वायुपुराणम्

अपि चात्र चतुर्हस्तां ध्यायमानश्चतुर्मुखीम्। प्रकृतिं विश्वरूपाख्यां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।। २०.

इथे, जो योगी चार हातांची, चार मुखांची मूर्ती ध्यानात घेतो आणि दिव्य दृष्टीने 'विश्वस्वरूप' म्हणून ओळखली जाणारी प्रकृती पाहतो—

इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम्। यस्तु वेदयते सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः ।। २०.

हे अक्षर ब्रह्म, जे 'ओंकार' म्हणून ओळखले जाते, जो कोणी ते पूर्णपणे जाणतो किंवा पुन्हा पुन्हा त्याचे ध्यान करतो—

संसारचक्रमुत्सृज्य मुक्तबन्धनबन्धनः। अचलं निर्गुणं स्थानं शिवं प्राप्नोत्यसंशयः। इत्येतद्वै मया प्रोक्तमोङ्कारप्राप्तिलक्षणम् ।। २०.

तो संसाराचा चक्र सोडून, बंधन व मुक्ती या दोन्हींपासून सुटून, निश्चल, निर्गुण, मंगल अशा अवस्थेला नक्कीच पोहोचतो; हे ओंकारप्राप्तीचे लक्षण मी सांगितले.

यथा रुद्रनमस्कारः सर्वधर्मफलो ध्रुवः। अन्यदेवनमस्कारो न तत् फलमवाप्नुयात् ।। २०.

जसा रुद्राला वंदन केल्याने सर्व धर्मांचे फल निश्चित मिळते, तसे इतर देवांना वंदन केल्याने ते फल मिळत नाही.

तस्मात् त्रिषवणं योगी उपासीत महेश्वरम्। दशाविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्म विस्तरम् ।। २०.

म्हणून योगीने दिवसातून तीन वेळा महेश्वराची उपासना करावी, दहा प्रकारांनी विस्तारलेले ब्रह्म आणि त्याचा विस्तार यांचीही उपासना करावी.

ओङ्कारं सर्वतः काले सर्वं विहितवान् प्रभुः। तेन तेन तु विष्णुत्वं नमस्कारं महायशाः ।। २०.

प्रभूने ओंकार सर्वत्र आणि सर्व काळात स्थापित केला आहे; त्याद्वारे तो महात्मा विष्णुत्व आणि वंदन प्राप्त करतो.

नमस्कारस्तथा चैव प्रणवस्तुवते प्रभुम् । प्रणवं स्तुवते यज्ञो यज्ञं संस्तुवते नमः। नमस्तुवति वै रुद्रस्तस्माद्रुद्रपदं शिवम् ।। २०.

वंदन आणि प्रणव प्रभूचे स्तवन करतात; प्रणव यज्ञाचे स्तवन करतो, यज्ञ वंदनाचे स्तवन करतो; वंदन रुद्राचे स्तवन करतो, म्हणून रुद्राचे मंगल स्थान प्राप्त होते.

इत्येतानि रहस्यानि यतीनां वै यथाक्रमम्। यस्तु वेदयते ध्यानं स परं प्राप्नुयात्पदम् ।। २०.

ही रहस्ये, योग्य क्रमाने, यतींसाठी आहेत; जो ध्यान जाणतो, तोच परमपद प्राप्त करतो.

ऋषीणामग्निकल्पानां नैमिषारण्यवासिनाम् । ऋषिः श्रुतिधरः प्राज्ञः सावर्णिर्न्नाम नामतः ।। २१.

नैमिषारण्यात अग्निसारखे ऋषी राहत होते. त्यांच्यात एक शास्त्रपारंगत, बुद्धिमान आणि श्रुती जाणणारा ऋषी होता, त्याचे नाव सावर्णी होते.

तेषां सोप्यग्रतो भूत्वा वायुं वाक्यविशारदः। सातत्यं तत्र कुर्वन्तं प्रियार्थे सत्रयाजिनाम्। विनयेनोपसंगम्य पप्रच्छ स महाद्युतिम् ।। २१.

तो त्यांच्यासमोर उभा राहून, वायूला, जो वाक्पटू होता आणि सतत यज्ञ करणाऱ्यांच्या प्रियासाठी तेथे कार्यरत होता, नम्रतेने जाऊन, त्या तेजस्वीला विचारू लागला.

विभो पुराणसं बद्धां कथां वै वेदसंमिताम्। श्रोतुमिच्छामहे सम्यक् प्रसादात्सर्वदर्शिनः ।। २१.

हे प्रभो, आम्हाला तुमच्या कृपेने, वेदांनुसार असलेली, परंपरेने आलेली प्राचीन कथा ऐकायची आहे.

हिरण्यगर्भो भगवान् ललाटान्नीललोहितम्। कथं तत्तेजसं देवं लब्धवान् पुत्रमात्मनः ।। २१.

भगवान हिरण्यगर्भाने आपल्या कपाळातून निळ्या-लाल तेजाचा पुत्र, असा देव, कसा प्राप्त केला?

कथं च भगवान् जज्ञे ब्रह्मा कमलसंभवः। रुद्रत्वं चैव सर्वस्य स्वात्मजस्य कथं पुनः ।। २१.

आणि कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा भगवंत कसा जन्मला? त्याचा स्वतःचा पुत्र पुन्हा सर्वांचा रुद्र कसा झाला?

कथं च विष्णो रुद्रेण सार्द्धं प्रीतिरनुत्तमा। सर्वे विष्णुमया देवा सर्वे विष्णुमया गणाः ।। २१.

