वायुपुराणम्

मासे मासेऽश्वमेधेन यो यजेत शतं समाः । न स तत् प्राप्नुयात् पुण्यं मात्रया यदवाप्नुयात् ।। २०.

जो शंभर वर्षे दर महिन्याला अश्वमेध यज्ञ करतो, त्यालाही एक मात्रा मिळवते तेवढं पुण्य मिळत नाही.

अब्बिन्दुं यः कुशाग्रेण मासे मासे पिबेन्नरः। संवत्सरशतं पूर्णं मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

जो दर महिन्याला कुशाच्या टोकाने पाणी पितो, आणि ते पाणी थेंबाशिवाय असतं, तो शंभर वर्षे असं केलं तरी, एक मात्रा मिळवते तेवढं फळ मिळवतो.

इष्टापूर्त्तस्य यज्ञस्य सत्यवाक्ये च यत् फलम्। अभक्षणे च मांसस्य मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

यज्ञ, दान, सत्य बोलणं आणि मांस न खाण्याने जे फळ मिळतं, ते एक मात्रा मिळवते तेवढंच असतं.

स्वाम्यर्थे युध्यमानानां शूराणामनिवर्त्तिनाम्। यद्भवेत्तत् फलं दृष्टं मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

स्वामीसाठी लढणाऱ्या, मागे न फिरणाऱ्या शूर वीरांना जे फळ मिळतं, ते एक मात्रा मिळवते तेवढंच असतं.

न तथा तपसोग्रेण न यज्ञैर्भूरिदक्षिणैः। यत् फलं प्राप्नुयात् सम्यग् मात्रया तदवाप्नुयात् ।। २०.

कठोर तप किंवा मोठ्या दानासह यज्ञ करूनही जे फळ मिळत नाही, ते पूर्णपणे एक मात्रा मिळवते.

तत्र वै योऽर्द्धमात्रो यः प्लुतो नामोपदिश्यते। एषा एव भवेत् कार्या गृहस्थानान्तु योगिनाम् ।। २०.

इथे जी अर्धी मात्रा आहे, जिला लांबवलेली म्हणतात, ती गृहस्थांनी आणि योग्यांनी नक्कीच करावी.

एषा चैव विशेषेण ऐश्वर्यसमलक्षणा। योगिनान्तु विशेषेण ऐश्वर्ये ह्यष्टलक्षणे। अणिमाद्येति विज्ञेया तस्माद्युञ्जीत तां द्विजः ।। २०.

ही विशेषतः ऐश्वर्याची चिन्ह आहे; योग्यांसाठी ती आठ प्रकारच्या ऐश्वर्याची, अणिमा वगैरे, म्हणून द्विजांनी ती साधावी.

एवं हि योगी संयुक्तः शुचिर्द्दान्तो जितेन्द्रियः। आत्मानं विन्दते यस्तु स सर्वं विन्दते द्विजः ।। २०.

असा योगी जो संयमी, शुद्ध, इंद्रियांवर विजय मिळवणारा आहे, तो स्वतःला ओळखतो; आणि जो स्वतःला ओळखतो, तो सर्व काही ओळखतो, हे द्विजा.

ऋचो यजूंषि सामानि वेदोपनिषदस्तथा। योगज्ञानादवाप्नोति ब्राह्मणो ध्यानचिन्तकः ।। २०.

जो ब्राह्मण ध्यानाने विचार करतो, तो योगज्ञानाने ऋग्वेद, यजुर्वेद, सामवेद आणि उपनिषदं मिळवतो.

सर्वभूतलयो भूत्वा अभूतः स तु जायते। योगी सङ्क्रमणं कृत्वा याति वै शाश्वतं पदम् ।। २०.

जो सर्व जीवांचा आधार होतो, पण स्वतः अजन्मा असूनही जन्म घेतो, असा योगी जेव्हा देहत्याग करतो, तेव्हा तो नक्कीच शाश्वत स्थानाला पोहोचतो.

अपि चात्र चतुर्हस्तां ध्यायमानश्चतुर्मुखीम्। प्रकृतिं विश्वरूपाख्यां दृष्ट्वा दिव्येन चक्षुषा ।। २०.

इथे, जो योगी चार हातांची, चार मुखांची मूर्ती ध्यानात घेतो आणि दिव्य दृष्टीने 'विश्वस्वरूप' म्हणून ओळखली जाणारी प्रकृती पाहतो—

इत्येतदक्षरं ब्रह्म परमोङ्कारसंज्ञितम्। यस्तु वेदयते सम्यक् तथा ध्यायति वा पुनः ।। २०.

हे अक्षर ब्रह्म, जे 'ओंकार' म्हणून ओळखले जाते, जो कोणी ते पूर्णपणे जाणतो किंवा पुन्हा पुन्हा त्याचे ध्यान करतो—

संसारचक्रमुत्सृज्य मुक्तबन्धनबन्धनः। अचलं निर्गुणं स्थानं शिवं प्राप्नोत्यसंशयः। इत्येतद्वै मया प्रोक्तमोङ्कारप्राप्तिलक्षणम् ।। २०.

तो संसाराचा चक्र सोडून, बंधन व मुक्ती या दोन्हींपासून सुटून, निश्चल, निर्गुण, मंगल अशा अवस्थेला नक्कीच पोहोचतो; हे ओंकारप्राप्तीचे लक्षण मी सांगितले.

यथा रुद्रनमस्कारः सर्वधर्मफलो ध्रुवः। अन्यदेवनमस्कारो न तत् फलमवाप्नुयात् ।। २०.

