्वांचा रुद्र कसा झाला?

कथं च विष्णो रुद्रेण सार्द्धं प्रीतिरनुत्तमा। सर्वे विष्णुमया देवा सर्वे विष्णुमया गणाः ।। २१.

विष्णूने रुद्रासोबत सर्वोच्च प्रेम कसे मिळवले? सर्व देवता विष्णुमय आहेत, सर्व गण विष्णुमय आहेत.

न च विष्णुसमा काचिद्गतिरन्या विधीयते। इत्येवं सततं देवा गायन्ते नात्र संशयः। भवस्य सकथं नित्यं प्रणामं कुरुते हरिः ।। २१.

विष्णूइतकी दुसरी कोणतीही गती सांगितलेली नाही; म्हणून देवता नेहमीच हे गातात, यात शंका नाही; हरि नेहमीच भवाला कसे वंदन करतो?

एवमुक्ते तु भगवान् वायुः सावर्णिमब्रवीत्। अहो साधु त्वया साधो पृष्टः प्रश्नो ह्यनुत्तमः ।। २१.

हे ऐकून भगवंत वायूंनी सावर्णीला म्हटले, "वा! छान विचारलेस रे सज्जना! तुझा प्रश्न फारच उत्तम आहे, खरंच तो कुणी विचारावा असा आहे."

भवस्य पुत्रजन्मत्वं ब्रह्मणः सोऽभवद्यथा। ब्रह्मणः पद्म योनित्वं रुद्रत्वं शंकरस्य च ।। २१.

भवाचा जन्म कसा झाला, तो ब्रह्मापासून कसा निर्माण झाला; ब्रह्माचा कमळातून जन्म कसा झाला आणि शंकर कसा रुद्र बनला—

द्वाभ्यामपि च सम्प्रीतिर् विष्णोश्चैव भवस्य च । यच्चापि कुरुते नित्यं प्रणामं शंकरस्य च। विस्तरेणानुपूर्व्याच्च श्रृणुत ब्रुवतो मम ।। २१.

विष्णू आणि भव यांच्यातील परस्पर प्रेम, तसेच शंकराला नेहमी दाखवलेली भक्ती—हे सर्व मी तुला नीट आणि क्रमाने सांगतो, ऐक.

मन्वन्तरस्य संहारे पश्चिमस्य महात्मनः। आसीत्तु सप्तमः कल्पः पद्मो नाम द्विजोत्तम। वाराहः साम्प्रतस्तेषां तस्य वक्ष्यामि विस्तरम् ।। २१.

महात्म्याच्या शेवटच्या मन्वंतराचा संहार झाला तेव्हा सातवा कल्प 'पद्म' नावाचा होता, हे द्विजश्रेष्ठा. सध्या 'वाराह' कल्प चालू आहे; त्याचे तपशील मी सांगतो.

कियता चैव कालेन कल्पः सम्भवते कथम्। किं च प्रमाणं कल्पस्य तत्र प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। २१.

कल्प किती काळाने निर्माण होतो आणि कसा होतो? कल्पाचा कालमान किती असतो? हे सर्व विचारल्यावर मी सांगतो.

मन्वन्तराणां सप्तानां कालसंख्या यथाक्रमम्। प्रवक्ष्यामि समासेन ब्रुवतो मे निबोधत ।। २१.

सात मन्वंतरांचा कालक्रम मी तुला थोडक्यात आणि योग्य क्रमाने सांगतो; माझे बोलणे लक्षपूर्वक ऐक.

कोटीनां द्वे सहस्रे वै अष्टौ कोटिशतानि च । द्विषष्टिश्च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः। कल्पार्द्धस्य तु संख्यायामेतत् सर्वमुदाहृतम् ।। २१.

दोन हजार कोटी, आठशे कोटी शंभर, बासष्ट कोटी आणि सत्तर नियुत—हे सर्व अर्ध्या कल्पाचा कालमान सांगितले आहे.

पूर्वोक्तौ च गुणच्छेदौ वर्षाग्रं लब्दमादिशेत् । शतं चैव तु कोटीनां कोटीनामष्टसप्ततिः। द्वे च शतसहस्रे तु नवतिर्नियुतानि च ।। २१.

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे गुणाकार आणि भागाकार करून वर्षांचे प्रमाण मिळते: शंभर कोटी, त्यानंतर अठ्ठ्याहत्तर कोटी, दोन लाख आणि नव्वद नियुत.

मानुषेण प्रमाणेन यावद्वैवस्वतान्तरम्। एष कल्पस्तु विज्ञेयः कल्पार्द्धद्विगुणीकृतः ।। २१.

मानवी मोजमापाने, वैवस्वत मनूच्या शेवटपर्यंत, हा कल्प मानावा, जो अर्ध्या कल्पाच्या दुप्पट असतो.

अनागतानां सप्तानामेतदेव यथाक्रमम्। प्रमाणं कालसंख्याया विज्ञेयं मतमैश्वरम् ।। २१.