विष्णूने रुद्रासोबत सर्वोच्च प्रेम कसे मिळवले? सर्व देवता विष्णुमय आहेत, सर्व गण विष्णुमय आहेत.

न च विष्णुसमा काचिद्गतिरन्या विधीयते। इत्येवं सततं देवा गायन्ते नात्र संशयः। भवस्य सकथं नित्यं प्रणामं कुरुते हरिः ।। २१.

विष्णूइतकी दुसरी कोणतीही गती सांगितलेली नाही; म्हणून देवता नेहमीच हे गातात, यात शंका नाही; हरि नेहमीच भवाला कसे वंदन करतो?

एवमुक्ते तु भगवान् वायुः सावर्णिमब्रवीत्। अहो साधु त्वया साधो पृष्टः प्रश्नो ह्यनुत्तमः ।। २१.

हे ऐकून भगवंत वायूंनी सावर्णीला म्हटले, "वा! छान विचारलेस रे सज्जना! तुझा प्रश्न फारच उत्तम आहे, खरंच तो कुणी विचारावा असा आहे."

भवस्य पुत्रजन्मत्वं ब्रह्मणः सोऽभवद्यथा। ब्रह्मणः पद्म योनित्वं रुद्रत्वं शंकरस्य च ।। २१.

भवाचा जन्म कसा झाला, तो ब्रह्मापासून कसा निर्माण झाला; ब्रह्माचा कमळातून जन्म कसा झाला आणि शंकर कसा रुद्र बनला—

द्वाभ्यामपि च सम्प्रीतिर् विष्णोश्चैव भवस्य च । यच्चापि कुरुते नित्यं प्रणामं शंकरस्य च। विस्तरेणानुपूर्व्याच्च श्रृणुत ब्रुवतो मम ।। २१.

विष्णू आणि भव यांच्यातील परस्पर प्रेम, तसेच शंकराला नेहमी दाखवलेली भक्ती—हे सर्व मी तुला नीट आणि क्रमाने सांगतो, ऐक.

मन्वन्तरस्य संहारे पश्चिमस्य महात्मनः। आसीत्तु सप्तमः कल्पः पद्मो नाम द्विजोत्तम। वाराहः साम्प्रतस्तेषां तस्य वक्ष्यामि विस्तरम् ।। २१.

महात्म्याच्या शेवटच्या मन्वंतराचा संहार झाला तेव्हा सातवा कल्प 'पद्म' नावाचा होता, हे द्विजश्रेष्ठा. सध्या 'वाराह' कल्प चालू आहे; त्याचे तपशील मी सांगतो.

कियता चैव कालेन कल्पः सम्भवते कथम्। किं च प्रमाणं कल्पस्य तत्र प्रब्रूहि पृच्छताम् ।। २१.

कल्प किती काळाने निर्माण होतो आणि कसा होतो? कल्पाचा कालमान किती असतो? हे सर्व विचारल्यावर मी सांगतो.

मन्वन्तराणां सप्तानां कालसंख्या यथाक्रमम्। प्रवक्ष्यामि समासेन ब्रुवतो मे निबोधत ।। २१.

सात मन्वंतरांचा कालक्रम मी तुला थोडक्यात आणि योग्य क्रमाने सांगतो; माझे बोलणे लक्षपूर्वक ऐक.

कोटीनां द्वे सहस्रे वै अष्टौ कोटिशतानि च । द्विषष्टिश्च तथा कोट्यो नियुतानि च सप्ततिः। कल्पार्द्धस्य तु संख्यायामेतत् सर्वमुदाहृतम् ।। २१.

दोन हजार कोटी, आठशे कोटी शंभर, बासष्ट कोटी आणि सत्तर नियुत—हे सर्व अर्ध्या कल्पाचा कालमान सांगितले आहे.

पूर्वोक्तौ च गुणच्छेदौ वर्षाग्रं लब्दमादिशेत् । शतं चैव तु कोटीनां कोटीनामष्टसप्ततिः। द्वे च शतसहस्रे तु नवतिर्नियुतानि च ।। २१.

पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे गुणाकार आणि भागाकार करून वर्षांचे प्रमाण मिळते: शंभर कोटी, त्यानंतर अठ्ठ्याहत्तर कोटी, दोन लाख आणि नव्वद नियुत.

मानुषेण प्रमाणेन यावद्वैवस्वतान्तरम्। एष कल्पस्तु विज्ञेयः कल्पार्द्धद्विगुणीकृतः ।। २१.

मानवी मोजमापाने, वैवस्वत मनूच्या शेवटपर्यंत, हा कल्प मानावा, जो अर्ध्या कल्पाच्या दुप्पट असतो.

अनागतानां सप्तानामेतदेव यथाक्रमम्। प्रमाणं कालसंख्याया विज्ञेयं मतमैश्वरम् ।। २१.

आणि येणाऱ्या सात मन्वंतरांसाठीही हेच कालमान, देवदृष्टीनुसार, समजावे.

नियुतान्यष्टपञ्चाशत्तथाऽशीतिशतानि च। चतुरशीतिश्चवान्यानि प्रयुतानि प्रमाणतः ।। २१.

अठ्ठावन्न नियुत, ऐंशी शंभर, आणि चौर्याऐंशी प्रयुत—हेच त्याचे प्रमाण आहे.

सप्तर्षयो मनुश्चैव देवाश्चेन्द्रपुरोगमाः। एतत् कालस्य विज्ञेयं वर्षाग्रन्तु प्रमाणतः ।। २१.

सप्तर्षी, मनू आणि इंद्रासह देवगण—त्यांच्यासाठी वर्षांचे हेच प्रमाण समजावे.