जसा रुद्राला वंदन केल्याने सर्व धर्मांचे फल निश्चित मिळते, तसे इतर देवांना वंदन केल्याने ते फल मिळत नाही.

तस्मात् त्रिषवणं योगी उपासीत महेश्वरम्। दशाविस्तारकं ब्रह्म तथा च ब्रह्म विस्तरम् ।। २०.

म्हणून योगीने दिवसातून तीन वेळा महेश्वराची उपासना करावी, दहा प्रकारांनी विस्तारलेले ब्रह्म आणि त्याचा विस्तार यांचीही उपासना करावी.

ओङ्कारं सर्वतः काले सर्वं विहितवान् प्रभुः। तेन तेन तु विष्णुत्वं नमस्कारं महायशाः ।। २०.

प्रभूने ओंकार सर्वत्र आणि सर्व काळात स्थापित केला आहे; त्याद्वारे तो महात्मा विष्णुत्व आणि वंदन प्राप्त करतो.

नमस्कारस्तथा चैव प्रणवस्तुवते प्रभुम् । प्रणवं स्तुवते यज्ञो यज्ञं संस्तुवते नमः। नमस्तुवति वै रुद्रस्तस्माद्रुद्रपदं शिवम् ।। २०.

वंदन आणि प्रणव प्रभूचे स्तवन करतात; प्रणव यज्ञाचे स्तवन करतो, यज्ञ वंदनाचे स्तवन करतो; वंदन रुद्राचे स्तवन करतो, म्हणून रुद्राचे मंगल स्थान प्राप्त होते.

इत्येतानि रहस्यानि यतीनां वै यथाक्रमम्। यस्तु वेदयते ध्यानं स परं प्राप्नुयात्पदम् ।। २०.

ही रहस्ये, योग्य क्रमाने, यतींसाठी आहेत; जो ध्यान जाणतो, तोच परमपद प्राप्त करतो.

ऋषीणामग्निकल्पानां नैमिषारण्यवासिनाम् । ऋषिः श्रुतिधरः प्राज्ञः सावर्णिर्न्नाम नामतः ।। २१.

नैमिषारण्यात अग्निसारखे ऋषी राहत होते. त्यांच्यात एक शास्त्रपारंगत, बुद्धिमान आणि श्रुती जाणणारा ऋषी होता, त्याचे नाव सावर्णी होते.

तेषां सोप्यग्रतो भूत्वा वायुं वाक्यविशारदः। सातत्यं तत्र कुर्वन्तं प्रियार्थे सत्रयाजिनाम्। विनयेनोपसंगम्य पप्रच्छ स महाद्युतिम् ।। २१.

तो त्यांच्यासमोर उभा राहून, वायूला, जो वाक्पटू होता आणि सतत यज्ञ करणाऱ्यांच्या प्रियासाठी तेथे कार्यरत होता, नम्रतेने जाऊन, त्या तेजस्वीला विचारू लागला.

विभो पुराणसं बद्धां कथां वै वेदसंमिताम्। श्रोतुमिच्छामहे सम्यक् प्रसादात्सर्वदर्शिनः ।। २१.

हे प्रभो, आम्हाला तुमच्या कृपेने, वेदांनुसार असलेली, परंपरेने आलेली प्राचीन कथा ऐकायची आहे.

हिरण्यगर्भो भगवान् ललाटान्नीललोहितम्। कथं तत्तेजसं देवं लब्धवान् पुत्रमात्मनः ।। २१.

भगवान हिरण्यगर्भाने आपल्या कपाळातून निळ्या-लाल तेजाचा पुत्र, असा देव, कसा प्राप्त केला?

कथं च भगवान् जज्ञे ब्रह्मा कमलसंभवः। रुद्रत्वं चैव सर्वस्य स्वात्मजस्य कथं पुनः ।। २१.

आणि कमलातून जन्मलेला ब्रह्मा भगवंत कसा जन्मला? त्याचा स्वतःचा पुत्र पुन्हा सर्वांचा रुद्र कसा झाला?

कथं च विष्णो रुद्रेण सार्द्धं प्रीतिरनुत्तमा। सर्वे विष्णुमया देवा सर्वे विष्णुमया गणाः ।। २१.

विष्णूने रुद्रासोबत सर्वोच्च प्रेम कसे मिळवले? सर्व देवता विष्णुमय आहेत, सर्व गण विष्णुमय आहेत.

न च विष्णुसमा काचिद्गतिरन्या विधीयते। इत्येवं सततं देवा गायन्ते नात्र संशयः। भवस्य सकथं नित्यं प्रणामं कुरुते हरिः ।। २१.

विष्णूइतकी दुसरी कोणतीही गती सांगितलेली नाही; म्हणून देवता नेहमीच हे गातात, यात शंका नाही; हरि नेहमीच भवाला कसे वंदन करतो?

एवमुक्ते तु भगवान् वायुः सावर्णिमब्रवीत्। अहो साधु त्वया साधो पृष्टः प्रश्नो ह्यनुत्तमः ।। २१.

हे ऐकून भगवंत वायूंनी सावर्णीला म्हटले, "वा! छान विचारलेस रे सज्जना! तुझा प्रश्न फारच उत्तम आहे, खरंच तो कुणी विचारावा असा आहे."

भवस्य पुत्रजन्मत्वं ब्रह्मणः सोऽभवद्यथा। ब्रह्मणः पद्म योनित्वं रुद्रत्वं शंकरस्य च ।। २१.

भवाचा जन्म कसा झाला, तो ब्रह्मापासून कसा निर्माण झाला; ब्रह्माचा कमळातून जन्म कसा झाला आणि शंकर कसा रुद्र बनला—