आणि येणाऱ्या सात मन्वंतरांसाठीही हेच कालमान, देवदृष्टीनुसार, समजावे.

नियुतान्यष्टपञ्चाशत्तथाऽशीतिशतानि च। चतुरशीतिश्चवान्यानि प्रयुतानि प्रमाणतः ।। २१.

अठ्ठावन्न नियुत, ऐंशी शंभर, आणि चौर्याऐंशी प्रयुत—हेच त्याचे प्रमाण आहे.

सप्तर्षयो मनुश्चैव देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। एतत् कालस्य विज्ञेयं वर्षाग्रन्तु प्रमाणतः ।। २१.

सप्तर्षी, मनू आणि इंद्रासह देवगण—त्यांच्यासाठी वर्षांचे हेच प्रमाण समजावे.

एवं मन्वन्तरं तेषां मानुषान्तः प्रकीर्त्तितः। प्रणवान्ताशचव ये देवाः साध्या देवगणाश्च ये। विश्वेदेवाशचव ये नित्याः कल्पं जीवन्ति ते गणाः ।। २१.

अशा रीतीने त्यांच्या मन्वंतराचा शेवट मानवांपर्यंत सांगितला आहे; आणि जे देव 'प्रणव' या अक्षराने संपतात, साध्य, तसेच विश्वेदेव हे सर्व देवगण कल्पभर जगतात.

अयं यो वर्त्तते कल्पो वाराहः स तु कीर्त्त्यते। यस्मिन् स्वायम्भुवाद्याश्च मनवश्च चतुर्द्दश ।। २१.

आता जो कल्प चालू आहे तो 'वाराह' नावाने ओळखला जातो, ज्यात स्वायंभुव पासून चौदा मनू आहेत.

कस्माद्वाराहकल्पोयं नामतः परिकीर्तितः। कस्माच्च कारणाद्देवो वराह इति कीर्त्त्यते ।। २१.

हा कल्प 'वाराह' नावाने का प्रसिद्ध आहे? आणि देवाला 'वराह' का म्हणतात, हे कारण काय?

को वा वराहो भगवान् कस्य योनिः किमात्मकः। वराहः कथमुत्पन्न एतदिच्छाम वेदितुम् ।। २१.

वराह भगवंत कोण आहेत? ते कुणाच्या पोटी जन्मले, त्यांचे स्वरूप कसे आहे? वराह कसे जन्मले, हे आम्हाला जाणून घ्यायचे आहे.

वराहस्तु यथोत्पन्नो यस्मिन्नर्थे च कल्पितः। वाराहश्च यथा कल्पः कल्पत्वं कल्पना च या ।। २१.

वराह कसा जन्मला, कोणत्या हेतूसाठी निर्माण झाला, 'वाराह' कल्प कसा झाला, 'कल्प' म्हणजे काय आणि त्याची कल्पना कशी आहे—

कल्पयोरन्तरं यच्च तस्य चास्य च कल्पितम्। तत्सर्वं सम्प्रवक्ष्यामि यथादृष्टं यथाश्रुतम् ।। २१.

कल्पांमधील फरक आणि प्रत्येक कल्पासाठी काय सांगितले आहे—हे सर्व मी आता जसे पाहिले आणि ऐकले तसे सांगतो.

भवस्तु प्रथमः कल्पो लोकादौ प्रथितः पुरा। ज्ञातव्यो भगवानत्र ह्यानन्दः साम्प्रतः स्वयम् ।। २१.

भव हा पहिला कल्प आहे, जो जगाच्या आरंभीपासून प्रसिद्ध आहे. येथे भगवंत म्हणजेच आनंद, साक्षात प्रकट झाले आहेत, हे समजून घ्या.

ब्रह्मस्थानमिदं दिव्यं प्राप्तं वा दिव्यसम्भवम्। द्वितीयस्तु भुवः कल्पस्तृतीयस्तप उच्यते ।। २१.

हे ब्रह्माचे दिव्य स्थान आहे, जे मिळवले गेले किंवा दिव्य उत्पत्तीचे आहे. दुसरा कल्प म्हणजे भुवः कल्प, आणि तिसरा तप नावाने ओळखला जातो.

भवश्चतुर्थो विज्ञेयः पंचमो रम्भ एव च। ऋतुकल्पस्तथा षष्ठः सप्तमस्तु क्रतुः स्मृतः ।। २१.

चौथा कल्प भव म्हणून ओळखला जातो, पाचवा म्हणजे रंभा, सहावा ऋतुकल्प आणि सातवा क्रतू म्हणून स्मरणात आहे.

अष्टमस्तु भवेद्वह्निर्नवमो हव्यवहनः। सावित्रो दशमः कल्पो भुवस्त्वेकादशः स्मृतः ।। २१.

आठवा कल्प म्हणजे अग्नी, नववा हव्यासाठी वाहणारा, दहावा कल्प सावित्री आणि अकरावा भुवस् म्हणून ओळखला जातो.